Vyakarana
Sanskrit Grammar
A concise grammar of Sanskrit covering sandhi, samasa, vibhakti, dhatu, pratyaya, and the essential rules of Paninian grammar.
Adhyayas in Vyakarana
Adhyaya 348
Vyākaraṇa—Pratyāhāra System, Upadeśa Conventions, and Manuscript-Critical Notice (Agni Purana, Chapter 348)
આ અધ્યાયની શરૂઆત સ્પષ્ટ પાંડુલિપિ-સમાલોચનાથી થાય છે—પહેલાનો ગૂંચવાયેલો પાઠ પ્રતિલિપિ-દોષ તરીકે નકારી કાઢવામાં આવે છે, અને શાસ્ત્રમાં શુદ્ધ પરંપરા અનિવાર્ય છે તે સ્થાપિત થાય છે। પછી સ્કંદ વ્યાકરણનું સંક્ષિપ્ત નિરૂપણ કરે છે—‘શબ્દોનું સિદ્ધ સ્વરૂપ’—કાત્યાયન પરંપરા અનુસાર તથા પ્રારંભિક શિષ્યોને ઉપદેશરૂપે। વ્યાકરણ-ક્રિયામાં વપરાતી સંજ્ઞાઓ દર્શાવી, શિવસૂત્ર-ક્રમ (‘અ ઇ ઉ ણ્ …’ થી ‘હ લ્’ સુધી) દ્વારા પ્રત્યાહાર પદ્ધતિને મુખ્યત્વે સમજાવવામાં આવી છે। ઉપદેશ-રીતિઓ પણ જણાવાય છે—ધ્વનિઓને ઇટ્-ચિહ્નો સાથે દર્શાવવી અને નિયમ-પ્રયોગમાં અનુનાસિકતા ન ગણવી। અંતે પ્રત્યાહાર-ગ્રહણનો સિદ્ધાંત—આદિ ધ્વનિ અને અંત્ય સૂચક (ઇટ્) મળીને મધ્યવર્તી ધ્વનિઓના સમૂહનો બોધ કરાવે છે; દરેક ધ્વનિ પોતાના પરિઘમાં ગ્રહ્ય છે। અગ્નિ પુરાણની વિશ્વકોશીય દૃષ્ટિમાં વ્યાકરણ વેદપાઠની શુદ્ધિ, વિધિની યોગ્યતા અને અર્થવ્યાખ્યાની વિશ્વસનીયતા માટે પવિત્ર સાધન છે, જે ધર્મ અને મોક્ષલક્ષ્ય સાથે જોડાય છે।
Adhyaya 349
Sandhi-siddha-rūpa (The Established Forms/Results of Sandhi)
આ અધ્યાય પૂર્વવર્તી પ્રત્યાહાર-યાદી પછી તરત શરૂ થઈ ધ્વનિ-સંક્ષેપોથી આગળ વધીને ‘સંધિ-સિદ્ધ-રૂપ’—અર્થાત્ સંધિના સ્થિર/પ્રમાણિત પરિણામરૂપો—નું વર્ણન કરે છે. સ્કંદ સ્વર-સંધિનું આરંભ સંક્ષિપ્ત, ઉદાહરણપ્રધાન રૂપોથી (જેમ કે દંડાગ્રમમ્, સાગતાઃ, દધીદમ્, નદીહતે, મધૂદકમ્) કરીને બતાવે છે કે યોગ્ય વ્યुत્પત્તિ પ્રમાણિત પરિણામો નિહાળી શીખવી. પછી યજ્ઞીય ઉચ્ચાર અને વર્ણ-સંદર્ભ (ḹ નો ઉલ્લેખ સહિત), પર્યાય/વિકલ્પ જોડીઓ, તથા દર્શક સંધિ (ત + ઇહ → તયીહ) જેવા પ્રયોગો આવે છે. ત્યારબાદ વ્યંજન-સંધિ અને વિસર્ગજન્ય પરિવર્તનો ‘ભવાઞ્ ચેતે/ભવાઞ્ ચ શેતે/ભવાઞ્ શેતે’ વગેરે વાક્યશ્રેણીઓ સાથે આપવામાં આવે છે. સાથે વાણીની મૃદુતા, પ્રમાણબદ્ધતા અને કઠોર સંયોગ ટાળવાની નીતિ રજૂ કરી વ્યાકરણશુદ્ધિને ધર્મમય સંયમિત અભિવ્યક્તિ સાથે જોડે છે।
Adhyaya 350
Forms Established by the suP (Nominal Case-Endings) — सुब्विभक्तसिद्धरूपम्
આ અધ્યાયમાં સંધિજન્ય રચનાઓ પછી નામપદોના વિભક્તિરૂપોની ચર્ચા થાય છે. સ્કંદ કાત્યાયનને બે પ્રત્યય-વ્યવસ્થાઓ સમજાવે છે—નામો માટે ‘સુપ્’ અને ક્રિયાઓ માટે ‘તિઙ્’; તથા ‘સુપ્’ને સાત વિભક્તિઓનો આધાર તરીકે નિર્ધારિત કરે છે. દરેક વિભક્તિના સુપ્-પ્રત્યયસમૂહો ગણાવી તેમને ‘પ્રાતિપદિક’ સંજ્ઞામાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે—ધાતુ અને તિઙ્ વગેરે ક્રિયાપ્રત્યયોથી રહિત નામમૂલ. પ્રાતિપદિકોને અજંત/હલંત અને પુલ્લિંગ/સ્ત્રીલિંગ/નપુંસકલિંગ મુજબ વર્ગીકૃત કરી ‘નાયક’ વગેરે ઉદાહરણ-શબ્દો તથા અનેક વૈદિક અને અનિયમિત રૂપો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. કારક અર્થથી વિભક્ત્યર્થ જોડાય છે—પ્રથમા સ્વાર્થ અને સંબોધન, દ્વિતીયા કર્મ, તૃતીયા કરણ, ચતુર્થી સંપ્રદાન, પંચમી અપાદાન, ષષ્ઠી સ્વામિત્વ, સપ્તમી અધિકરણ. ઉત્તરાર્ધમાં સખા, પતિ, પિતા, ગૌઃ, રાજા, પન્થા અને ક/અયમ/અસૌ જેવા સર્વનામોના રૂપપાઠ, નિયમ-અપવાદ અને શિષ્ટ-યજ્ઞીય પ્રયોગો આપવામાં આવ્યા છે।
Adhyaya 351
स्त्रीलिङ्गशब्दसिद्धरूपम् (The Established Forms of Feminine Nouns)
વ્યાકરણપ્રવાહમાં પુલ્લિંગ રૂપો પૂર્ણ થયા પછી સ્કંદ સ્ત્રીલિંગ શબ્દસિદ્ધ-રૂપોને સંક્ષિપ્ત, પાઠ્ય/જપ્ય શૈલીમાં રજૂ કરે છે. પ્રથમ ‘રામા’ (આકારાંત) નમૂનાથી વિભક્તિરૂપો, પછી ‘નદી’ જેવા ઈકારાંત, ‘શ્રી’ અને ‘સ્ત્રી’ જેવા માન્ય વિકલ્પવાળા શબ્દો, તેમજ વાક્, શ્રગ્, દ્યૌઃ, સમિત્, દૃષત્ વગેરે વ્યંજનાંત વિશેષ શબ્દોના રૂપો જણાવાય છે. ‘અસૌ/અમૂ’ શ્રેણીના સર્વનામિક-નિર્દેશક રૂપો પણ નોંધાય છે અને શ્રીયૈ/શ્રીયે, ભવતી→ભવન્ત્ય જેવા વિકલ્પોની અનુમતિ દર્શાવવામાં આવે છે. સ્મરણાત્મક નિશ્ચિત યાદી દ્વારા શুদ্ধ પ્રયોગ, ટીકા-અભ્યાસ અને અનુષ્ઠાનભાષાની નಿಷ್ಠા માટે આગ્નેય વિદ્યાનો વ્યાકરણ-પુરાણ સમન્વય પ્રગટ થાય છે।
Adhyaya 352
Chapter 352 — Established Forms of Feminine-Gender Words (Strīliṅga-śabda-siddha-rūpa)
આ અધ્યાય વ્યાકરણ-ખંડમાં સ્ત્રીલિંગ શબ્દોના સિદ્ધ (સ્થાપિત) રૂપોનું પ્રકરણ પૂર્ણ કરે છે અને નપુંસકલિંગના રૂપપ્રકાર તરફ વળતાં પહેલાં એક સંકલન-સ્થાન બને છે. આગ્નેય વિદ્યાની પવિત્ર ઉપદેશ-પરંપરામાં પાઠ, અધ્યાપન અને યજ્ઞવાણીમાં શુદ્ધ પ્રયોગ સ્થિર રહે તે માટે આવી સમાપ્તિ ઉપયોગી છે. શીર્ષક મુજબ અહીં સિદ્ધ-રૂપ પર ભાર છે—કલ્પિત સિદ્ધાંત નહીં, પરંતુ અધિકૃત અને કંઠસ્થ કરવા યોગ્ય રૂપો. આ અધ્યાય પુરાણની વિશ્વકોશીય પદ્ધતિ દર્શાવે છે, જ્યાં વ્યાકરણશુદ્ધિને અર્થરક્ષક ધાર્મિક સુરક્ષા માનવામાં આવે છે।
Adhyaya 353
Chapter 353: कारकं (Kāraka — Syntactic Relations) with Vibhakti-Artha (Case-Meaning Integration)
નપુંસકલિંગ રૂપોના વિષય પછી આ અધ્યાયમાં સુકંદ વચન આપે છે કે વિભક્તિઓના અર્થ સાથે કારક સમજાવશે. કર્તાને સ્વતંત્ર ગણાવી પ્રેરક-કર્તૃત્વનો ભેદ દર્શાવ્યો છે. કર્તા પાંચ પ્રકારનો અને કર્મ સાત પ્રકારનું—શ્રીસહિત વિષ્ણુને નમસ્કાર, હરિના શુભાર્થે પૂજન, વિષ્ણુ-નમસ્કારથી મોક્ષ જેવા વૈષ્ણવ ભાવવાળા ઉદાહરણો આપવામાં આવ્યા છે. ત્યારબાદ કરણ, સંપ્રદાન, અપાદાન અને અધિકરણ કારકોને વિભક્તિ-પ્રયોગ સાથે જોડીને વિશેષ રચનાઓ પણ કહે છે—કર્મપ્રવચનીય સાથે દ્વિતીયા, ‘નમઃ/સ્વાહા’ વગેરે સાથે ચતુર્થી, અને અનભિહિત પ્રસંગોમાં તૃતીયા તથા ષષ્ઠી. વૈષયિક અને સામીપ્યક દોષ, રૂઢ લોકેટિવ પ્રયોગ, ષષ્ઠીના ઉપયોગો અને કેટલાક તદ્ધિત નિર્માણોમાં ષષ્ઠી-નિષેધ પણ ઉલ્લેખિત છે. સમગ્ર વ્યાકરણને અગ્નેય વિદ્યા રૂપે ધર્મ, વિધાનની સ્પષ્ટતા અને ભક્તિ-કેન્દ્રિત અર્થ માટે ઉપકારક બતાવ્યું છે.
Adhyaya 354
Kāraka (Case-relations) — Chapter Colophon and Transition
આ વિભાગ અગ્નિપુરાણના વ્યાકરણ-ભાગમાં ‘કારક’ વિષયની સમાપ્તિ-સૂચના આપે છે; કોલોફન દ્વારા કારકાધ્યાય પૂર્ણ થયો છે એમ જાહેર થાય છે. વ્યાકરણને યજ્ઞકર્મ, ન્યાય-વ્યવહાર અને શાસ્ત્રીય વ્યાખ્યામાં અર્થનું રક્ષણ કરનાર, ધર્મને ઉપકારક એવી નિયમબદ્ધ વિદ્યારૂપે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. સમાપ્તિ પછી તરત જ ગ્રંથ ‘સમાસ’ પ્રકરણ તરફ વળે છે—કારક સંબંધોથી આગળ વધી સમાસ દ્વારા રૂપ-અર્થ સંક્ષેપની ક્રમબદ્ધ પ્રગતિ, અગ્નેય શિક્ષણપદ્ધતિ મુજબ, સૂચિત થાય છે।
Adhyaya 355
Chapter 355 — Samāsa (Compounds): Colophon and Transition to Taddhita
આ અધ્યાય સમાસ-પ્રકરણના સમાપન-કોલોફન રૂપે રજૂ થાય છે, જેના દ્વારા અગ્નિપુરાણના વ્યાકરણ-વિભાગમાં સમાસવિચાર પૂર્ણ થયો હોવાનું સૂચિત થાય છે. સમાસમાં વાક્યસંયોજનથી અર્થ સંક્ષિપ્ત થાય છે; ત્યારબાદ તદ્ધિત-પ્રકરણમાં પ્રત્યય-વ્યૂત્પત્તિ દ્વારા અર્થનો વિસ્તાર થાય છે—આ શાસ્ત્રીય શિક્ષણક્રમનો સંકેત છે. આગ્નેય વિદ્યાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં આ ભાષાક્રમ માત્ર શૈક્ષણિક નથી; ધર્મગ્રંથોની યોગ્ય સમજ અને યજ્ઞ તથા ઉપદેશમાં શુદ્ધ ઉચ્ચારણ અને શિસ્તબદ્ધ વાણી માટે આધારરૂપ છે. આ પરિવર્તન સમાસ મોડ્યુલ બંધ કરી તદ્ધિત શરૂ કરે છે અને વસિષ્ઠને અગ્નિદેવના વિશ્વકોશીય ઉપદેશમાં પાઠ્યક્રમસદૃશ પ્રવાહ જાળવે છે.
Adhyaya 356
Forms Accomplished by Unādi (affixes) — उणादिसिद्धरूपम्
વ્યાકરણના પાઠક્રમમાં આ અધ્યાય તદ્ધિત પછી ઉણાદિ-પ્રત્યયોનું નિરૂપણ કરે છે—ધાતુઓ પછી જોડાતા વિશેષ પ્રત્યયો, જેમથી પ્રચલિત શબ્દરૂપો સિદ્ધ થાય છે. કુમારના ઉપદેશાત્મક સ્વરમાં કેટલાક નિષ્પન્ન રૂપો બતાવ્યા છે; જેમ કે ઉણિ-પ્રત્યયથી ‘કારુ’ (કારીગર). ત્યારબાદ વૈદિક પ્રયોગમાં ‘બહુલ’ રીતે મળતા ઉણાદિ-સિદ્ધ અથવા પરંપરાગત શબ્દોની નીઘણ્ટુ-શૈલીની સૂચિ વિસ્તરે છે. એક સ્થાને પાઠભેદનો ઉલ્લેખ કરીને ભિન્ન પાઠપરંપરાઓના વાચનાંતરો પણ દર્શાવ્યા છે. પશુ, સગપણ, સ્થળ, વસ્તુ અને ભાવ-ગુણ વગેરેના શબ્દરૂપો આપી, યજ્ઞ, અધ્યયન અને સુશાસનમાં શુદ્ધ ભાષા દ્વારા ધર્મસેવા માટે આ જ્ઞાન ઉપયોગી બને છે.
Adhyaya 357
Tिङ्विभक्तिसिद्धरूपम् (Established Forms of Tiṅ-Inflections)
આ અધ્યાયમાં પુરાણીય વિશ્વકોશીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં સંક્ષિપ્ત વ્યાકરણ-પ્રકરણ રૂપે તિઙ્-પ્રત્યયો (ક્રિયાના પુરુષ-વચન અંત) અને તેમનો ભાવ, કર્મ તથા કર્તૃ-પ્રયોગમાં ઉપયોગ સમજાવવામાં આવ્યો છે. પૂર્વવર્તી ઉણાદિ વિષયમાં પાઠ-વિચ્છેદનો સંકેત આપી લકારોના અર્થક્ષેત્ર ક્રમશઃ દર્શાવાય છે—લટ્ વર્તમાન, લિઙ્ વિધિ/આશીર્વાદ, લોટ્ આજ્ઞા/આશીષ, લઙ્ દૂર ભૂત, લુઙ્ અને લિટ્ ભૂત (લિટ્ માં પરોક્ષ/અદૃષ્ટ વિશેષ), તથા લુટ્/લૃઙ્ ભવિષ્ય. પરસ્મૈપદ-આત્મનેપદ ભેદ સાથે પુરુષ-પ્રત્યયો સૂચવી ભૂ, એધ્ વગેરે ધાતુઓથી રૂપો બતાવ્યા છે; અન્ય ધાતુસમૂહો અને વિકરણ નોંધો પણ છે. અંતે સન્ (ઇચ્છાર્થ), ણિચ્ (પ્રેરણાર્થ), યઙ્ (આવર્તન) અને યઙ્-લુક્ જેવા વ્યૂત્પન્ન રૂપો ઉદાહરણો તથા ‘રૂપક’ નમૂનાઓ સાથે જોડીને સમજાવ્યા છે।
Adhyaya 358
Chapter 358 — कृत्सिद्धरूपम् (The Established Forms of Kṛt: Primary Nominal Derivatives)
વ્યાકરણના પાઠક્રમમાં તિઙ્-સિદ્ધરૂપ પછી આ અધ્યાય કૃત્-સિદ્ધરૂપ તરફ આગળ વધે છે. કુમાર કૃત્-પ્રત્યયો દ્વારા ભાવ (ક્રિયા/અવસ્થા), કર્મ (વસ્તુ) અને કર્તૃ (કર્તા) — આ ત્રણ અર્થક્ષેત્રોમાં સંજ્ઞા અને કૃદંત કેવી રીતે બને છે તે સમજાવે છે. લ્યુṭ/ક્તિન/ઘઞ્ ભાવવાચક છે; ક્ત-પ્રકારના કૃદંતો મુખ્યત્વે કર્તૃવાચક હોવા છતાં ક્યારેક ભાવ અથવા કર્મ પણ સૂચવે છે; શતૃ/શાનચ, વુણ્/તૃચ વગેરે દ્વારા ભાગવાચક/કર્તૃવાચક રચનાઓ થાય છે. ક્વિપ્-ઉદ્ભવ રૂપો (જેમ કે સ્વયંભૂ), લિટ્-સંબંધિત કૃદંત-ઢાંચા (ક્વન્સુ/કાન) તથા છંદસમાં બહુળ ઉણાદિ વ્યुत્પત્તિઓ પણ વિશેષ રીતે જણાવાય છે. ‘પ્રત્યય–અર્થ–ઉદાહરણ’ના વર્ગીકરણથી વ્યાકરણશાસ્ત્ર યથાર્થ બોધ અને ધર્મસંમત વાણી માટે પ્રગટ સાધન છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 359
Kṛt-siddha-rūpa (Completed Derivative Forms) — Conclusion
આ સમાપન-ચિહ્ન કૃત્-પ્રત્યયજન્ય રૂપો વિષયક પૂર્વ વ્યાકરણ-ખંડને પૂર્ણ કરે છે અને ‘સિદ્ધ’ એટલે સ્થાપિત રૂપ-પરિણામોની પૂર્ણતા પર ભાર મૂકે છે. અગ્નિ પુરાણની વ્યાકરણ-શિક્ષામાં આવા અંતબિંદુઓ ગ્રંથ-સંધિ તરીકે કાર્ય કરે છે—શબ્દ-નિર્માણના નિયમોથી વિદ્યાર્થીને શબ્દકોશીય પ્રયોગ અને વર્ગીકરણ તરફ લઈ જાય છે. અધ્યાયાંત કોલોફન વસિષ્ઠને અગ્નિના ઉપદેશની સંવાદાત્મક પ્રામાણિકતા દૃઢ કરે છે અને આગામી અધ્યાયમાં લિંગ, પર્યાય તથા નાનાર્થ સહિત શબ્દસમૂહોની ક્રમબદ્ધ નોંધ માટે વાચકને તૈયાર કરે છે।