Adhyaya 92

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये नानामन्त्रादिकथनं नाम एकनवतितमो ऽध्यायः अथ द्विनवतितमो ऽध्यायः प्रतिष्ठाविधिकथनं ईश्वर उवाच प्रतिष्ठां सम्प्रवक्ष्यामि क्रमात् सङ्क्षेपतो गुह पीठं शक्तिं शिवो लिङ्गं तद्योगः सा शिवाणुभिः

આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેયમાં “નાનામંત્રાદિકથન” નામનો એકાણુંમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે બાણુંમો અધ્યાય—“પ્રતિષ્ઠાવિધિકથન”—આરંભે છે. ઈશ્વર બોલ્યા: હે ગુહ! હું પ્રતિષ્ઠા-વિધિ ક્રમથી સંક્ષેપમાં કહું છું—પીઠ શક્તિ છે, લિંગ શિવ છે, અને તેમનો યોગ શિવાણુઓ (શિવની સૂક્ષ્મ શક્તિ-કણો) દ્વારા સિદ્ધ થાય છે।

Verse 2

प्रतिष्ठायाः पञ्च भेदास्तेषां रूपं वदामि ते यत्र ब्रह्मशिलायोगः सा प्रतिष्ठा विशेषतः

પ્રતિષ્ઠાના પાંચ ભેદ છે; તેમના સ્વરૂપ હું તને કહું છું. જેમાં બ્રહ્મશિલાનો ન્યાસ/સંયોગ થાય, તે પ્રતિષ્ઠા વિશેષરૂપે મુખ્ય અને વિશિષ્ટ ગણાય છે।

Verse 3

स्थापनन्तु यथायोगं पीठ एव निवेशनं प्रतिष्ठाभिन्नपीठस्य स्थितस्थापनमुच्यते

‘સ્થાપન’ એટલે યથાયોગ્ય રીતે પીઠ પર જ નિવેશન કરવું. જ્યાં પીઠ પ્રતિષ્ઠાથી ભિન્ન ન ગણાય, ત્યાં તેને ‘સ્થિત-સ્થાપન’ કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 4

उत्थापनञ्च सा प्रोक्ता लिङ्गोद्धारपुरःसरा यस्यां तु लिङ्गमारोप्य संस्कारः क्रियते बुधैः

લિંગનો ‘ઉદ્ધાર’ (ઉઠાવી દૂર કરવો) પૂર્વે કરીને પછી ફરી ઊંચકીને સ્થાપિત કરવાનું વિધાન ‘ઉત્થાપન’ કહેવાય છે. તેમાં લિંગને સ્થાને બેસાડી વિદ્વાનો નિર્ધારિત સંસ્કાર કરે છે.

Verse 5

तथा क्षौ ह्रौ मन्त्राः सूर्यस्येति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः आथापनं तदुद्दिष्टं द्विधा विष्ण्वादिकस्य च आसु सर्वासु चैतन्यं नियुञ्जीत परं शिवम्

તેમજ ‘ક્ષૌ’ અને ‘હ્રૌ’ બીઝમંત્રો સૂર્યના કહેવાયા છે—એવું ગ, ઘ-ચિહ્નિત પાંડુલિપિ-પાઠમાં વાંચાય છે. ત્યાં ‘આથાપન’ નામની વિધિ દર્શાવાઈ છે, અને તે વિષ્ણુ આદિ દેવતાઓ માટે પણ દ્વિવિધ છે. આ સર્વમાં ચૈતન્યરૂપ પરમ શિવનું આવાહન/નિયોજન કરવું જોઈએ.

Verse 6

यदाधारादिभेदेन प्रासादेष्वपि पञ्चधा परीक्षमथ मेदिन्याः कुर्यात्प्रासादकाम्यया

અતએવ આધાર વગેરે ભેદ અનુસાર, પ્રાસાદ નિર્માણમાં પણ ભૂમિની પંચવિધ પરીક્ષા કરવી જોઈએ, જો પ્રાસાદ બાંધવાની ઇચ્છા હોય તો.

Verse 7

शुक्लाज्यगन्धा रक्ता च रक्तगन्धा सुगन्धिनी पीता कृष्णा सुरागन्धा विप्रादीनां मही क्रमात्

ક્રમ પ્રમાણે વિપ્ર આદિ વર્ણો માટે યોગ્ય ભૂમિઓ—ઘી જેવી સુગંધવાળી શ્વેત માટી; રક્તસમાન ગંધ હોવા છતાં સુગંધિત લાલ માટી; પીળી માટી; અને સુરા (મદ્ય) ગંધવાળી કાળી માટી.

Verse 8

पूर्वेशोत्तरसर्वत्र पूर्वा चैषां विशिष्यते आखाते हास्तिके यस्याः पूर्णे मृदधिका भवेत्

પૂર્વ, ઈશાન અને ઉત્તર દિશાઓમાં તેમાંથી પૂર્વ દિશા વિશેષ ગણાય છે. જ્યાં એક હસ્ત પ્રમાણ ખાડો ખોદી ફરી ભર્યા પછી માટી વધુ રહે, તે સ્થાન ઉત્તમ માનવામાં આવે છે.

Verse 9

उत्तमान्तां महीं विद्यात्तोयाद्यैर् वा समुक्षितां अस्थ्यङ्गारादिभिर्दुष्टामत्यन्तं शोधयेद् गुरुः

જળ વગેરે વડે સારી રીતે છાંટેલી ભૂમિને ઉત્તમ શ્રેણીની જાણવી. પરંતુ જો તે હાડકાં, કોયલો વગેરે અશુદ્ધિઓથી દૂષિત હોય, તો ગુરુએ તેને અત્યંત રીતે શુદ્ધ કરવી.

Verse 10

नगरग्रामदुर्गार्थं गृहप्रासादकारणं खननैर् गोकुलावासैः कर्षणैर् वा मुहुर्मुहुः

નગર, ગામ અને દુર્ગ સ્થાપવા તથા ઘર-પ્રાસાદ બાંધવા માટે ભૂમિને વારંવાર સંસ્કારવી જોઈએ—ખોદકામથી, ગોકુલ-નિવાસ (ગોશાળા) બનાવીને, અથવા ફરી ફરી હળ ચલાવીને.

Verse 11

मण्डपे द्वारपूजादि मन्त्रतृप्त्यवसानकं कर्म निर्वर्त्याघोरास्त्रं सहस्रं विधिना यजेत्

મંડપમાં દ્વારપૂજન વગેરે થી લઈને મંત્રતૃપ્તિ સુધીનું કર્મ વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરીને, ત્યારબાદ નિયમ મુજબ અઘોરાસ્ત્રનું સહસ્રવાર યજન/હોમ કરવું.

Verse 12

समीकृत्योपलिप्तायां भूमौ संशोधयेद्दिशः स्वर्णदध्यक्षतै रेखाः प्रकुर्वीत प्रदक्षिणं

ભૂમિને સમતલ કરી લેપ કર્યા પછી દિશાઓનું શोधन કરવું. ત્યારબાદ સોનું, દહીં અને અક્ષત (અખંડ ચોખા) વડે રેખાઓ દોરવી અને પ્રદક્ષિણ (દક્ષિણાવર્ત) રીતે કર્મ કરવું.

Verse 13

मध्यादीशानकोष्टस्थे पूर्णकुम्भे शिवं यजेत् वास्तुमभ्यर्च्य तत्तोयैः सिञ्चेत् कुद्दालकादिकं

મધ્યના ઈશાન (ઉત્તર‑પૂર્વ) ખંડમાં સ્થિત પૂર્ણ કુંભમાં શિવની પૂજા કરવી. ત્યારબાદ વાસ્તુદેવનું વિધિવત્ અર્ચન કરીને એ જ જળથી કुदાળ વગેરે સાધનો પર પ્રોક્ષણ કરવું.

Verse 14

रग्रामेत्यर्धश्लोको घ पुस्तके नास्ति मन्त्रदीप्त्यवसानकमिति ग मन्त्रभूम्यवसानकमिति घ निर्वर्त्य घोरास्त्रं महास्त्रमिति ग रेखां प्रकुर्वीतेति ख ,ग च स्वर्णकुण्डे इति ग स्वर्णकुम्भे इति घ , ङ , च बाह्ये रक्षोगणानिष्ट्वा विधिना दिग्बलं क्षिपेत् भूमिं संसिच्य संस्नाप्य कुद्दालाद्यं प्रपूजयेत्

ઘોરાસ્ત્ર (મહાસ્ત્ર) વિધિ પૂર્ણ કરીને નિયમ મુજબ રેખા દોરવી. પછી બહાર રાક્ષસગણને અર્પણ/બલિ આપી વિધાનથી દિગ્બલ ક્ષેપ કરવો. ભૂમિને પ્રોક્ષણ કરીને સ્નાપિત કરી કुदાળ વગેરે ઉપકરણોની યોગ્ય પૂજા કરવી.

Verse 15

अन्यं वस्त्रयुगच्छज्ञं कुम्भं स्कन्धे द्विजन्मनः निधाय गीतवाद्यादिब्रह्मगोषसमाकुलं

દ્વિજના ખભા પર બીજો કુંભ મૂકવો, જે જોડ વસ્ત્રો અને ધ્વજા/પતાકાથી શોભિત હોય; અને ગાન, વાદ્ય તથા વૈદિક બ્રહ્મઘોષથી ભરેલા સમૂહમાં વિધિ આગળ વધે.

Verse 16

पूजां कुम्भे समाहृत्य प्राप्ते लग्ने ऽग्निकोष्ठके कुद्दालेनाभिषिक्तेन मध्वक्तेन तु खानयेत्

પૂજાસામગ્રી કુંભમાં સમાહૃત કરીને, અગ્નિકોષ્ઠક માટે નિર્ધારિત શુભ લગ્ન આવે ત્યારે, અભિષિક્ત કुदાળથી—મધુ અને ઘૃત સહિત—કુંડ/ગર્ત ખોદવો.

Verse 17

नैरृत्यां क्षेपयेन्मृत्स्नां खाते कुम्भजलं क्षिपेत् पुरस्य पूर्वसीमन्तं नयेद् यावदभीप्सितं

નૈઋત્ય (દક્ષિણ‑પશ્ચિમ) દિશામાં માટીનો ક્ષેપ કરવો; ખોદેલા ગર્તમાં કુંભજળ ઢાળવું. પછી નગરની પૂર્વ સીમારેખાને ઇચ્છિત જેટલી આગળ વધારવી.

Verse 18

अथ तत्र क्षणं स्थित्वा भ्रामयेत् परितः पुरं सिञ्चन् सीमन्तचिह्नानि यावदीशानगोचरं

પછી ત્યાં ક્ષણમાત્ર ઊભા રહી, નગરની સર્વ બાજુ પ્રદક્ષિણા કરવી; પવિત્ર જળ છાંટતાં અને સીમંત-ચિહ્નોથી સીમા-ચિહ્નાંકન કરતાં ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) પ્રદેશ સુધી જવું.

Verse 19

अर्घ्यदानमिदं प्रोक्तं तत्र कुम्भपरिब्रमात् इत्थं परिग्रहं भूमेः कुर्वीत तदनन्तरं

આ અર્ઘ્યદાન ત્યાં ઉપદેશાયું છે; કુંભની પરિક્રમા કર્યા પછી, તરત જ આ રીતે ભૂમિનો પરિગ્રહ (અધિકાર-ગ્રહણ) વિધિ કરવી જોઈએ.

Verse 20

कर्करान्तं जलान्तं वा शल्यदोषजिघांसया खानयेद् भूः कुमारीं चेद् विधिना शल्यमुद्धरेत्

શલ્યદોષ નાશ કરવા માટે જમીનને કંકરિયાં સ્તર સુધી અથવા પાણી મળે ત્યાં સુધી ખોદવી; અને દર્દી કુમારી હોય તો વિધિ મુજબ શલ્ય કાઢવું જોઈએ.

Verse 21

अकचटतपयशहान् मानवश्चेत् प्रश्नाक्षराणि तु अग्नेर्ध्वजादिपातिताः स्वस्थाने शल्यमाख्यान्ति

પ્રશ્ન કરતાં જો માણસ માત્ર ‘અ, ક, ચ, ટ, ત, પ, ય, શ, હ’ એવા અક્ષરો જ બોલે, તો અગ્નિનો ધ્વજ વગેરે પડી જવું એ શકુનથી જાણવું કે શલ્ય પોતાના સ્થાને જ અડકેલું છે।

Verse 22

कर्तुश्चाङ्गविकारेण जानीयात्तत्प्रमाणतः पश्वादीनां प्रवेशेन कीर्तनैर् विरुतैर् दिशः

કર્તાના અંગવિકારોથી, નિશ્ચિત સૂચનાઓ મુજબ પરિણામ જાણવું; તેમજ પશુ વગેરેના પ્રવેશથી અને તેમના બોલ, કૂજન તથા વિવિધ ધ્વનિઓથી દિશાઓ પણ નક્કી કરવી.

Verse 23

मातृकामष्टवर्गाढ्यां फलके भुवि वा लिखेत् शल्यज्ञानं वर्गवशात् पूर्वादीशान्ततः क्रमात्

માતૃકા અક્ષરોને આઠ વર્ગોમાં ગોઠવી ફલક પર અથવા ભૂમિ પર લખવા. શલ્ય-જ્ઞાન (વિદેશી દેહવસ્તુની ઓળખ) વર્ગાનુસાર પૂર્વથી આરંભ કરી ઈશાનાંત દિશાક્રમે સ્થાપિત કરવું.

Verse 24

अवर्गे चैव लोहन्तु कवर्गे ऽङ्गारमग्नितः भूमिं संसिच्य संस्थाप्येति ग , घ , ङ च कुद्दालाख्यमिति ग पूर्वमीशान्तमिति ख स्रावयेत् इति ख नव चेत् प्रश्नाक्षराणि भाषन्ते इति ग , घ च पूर्वादीनां तत इति ख चवर्गे भस्म दक्षे स्याट् टवर्गे ऽस्थि च नैरृते

અ-વર્ગ માટે લોહા નિર્ધારિત છે અને ક-વર્ગ માટે અગ્નિજન્ય અંગાર. ભૂમિ પર છાંટા મારી વિધિપૂર્વક સ્થાપન કરવું—એવો પાઠ પણ મળે છે; તેને ‘કુદ્દાલ’ નામે પણ કહે છે. અન્ય પાઠમાં ‘પૂર્વથી ઈશાનાંત’ તથા ‘સ્રાવયેત્’ (વહેવા/ટપકાવવું) એમ પણ વાંચાય છે. જો નવ પ્રશ્નાક્ષરો ઉચ્ચારાય, તો પૂર્વાદિ દિશાઓ માટે એ જ વિનિયોગ લાગુ પડે. ચ-વર્ગમાં દક્ષિણ માટે ભસ્મ, અને ટ-વર્ગમાં નૈઋત્ય માટે અસ્થિ નિર્ધારિત છે.

Verse 25

तवर्गे चेष्टका चाप्ये कपालञ्च पवर्गके यवर्गे शवकीतादि शवर्गे लोहमादिशेत्

ત-વર્ગમાં ‘ચેષ્ટકા’ અને પ-વર્ગમાં ‘કપાલ’નો વિનિયોગ કરવો. ય-વર્ગમાં ‘શવકીતા’ વગેરે, અને શ-વર્ગમાં ‘લોહ’ વગેરે નિર્ધારિત કરવું.

Verse 26

हवर्गे रजतं तद्वदवर्गाच्चानर्थकरानपि प्रीक्ष्यात्मभिः करापूरैर् अष्टाङ्गुलमृदन्तरैः

હ-વર્ગમાં રજત (ચાંદી) નિર્ધારિત છે. તેમજ અ-વર્ગથી સંબંધિત અનર્થકારક દ્રવ્યોને પણ પોતાના હાથોથી તપાસવા—કપૂરસમાન સ્વચ્છ આંગળીઓથી ઘસીને, અને આઠ આંગળ જાડાઈની માટી/મૃદા પરતથી પણ પરીક્ષણ કરીને.

Verse 27

पादोनं खातमापूर्य सजलैर् मुद्गराहतैः लिप्तां समप्लवां तत्र कारयित्वा भुवं गुरुः

પાદોન (ચોથાઈ ઓછું) ખોદાણને ભીંજેલી માટીથી ભરી, મુદગર (માલેટ)ના પ્રહારો વડે તેને દબાવી દૃઢ કરવું. પછી ત્યાં ભૂમિને લેપિત કરી સમતલ અને સમ બનાવડાવવી—આ કાર્ય નિષ્ણાત ગુરુએ કરવું.

Verse 28

सामान्यार्घ्यकरो यायान्मण्डपं वक्ष्यामाणकं तोरणद्वाःपतीनिष्ट्वा प्रत्यग्द्वारेण संविशेत्

સામાન્ય અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને તે વર્ણવાતા મંડપમાં જાય. તોરણ અને દ્વારના અધિપતિ દેવતાઓની પૂજા કરીને પશ્ચિમાભિમુખ દ્વારથી પ્રવેશ કરે.

Verse 29

कुर्यात्तत्रात्मशुद्ध्यादि कुण्डमण्डपसंस्कृतिं कलसं वर्धनीसक्तं लोकपालशिवार्चनं

ત્યાં આત્મશુદ્ધિ વગેરે પ્રારંભિક કર્મો કરવાં; કુંડ અને મંડપનું સંસ્કાર કરવું; વર્ધની સાથે કલશ સ્થાપવો; અને લોકપાલો તથા ભગવાન શિવની પૂજા કરવી.

Verse 30

अग्नेर्जननपूजादि सर्वं पूर्ववदाचरेत् यजमानान्वितो यायाच्छिलानां स्नानमण्डपं

અગ્નિના જનન (સ્થાપન/પ્રજ્વલન) અને પૂજન વગેરે સર્વ વિધિ પૂર્વવત્ કરવી. ત્યારબાદ યજમાન સાથે શિલાઓના સ્નાન-મંડપમાં જવું.

Verse 31

शिलाः प्रासादलिङ्गस्य पादधर्मादिसञ्ज्ञकाः अष्टाङ्गुलोच्छ्रिताः शस्ताश् चतुरस्राः करायताः

પ્રાસાદ-લિંગ માટેની શિલાઓ ‘પાદ’, ‘ધર્મ’ વગેરે સંજ્ઞાઓથી ઓળખાય છે. તે આઠ અંગુલ ઊંચી, ચતુરસ્ર (વર્ગાકાર) અને એક કર જેટલી લંબાઈવાળી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

Verse 32

पाषाणानां शिलाः कार्या इष्टकानां तदर्धतः प्रासादे ऽश्मशिलाः शैले इष्टका इष्टकामये

પાષાણ પ્રાસાદ માટે શિલાઓ પાષાણની જ કરવી; ઇષ્ટકા (ઈંટ) પ્રાસાદમાં તે પ્રમાણની અડધી કરવી. અશ્મ-પ્રાસાદમાં અશ્મશિલા, શૈલ રચનામાં પણ તેવી જ, અને ઇષ્ટકામય રચનામાં ઇંટની શિલા કરવી.

Verse 33

अङ्किता नववक्त्राद्यैः पङ्कजाः पङ्कजाङ्किताः नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णाख्या पञ्चमी मता

(તે) અઙ્કિતા—નવવક્ત્રાદિ લક્ષણોથી અંકિત; (તે) પઙ્કજા તથા પઙ્કજાઙ્કિતા (કમળચિહ્નથી અંકિત); (તે) નન્દા, ભદ્રા, જયા, રિક્તા અને પૂર્ણા નામે પણ પ્રસિદ્ધ—આને પાંચમો નામસમૂહ માનવામાં આવે છે।

Verse 34

आसां पद्मो महापद्मः शङ्खो ऽथ मकरस् तथा समुद्रश्चेति पञ्चामी निधिकुम्भाः क्रमाधः

આમાં પદ્મ, મહાપદ્મ, શઙ્ખ, મકર અને સમુદ્ર—આ પાંચમા નિધિકુંભો છે; ક્રમશઃ નીચે (સ્થાપિત) માનવામાં આવ્યા છે।

Verse 35

नन्दा भद्रा जया पूर्णा अजिता चापराजिता मुशलैर् मुद्गराहतैर् इति ङ वर्धनीयुक्तमिति ग , ङ च यजमानार्चित इति घ नवरुद्राद्यैर् इति घ पाषाणानामित्यादिः, पञ्चमीर्मता इत्य् अन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो ग पुस्तके नास्ति विजया मङ्गलाख्या च धरणी नवमी शिला

શિલાઓનાં નામ નન્દા, ભદ્રા, જયા, પૂર્ણા, અજિતા અને અપરાજિતા છે. કેટલાક પાઠોમાં ‘મુષલ અને મુદગરથી આઘાતિત’, ક્યાંક ‘વર્ધનીય શક્તિથી યુક્ત’, ક્યાંક ‘યજમાન દ્વારા પૂજિત’, ક્યાંક ‘નવરુદ્રાદિ સાથે (પૂજિત)’, તેમજ ‘પાષાણોના…’ વગેરે પાઠભેદો મળે છે. ‘ગ’ પાંડુલિપિમાં ‘પञ्चમીર્મતા’ પર સમાપ્ત થતો આંતરિક દ્વિશ્લોક-પાઠ નથી. આગળ, વિજયા (મઙ્ગલા નામે પણ) અને ધરણી—નવમી શિલા ગણાય છે।

Verse 36

सुभद्रश् च विभद्रश् च सुनन्दः पुष्पनन्दकः जयो ऽथ विजयश् चैव कुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः

અને (આ નામો)—સુભદ્ર, વિભદ્ર, સુનન્દ, પુષ્પનન્દક; તેમજ જય, વિજય, કુંભ, પૂર્ણ અને ઉત્તર।

Verse 37

नवानान्तु यथासङ्ख्यं निधिकुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः आसनं प्रथमं दत्त्वा ताड्योल्लिख्यशराणुना

પછી ક્રમ મુજબ નવ (લક્ષ્યો) સ્થાપવા; ત્યારબાદ ભરેલો નિધિકુંભ (સ્થાપવો). પ્રથમ યોગ્ય આસન/સ્થિતિ ધારણ કરીને, બાણના અગ્રથી પ્રહાર કરી લક્ષ્યને ચિહ્નિત/ઉલ્લિખિત કરવું।

Verse 38

सर्वासामविशेषेण तनुत्रेणावगुण्ठनं मृद्भिर्गोमययोगामूत्रकषायैर् गन्धवारिणा

બધા પ્રસંગોમાં ભેદ વિના, રક્ષાત્મક આવરણથી ઢાંકી, માટી, ગોમયમિશ્રિત દ્રવ્યો, ગોમૂત્રકષાય અને સુગંધિત જળથી શુદ્ધિ/લેપન કરવું જોઈએ।

Verse 39

अस्त्रेण हूं फडन्तेन मलस्नानं समाचरेत् विधिना पञ्चगव्येन स्नानं पञ्चामृतेन च

‘હૂં ફટ્’ અંતવાળા અસ્ત્રમંત્રથી મલશુદ્ધિ માટે સ્નાન કરવું; તેમજ વિધિપૂર્વક પંચગવ્ય અને પંચામૃતથી પણ સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 40

गन्धतोयान्तरं कुर्यान्निजनामाङ्किताणुना फलरत्नसुवर्णानां गोशृङ्गसलिलैस्ततः

ત્યારબાદ પોતાના નામથી અંકિત સૂક્ષ્મ કણ વડે સુગંધિત જળનો અલગ ભાગ તૈયાર કરવો; પછી ફળ, રત્ન અને સુવર્ણ વગેરે માટે ગોશૃંગમાં ધરાયેલ જળથી વિધિ કરવી।

Verse 41

चन्दनेन समालभ्य वस्त्रैर् आच्छादयेच्छिलां स्वर्णोत्थमासनं दत्वा नीत्वा यागं प्रदक्षिणं

ચંદનથી શિલાને લેપન કરીને વસ્ત્રોથી ઢાંકવી; સ્વર્ણનિર્મિત (અથવા સ્વર્ણાલંકૃત) આસન અર્પણ કરીને યાગસ્થાને લઈ જઈ પ્રદક્ષિણા કરવી।

Verse 42

शय्यायां कुशतल्पे वा हृदयेन निवेशयेत् सम्पूज्य न्यस्य बुद्ध्यादिधरान्तं तत्त्वसञ्चयं

શય્યા પર અથવા કુશતલ્પ પર રહી, હૃદયમાં (દેવતા/મંડળ) સ્થાપિત કરવું; સમ્યક પૂજન કરીને બુદ્ધિથી ધરા સુધી તત્ત્વસંચયનો ન્યાસ કરવો।

Verse 43

त्रिखण्डव्यापकं तत्त्वत्रयञ्चानुक्रमान् न्यसेत् बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चिन्तातन्मात्रकावधौ

ત્રિખંડમાં વ્યાપક તત્ત્વત્રયનો ન્યાસ ક્રમશઃ કરવો—બુદ્ધિથી આરંભ કરીને ચિત્ત સુધી, અને ચિંતાથી તન્માત્રાઓની સીમા સુધી।

Verse 44

इप्येति ग कुशतल्पे वा हॄदयेन विशेषयेत् इति ख कुशतल्पे च हृदयेन निवेशयेत् इति ग बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चित्ततन्मात्रकावधौ इति घ सम्पच्य इत्य् आदिः तन्मात्रकावधावित्यन्तः सार्धैकश्लोकपाठो ग पुस्तके नास्ति तन्मात्रादौ धरान्ते च शिवविद्यात्मनां स्थितिः तत्त्वानि निजमन्त्रेण तत्त्वेशांश् च हृदार्चयेत्

તન્માત્રાઓથી લઈને ધરા-તત્ત્વ સુધી શિવવિદ્યા-આત્મક સ્વરૂપોની સ્થિતિ છે. પોતાના મંત્રથી તત્ત્વોનું તથા તત્ત્વેશોનું હૃદયમાં અર્ચન કરવું।

Verse 45

स्थानेषु पुष्पमालादिचिह्नितेषु यथाक्रमं ॐ हूं शिवतत्त्वाय नमः ॐ हूं शिवतत्त्वाधिपतये रुद्राय नमः ॐ हां विद्यातत्त्वाय नमः ॐ हां विद्यातत्त्वाधिपाय विष्णवे नमः ॐ हां आत्मतत्त्वाय नमः ॐ हां आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नमःक्षमाग्नियजमानार्कान् जलवातेन्दुखानि च

પુષ્પમાળા વગેરે દ્વારા ચિહ્નિત સ્થાનો પર ક્રમશઃ આ ન્યાસ/જપ કરવો—“ॐ हूं શિવતત્ત્વાય નમઃ; ॐ हूं શિવતત્ત્વાધિપતયે રુદ્રાય નમઃ; ॐ હાં વિદ્યાતત્ત્વાય નમઃ; ॐ હાં વિદ્યાતત્ત્વાધિપાય વિષ્ણવે નમઃ; ॐ હાં આત્મતત્ત્વાય નમઃ; ॐ હાં આત્મતત્ત્વાધિપતયે બ્રહ્મણે નમઃ”; તેમજ ક્ષમા, અગ્નિ, યજમાન, અર્ક (સૂર્ય), જલ, વાયુ અને ઇન્દુ (ચંદ્ર)ને પણ ચિહ્નિત/આહ્વાન કરવું।

Verse 46

प्रतितत्त्वं न्यसेदष्टौ मूर्तीः प्रतिशिलां शिलां सर्वं पशुपतिं चोग्रं रुद्रं भवमथेश्वरं

પ્રત્યેક તત્ત્વ પર અષ્ટમૂર્તિઓનો ન્યાસ કરવો; અને પ્રત્યેક શિલા/પ્રતિમા-શિલા પર સર્વ, પશુપતિ, ઉગ્ર, રુદ્ર, ભવ તથા ઈશ્વરને સ્થાપિત કરવો।

Verse 47

महादेवं च भीमं च मूर्तीशांश् च यथाक्रमात् ॐ धरामूर्तये नमः, ॐ धराधिपतये नमः,इत्यादिमन्त्रान् लोकपालान् यथासङ्ख्यं निजाणुभिः

ક્રમશઃ મહાદેવ, ભીમ અને મૂર્તીશોને આવાહન કરવું। “ॐ ધરામૂર્તયે નમઃ”, “ॐ ધરાધિપતયે નમઃ” વગેરે મંત્રોથી લોકપાલોને યથાસંખ્ય, પોતાના નિજ-અણુઓ (સહાયક સૂક્ષ્મ શક્તિઓ) સહિત અર્ચન કરવું।

Verse 48

विन्यस्य पूजयेत् कुम्भांस्तन्मन्त्रैर् वा निजाणुभिः इन्द्रादीनां तु वीजानि वक्ष्यमाणक्रमेण तु

તેમને નિર્ધારિત સ્થાનોમાં વિન્યાસ કરીને તે જ મંત્રોથી—અથવા પોતાના યોગ્ય અંગ/ઉપાંગ અક્ષરોથી—કુંભોની પૂજા કરવી. ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓના બીજાક્ષરો આગળ જણાવાયેલા ક્રમ પ્રમાણે જ પ્રયોગ કરવા યોગ્ય છે.

Verse 49

लूं रूं शूं पूं वूं यूं मूं हूं क्षूमिति उक्तो नवशिलापक्षः शिला पञ्चपदा तथा भवमखेश्वरम् इति घ , निजात्मभिरिति ख , ग विन्यस्येत्यर्धश्लोको ग पुस्तके नास्ति ॐ हूं घूं बूं यूं मूं हं क्षमितीति ग ॐ कं सूं पूं शूं ह्रूं क्षमितीति घ लूं रूं शूं पूं वूं चूं मूं हूं क्षूमितीति ख प्रतितत्त्वं न्यसेन्मूर्तीः सृष्ट्या पञ्च धरादिकाः

“લૂં રૂં શૂં પૂં વૂં યૂં મૂં હૂં ક્ષૂં”—આને ‘નવશિલા-પક્ષ’ તરીકે ઉપદેશવામાં આવ્યું છે. ‘શિલા’નું ‘પંચપદા’ રૂપ પણ જણાવાયું છે. (પાઠભેદ—ક્યાંક ‘ભવમખેશ્વરમ્’, ક્યાંક ‘નિજાત્મભિઃ’; તેમજ ‘વિન્યસ્ય’થી શરૂ થતો અર્ધશ્લોક એક પ્રતિમાં નથી.) અન્ય પાઠોમાં “ઓં હૂં ઘૂં બૂં યૂં મૂં હં ક્ષમ્”, “ઓં કં સૂં પૂં શૂં હ્રૂં ક્ષમ્”, અને “લૂં રૂં શૂં પૂં વૂં ચૂં મૂં હૂં ક્ષૂં” પણ મળે છે. સૃષ્ટિક્રમ મુજબ પ્રત્યેક તત્ત્વ પર મૂર્તિઓનો ન્યાસ કરવો—ધરા આદિ પાંચથી આરંભ કરીને.

Verse 50

ब्रह्मा विष्णुस् तथा रुद्र ईश्वरश् च सदाशिवः एते च पञ्च मूर्तीशा यष्टव्यास्तासु पूर्ववत्

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઈશ્વર અને સદાશિવ—આ પાંચ અધિપતિ-મૂર્તિઓ છે; તે વિધિઓમાં તેમનું પૂજન પૂર્વવત્ કરવું જોઈએ.

Verse 51

ॐ पृथ्वीमूर्तये नमः ॐ पृथ्वीमूर्त्यधिपतये ब्रह्मणे नमः इत्य् आदि मन्त्राः सम्पूज्य कलशान् पञ्च क्रमेण निजनामभिः निरुन्धीत विधानेन न्यासो मध्यशिलाक्रमात्

“ઓં પૃથ્વીમૂર્તયે નમઃ”, “ઓં પૃથ્વીમૂર્ત્યધિપતયે બ્રહ્મણે નમઃ” વગેરે મંત્રોનું સમ્યક્ પૂજન કરીને, વિધાન મુજબ પાંચ કલશોને ક્રમે ક્રમે તેમના પોતાના નામોથી નિરુદ્ધ/સુરક્ષિત કરવાં. ન્યાસ મધ્યશિલાના ક્રમથી કરવો.

Verse 52

कुर्यात् प्राकारमन्त्रेण भूतिदर्भैस्ततः कुण्डेषु धारिकां शक्तिं विन्यस्याभ्यर्च्य तर्पयेत्

પ્રાકાર-મંત્રથી ભસ્મ અને દર્ભ વડે રક્ષાત્મક પ્રાકાર રચવો. ત્યારબાદ કુંડોમાં ધારિકા-શક્તિનો વિન્યાસ કરીને તેનું અભ્યર્ચન કરી તર્પણ કરવું.

Verse 53

तत्त्वतत्त्वाधिपान् मूर्तीर्मूर्तीशांश् च घृतादिभिः ततो ब्रह्मांशशुद्ध्यर्थं मूलाङ्गं ब्रह्मभिः क्रमात्

તત્ત્વોના અધિપતિ દેવતાઓની મૂર્તિઓ તથા તેમના મૂર્ત્યંશોનું ઘૃત આદિથી અભિષેક કરવો. ત્યારબાદ બ્રહ્માંશોની શુદ્ધિ માટે બ્રહ્મ-મંત્ર/બ્રહ્મ-દેવતાઓ દ્વારા મૂળાંગનું ક્રમશઃ સંસ્કાર કરવો.

Verse 54

कृत्वा शतादिपूर्णान्तं प्रोक्ष्याः शान्तिजलैःशिलाः पूजयेच्च कुशैः स्पृष्ट्वा प्रतितत्त्वमनुक्रमात्

શત આદિ પૂર્ણ સંખ્યા સુધી વિધિ પૂર્ણ કરીને શાંતિજળથી શિલાઓનું પ્રોક્ષણ કરવું. પછી કુશાથી સ્પર્શ કરાવી તત્ત્વે તત્ત્વે ક્રમશઃ પૂજા કરવી.

Verse 55

सांनिध्यमथ सन्धानं कृत्वा शुद्धं पुनर्न्यसेत् एवं भागत्रये कर्म गत्वा गत्वा समाचरेत्

પછી સાંનિધ્ય (ઉપસ્થિતિનું આવાહન) અને સંધાન (સ્થાપન/સંયોજન) કરીને શુદ્ધ (મંત્ર/દેવતા)નું ફરી ન્યાસ કરવો. આ રીતે કર્મના ત્રણ વિભાગોમાં પગલે પગલે આગળ વધતાં વારંવાર વિધિ આચરવી.

Verse 56

ॐ आं ईं आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाभ्यां नमः इति धानं इत्य् अतः परं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः इत्य् अतः प्राङ्मध्वगपाठो घ पुस्तके नास्ति ॐ आं हां आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाय नम इति ग ॐ आं इं उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नम इति ड ॐ आं इं आत्मविद्यातत्त्वाय नम इति ख संस्पृशेद् दर्भमूलाद्यैर् ब्रह्माङ्गादित्रयं क्रमात् कुर्यात्तत्त्वानुसन्धानं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः

“ૐ આં ઈં—આત્મતત્ત્વ અને વિદ્યાતત્ત્વને નમઃ”—આ ધાન/ન્યાસ છે. ત્યારપછી હ્રસ્વ-દીર્ઘના યથોચિત પ્રયોગથી વિધિ કરવી. પછી દર્ભમૂલ આદિથી બ્રહ્માંગોની ત્રયીને ક્રમશઃ સ્પર્શ કરી, હ્રસ્વ-દીર્ઘ નિયમ મુજબ તત્ત્વાનુસંધાન કરવું.

Verse 57

ॐ हां उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नमः घृतेन मधुना पूर्णांस्ताम्रकुम्भान् सरत्नकान् पञ्चगव्यार्घ्यर्ससिक्तान् लोकपालाधिदैवतान्

“ૐ હાં ઉં—વિદ્યાતત્ત્વ અને શિવતત્ત્વને નમઃ।” ઘૃત અને મધથી ભરેલા, રત્નયુક્ત તાંબાના કુંભોને પંચગવ્ય, અર્ઘ્ય-મિશ્રણ તથા તેના રસથી સિક્ત કરીને, લોકપાલોના અધિદેવતાઓને અર્પણ કરવું.

Verse 58

पूजयित्वा निजैर् मन्त्रैः सन्निधौ होममाचरेत् शिलानामथ सर्वासां संस्मरेदधिदैवताः

પોતાના નિયત મંત્રોથી તેમનું પૂજન કરીને, તેમની સન્નિધિમાં હોમ કરવો; ત્યારબાદ સર્વ પવિત્ર શિલાઓના અધિદેવતાઓનું સ્મરણ-આહ્વાન કરવું।

Verse 59

विद्यारूपाः कृतस्नाना हेमवार्णाः शिलाम्बराः न्यूनादिदोषमोषार्थं वास्तुभूमेश् च शुद्धये यजेदस्त्रेण मूर्धान्तमाहुतीनां शतं शतं

વિદ્યારૂપા (અધિષ્ઠાત્રી) દેવીઓને સ્નાનથી શુદ્ધ, હેમવર્ણ અને શિલાવર્ણ વસ્ત્રધારી રૂપે ભાવવી; ન્યૂનતા વગેરે દોષનાશ તથા વાસ્તુસ્થળ અને ભૂમિની શુદ્ધિ માટે અસ્ત્ર-મંત્રથી મસ્તકપર્યંત યજન કરી, સો-સો આહુતિઓ અર્પણ કરવી।