Avatara-lila
Incarnations of the Divine
The opening section narrating the divine incarnations (avataras) of Vishnu, cosmic creation myths, and the foundational theology of the Agni Purana.
Adhyayas in Avatara-lila
Adhyaya 1
Granthaprasthāvanā (Preface): Sāra of Knowledge, Twofold Brahman, and the Purpose of Avatāras
અધ્યાય ૧ મંગલાચરણથી આરંભ કરીને અગ્નિ પુરાણને પ્રામાણિક, કલ્યાણકારી અને મોક્ષદાયક ‘વિદ્યા-સાર’ તરીકે સ્થાપિત કરે છે. નૈમિષારણ્યમાં શૌનક વગેરે હરિભક્ત ઋષિઓ સૂતનું સ્વાગત કરી ‘સારનો સાર’—સર્વજ્ઞતા આપનાર જ્ઞાન—માગે છે. સૂત કહે છે કે એ સાર સ્વયં વિષ્ણુ છે, સૃષ્ટિકર્તા અને જગતના નિયંતા; તેમને જાણવાનો પરિપાક ‘અહં બ્રહ્માસ્મિ’ની અનુભૂતિ છે. ત્યારબાદ બે બ્રહ્મ (શબ્દબ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ) તથા બે વિદ્યાઓ (અપરા અને પરા)નું જ્ઞાનમાનચિત્ર નિર્ધારિત થાય છે. પરંપરા પણ દર્શાય છે—સૂતે વ્યાસ પાસેથી, વ્યાસે વસિષ્ઠ પાસેથી, અને વસિષ્ઠે દેવ-ઋષિ સભામાં અગ્નિએ કહેલું સાર પુનઃ કહેલું. અગ્નિ પોતાને વિષ્ણુ અને કાલાગ્નિ-રુદ્ર સાથે અભિન્ન કહી પુરાણને એવી વિદ્યા-સાર ગણાવે છે કે જે પાઠક-શ્રોતાને ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે. અપરા વિદ્યામાં વેદ, વેદાંગ તથા વ્યાકરણ, મીમાંસા, ધર્મશાસ્ત્ર, તર્ક, આયુર્વેદ, સંગીત, ધનુર્વેદ, અર્થશાસ્ત્ર વગેરે શાસ્ત્રો ગણાય છે; પરા વિદ્યા તે છે જેના દ્વારા બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર થાય. અંતે મત્સ્ય, કૂર્મ વગેરે અવતારલીલા સૃષ્ટિચક્ર, વંશાવળીઓ, મન્વંતર અને રાજવંશ ઇતિહાસ સમજાવવાનું સાધન છે—નિરાકાર પરમાત્મા ધર્મ અને હેતુ શીખવવા રૂપ ધારણ કરે છે.
Adhyaya 2
मत्स्यावतारवर्णनम् (The Description of the Matsya Incarnation)
અધ્યાય ૨ અવતાર-લીલાનો આરંભ કરે છે. વસિષ્ઠની વિનંતિ પર અગ્નિ વિષ્ણુના અવતારોનું કારણ અને હેતુ ધર્મદૃષ્ટિએ કહે છે—દુષ્ટોનો નાશ અને સજ્જનોનું રક્ષણ. પૂર્વ કલ્પના અંતે નૈમિત્તિક પ્રલયમાં જ્યારે લોક સમુદ્રજળથી ડૂબી જાય છે, ત્યારે કૃતમાલા નદીકાંઠે તપ અને જલતર્પણમાં રત વૈવસ્વત મનુને એક નાનકડો માછલો રક્ષા માગે છે. મનુ તેને ક્રમે ઘડામાં, સરોવરમાં અને સમુદ્રમાં રાખે છે; માછલો અદ્ભુત રીતે વિશાળ બની નારાયણરૂપે પ્રગટ થાય છે. મત્સ્ય મનુને નાવ તૈયાર કરવા, બીજ અને આવશ્યક સામગ્રી એકત્ર કરવા, સપ્તર્ષિઓ સાથે બ્રહ્મરાત્રિ પાર કરવા અને મહાસર્પથી નાવને પોતાના શૃંગે બાંધવા ઉપદેશ આપે છે. અંતે વેદરક્ષણને અવતારકાર્યનું કેન્દ્ર બતાવી કૂર્મ-વરાહાદિ આગળના અવતારોની ભૂમિકા રચે છે.
Adhyaya 3
Kūrma-avatāra-varṇana (The Description of the Tortoise Incarnation) — Samudra Manthana and the Reordering of Cosmic Prosperity
અગ્નિ મત્સ્યાવતાર પછી તરત કૂર્માવતારની કથા કહે છે. દુર્વાસાના શાપથી દુર્બળ અને શ્રી (સમૃદ્ધિ-તેજ)થી વંચિત દેવો ક્ષીરસાગરમાં નિવાસ કરનાર વિષ્ણુની શરણ લે છે. વિષ્ણુ અસુરો સાથે સંધિ કરીને સમુદ્રમંથન દ્વારા અમૃત અને શ્રીની પુનઃસ્થાપનાનો ઉપાય બતાવે છે, પરંતુ અમરત્વ અંતે દેવોને જ મળશે, દાનવોને નહીં, એમ સ્પષ્ટ કરે છે. મન્દર પર્વત મંથનદંડ અને વાસુકિ દોરી બને છે; પર્વત ડૂબવા લાગે ત્યારે વિષ્ણુ કૂર્મરૂપ ધારણ કરી તેને ધારણ કરે છે. મંથનમાંથી હાલાહલ વિષ, વારુણી, પારિજાત, કૌસ્તુભ, દિવ્ય સત્તાઓ અને લક્ષ્મી પ્રગટ થઈ શુભ વ્યવસ્થા પાછી આવે છે. ધન્વંતરી અમૃતકલશ લઈને પ્રગટે છે; વિષ્ણુ મોહિની બની દેવોને અમૃત વહેંચે છે, રાહુના શિરચ્છેદથી ગ્રહણકથા અને ગ્રહણકાળે દાનનું પુણ્ય વર્ણવાય છે. અંતે વૈષ્ણવ-શૈવ વળાંક—વિષ્ણુની માયા રુદ્રને પણ મોહે છે, પરંતુ તે માયાને જીતનાર માત્ર શિવ છે એમ વિષ્ણુ કહે છે; દેવવિજય અને પાઠફલશ્રુતિથી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 4
Varāhādy-avatāra-varṇana (Description of Varāha and Other Incarnations)
અગ્નિ સંક્ષેપમાં અવતાર-ચક્ર વર્ણવે છે, જેમાં ભગવાનનું અવતરણ યજ્ઞવ્યવસ્થા, દેવભાગ અને ધરતીનું સંતુલન પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે છે. પ્રથમ હિરણ્યાક્ષ દેવોને પરાભવિત કરે છે; વિષ્ણુ વરાહરૂપે—યજ્ઞરૂપ તરીકે સ્પષ્ટ—અસુરનો વધ કરીને ધર્મરક્ષણ મજબૂત કરે છે. પછી હિરણ્યકશિપુ યજ્ઞાંશ અને દેવાધિકાર છીનવે છે; વિષ્ણુ નરસિંહ અવતારમાં દેવોને તેમના સ્થાન પર ફરી સ્થાપે છે. પરાજિત દેવો શરણ લે ત્યારે વિષ્ણુ વામન બની બલિના યજ્ઞમાં પ્રવેશે છે; જલદાનથી બંધાયેલ દાનધર્મ મુજબ ત્રણ પગલાં માગે છે, ત્રિવિક્રમ બની ત્રિલોક વ્યાપે છે, બલિને સુતલમાં સ્થાપી ઇન્દ્રને રાજ્ય પાછું આપે છે. અંતે જમદગ્નિ-રેણુકાનો પુત્ર પરશુરામ અહંકારી ક્ષત્રિયોથી થયેલો ભૂભાર દૂર કરવા કાર્ત્તવીર્યનો વધ કરે છે, પિતૃવધનો પ્રતિશોધ લે છે, એકવીસ વાર ધરતીનું શમન કરીને કશ્યપને ધરતી દાન આપે છે. ફલશ્રુતિમાં આ અવતારોનું શ્રવણ સ્વર્ગપ્રદ અને શ્રવણભક્તિનું મહત્ત્વ જણાવે છે।
Adhyaya 5
Śrīrāmāvatāra-varṇanam (Description of the Incarnation of Śrī Rāma)
અગ્નિ જણાવે છે કે નારદે અગાઉ વાલ્મીકિને જે રામાયણ સંભળાવ્યું હતું તેનું આ શ્રદ્ધાપૂર્વક પુનર્કથન છે; તે શાસ્ત્રરૂપ સાધન બની ભુક્તિ (લૌકિક સમૃદ્ધિ) અને મુક્તિ (મોક્ષ) બંને આપે છે. નારદ સૂર્યવંશની સંક્ષિપ્ત વંશાવળી કહે છે—બ્રહ્માથી મરીચિ, કશ્યપ, સૂર્ય, વૈવસ્વત મનુ, ઇક્ષ્વાકુ; પછી કકુત્સ્થ, રઘુ, અજ અને દશરથ—આ રીતે રાજધર્મની પરંપરામાં શ્રીરામાવતાર સ્થાપે છે. રાવણાદિ વિનાશ માટે હરિ ચતુર્વિધ પ્રગટ થાય છે; ઋષ્યશૃંગે પવિત્ર કરેલા પાયસના વિતરણથી રામ, ભરત, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન જન્મે છે. વિશ્વામિત્રની વિનંતીથી તેઓ યજ્ઞવિઘ્નો દૂર કરે છે—તાડકા-વધ, મારીચને હાંકી કાઢવો અને સુબાહુ-વધ. પછી મિથિલામાં જનકના યજ્ઞમાં રામ શિવધનુષ ચઢાવી તોડી સીતાને પામે છે; ભાઈઓ પણ જનકકુળમાં લગ્ન કરે છે. પરત ફરતાં રામ જામદગ્ન્ય પરશુરામને શાંત કરી ધર્માધીન રાજશક્તિનો આદર્શ પૂર્ણ કરે છે.
Adhyaya 6
Śrīrāmāvatāravarṇanam (Description of Śrī Rāma’s Incarnation) — Ayodhyā Abhiṣeka, Vanavāsa, Daśaratha’s Death, Bharata’s Regency
આ અધ્યાયમાં શ્રીરામની અવતાર-લીલા રાજધર્મ, સત્ય અને વ્રતબદ્ધ રાજસત્તાની શિક્ષા રૂપે આગળ વધે છે. ભરતના પ્રસ્થાન પછી દશરથ રામના યુવરાજ-અભિષેકની ઘોષણા કરે છે અને વસિષ્ઠ તથા મંત્રીઓને ક્રમે નિયુક્ત કરી રાત્રિભર સંયમ-નિયમ પાલનનો આદેશ આપે છે. મન્થરાની પ્રેરણાથી કૈકેયીને બે વરદાન યાદ આવે છે અને અભિષેકની તૈયારી રાજકીય સંકટમાં ફેરવાય છે—રામને ચૌદ વર્ષનો વનવાસ અને ભરતનો તાત્કાલિક અભિષેક. સત્યપાશથી બંધાયેલા દશરથ પ્રતિજ્ઞાના ભારથી તૂટી પડે છે; રામ વિદ્રોહ વિના વનવાસ સ્વીકારે છે, પૂજા કરે છે, કૌશલ્યાને નિવેદન કરે છે, બ્રાહ્મણો તથા દીનને દાન આપે છે અને સીતાં-લક્ષ્મણ સાથે પ્રસ્થાન કરે છે. તમસા, શૃંગવેરપુરમાં ગુહ, પ્રયાગમાં ભારદ્વાજ અને ચિત્રકૂટ—આ પવિત્ર ભૂગોળમાં ધર્મમય ત્યાગ દર્શાય છે; કાક-પ્રસંગ રક્ષણાર્થે અસ્ત્રવિદ્યાનો સંકેત આપે છે. દશરથ યજ્ઞદત્ત પ્રસંગના શાપનો સ્વીકાર કરી શોકથી દેહ ત્યજે છે. ભરત પરત આવી અધર્મનો કલંક નકારી રામને શોધે છે અને નંદિગ્રામમાં રામની પાદુકા સ્થાપી પ્રતિનિધિ રાજ્ય ચલાવે છે—આદર્શ ભક્તિ અને નಿಷ್ಠાનું પ્રતીક।
Adhyaya 7
Chapter 7 — रामायणवर्णनं (Description of the Rāmāyaṇa): Śūrpaṇakhā, Khara’s Defeat, and Sītā-haraṇa Prelude
આ અધ્યાયમાં અગ્નિપુરાણની અવતાર-લીલામાં અરણ્યકાંડની મુખ્ય ઘટનાઓ ધર્મકેન્દ્રિત રીતે સંક્ષેપમાં વર્ણવાય છે. રામ વસિષ્ઠ, અત્રિ-અનસૂયા, શરભંગ અને સુતીક્ષ્ણ ઋષિઓનું સન્માન કરે છે; અગસ્ત્યની કૃપાથી દિવ્ય અસ્ત્રો મેળવી દંડકારણ્યમાં પ્રવેશ કરે છે—તપ અને સદુપદેશથી માર્ગદર્શિત ક્ષાત્રધર્મનું સૂચન. પંચવટીમાં શૂર્પણખાની કામના અને આક્રમકતા કારણે રામની આજ્ઞાથી લક્ષ્મણ તેના નાસિકા-કર્ણચ્છેદ કરે છે; તેથી ખરની પ્રતિશોધયાત્રા ઊભી થાય છે, જેને રામ સંહાર કરે છે. શૂર્પણખા રાવણને સીતાહરણ માટે ઉશ્કેરે છે; રાવણ મારીચને સુવર્ણમૃગ બનાવી રામને દૂર ખેંચે છે, મારીચના મરણક્રંદનથી સીતા લક્ષ્મણને મોકલે છે. ત્યારબાદ રાવણ જટાયુનો વધ કરી સીતાને લંકાની અશોકવાટિકામાં લઈ જાય છે. રામ જટાયુના દાહસંસ્કાર કરી કબંધનો વધ કરે છે અને સુગ્રીવ સાથે મૈત્રીનો માર્ગ પામે છે—ધર્મપરીક્ષા, નીતિ અને અવતારકાર્યનું સંધાન।
Adhyaya 8
Śrīrāmāvatāra-kathana (Account of the Rāma Incarnation) — Kiṣkindhā Alliance and the Search for Sītā
આ અધ્યાયમાં કિષ્કિંધા પ્રસંગ દ્વારા શ્રીરામની અવતાર-લીલા આગળ વધે છે. શોકગ્રસ્ત રામ પમ્પા પહોંચીને હનુમાનના માર્ગદર્શનથી સુગ્રીવ સાથે મિત્રતા કરે છે. વિશ્વાસ સ્થાપવા તેઓ એક જ બાણથી સાત તાલવૃક્ષો ભેદે છે અને દુંદુભિનું દેહ દૂર ફેંકે છે; પછી વાલિનનો વધ કરીને ભ્રાતૃવૈર શમાવી સુગ્રીવને રાજ્યમાં સ્થાપે છે. સુગ્રીવ વિલંબ કરે ત્યારે રામ માલ્યવત પર્વત પર ચાતુર્માસ્ય કરે છે; લક્ષ્મણની ઠપકાથી સુગ્રીવ પસ્તાઈ કડક સમયનિયમ સાથે શોધદળો મોકલે છે અને દક્ષિણ માર્ગ માટે હનુમાનને રામની મુદ્રિકા આપે છે. દક્ષિણ દળ નિરાશ થાય ત્યારે સંપાતિ લંકાની અશોકવાટિકામાં સીતાનું સ્થાન જણાવે છે, જેથી આગળની મુક્તિ-યોજનાને નિર્ણાયક ભૂગોળીય અને વ્યૂહાત્મક સંકેત મળે છે.
Adhyaya 9
Chapter 9 — श्रीरामावतारकथनम् (Śrī Rāmāvatāra-kathanam) | Hanumān’s Ocean-Crossing, Sītā-Darśana, and the Setu Plan
આ અધ્યાયમાં રામાયણ-વિભાગની અવતારલીલા આગળ વધે છે અને હનુમાનને શ્રીરામના ધર્મકાર્યના મુખ્ય સાધનરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે। સંપાતિના ઉપદેશ પછી વાનરસેનાને સમુદ્ર પાર કરવાની વ્યૂહાત્મક સમસ્યા ઊભી થાય છે; સેનાની રક્ષા અને રામકાર્યસિદ્ધિ માટે એકલા હનુમાન મહાસાગર લંઘે છે। માર્ગમાં મૈનાકનું আতિથ્ય-પ્રસ્તાવ અને સિંહિકાનો હુમલો જેવા વિઘ્નો જીતી, લંકાના પ્રાસાદાદિ નિરીક્ષી અશોકવાટિકામાં સીતાનું દર્શન કરે છે। સંવાદમાં ઓળખ, નિષ્ઠા અને પુરાવો સ્થિર થાય છે—રામની મુદ્રિકા આપીને ઓળખ કરાવે છે, અને સીતા રત્ન તથા સંદેશ પરત આપી કહે છે કે ઉદ્ધારકર્તા સ્વયં રામ જ હોવા જોઈએ। પછી હનુમાન યુક્ત બળથી વાટિકા ધ્વસ્ત કરી મુલાકાત મેળવે છે, પોતાને રામદૂત જાહેર કરી રાવણને અનિવાર્ય પરાજયની ચેતવણી આપે છે। લંકાદહન પછી સીતાને આશ્વાસન આપી, અમૃતસમાન સમાચારથી રામનો શોક શમાવી પરત અહેવાલ આપે છે। અંતે વિભીષણની શરણાગતિ, તેનો અભિષેક અને સમુદ્રના ઉપદેશથી નલ દ્વારા સેતુ-નિર્માણની યોજના વર્ણવાઈ છે, જેથી ધર્મયુદ્ધ આગળ વધે છે।
Adhyaya 10
Chapter 10 — श्रीरामावतारवर्णनम् (Description of the Incarnation-Deeds of Śrī Rāma)
આ અધ્યાયમાં અગ્નિ પુરાણની રામાવતાર-લીલામાં લંકાયુદ્ધનો નિર્ણાયક પ્રવાહ ધર્મ અને વ્યૂહની ક્રમબદ્ધતા સાથે સંક્ષેપમાં વર્ણવાયો છે. નારદ કહે છે કે રામદૂત અંગદ રાવણને અંતિમ સંદેશ આપે છે—સીતા પરત સોંપો, નહિ તો ધર્મસંગત વિનાશ નિશ્ચિત—આથી યુદ્ધની નૈતિક પૂર્વશરત સ્થાપિત થાય છે. પછી વાનર અને રાક્ષસ વીરોની યાદી, સેનાનાયકોનું સુવ્યવસ્થિત નેતૃત્વ (ધનુર્વેદ સંદર્ભ) અને મહાસંગ્રામની અફરાતફરી દર્શાય છે. મુખ્ય વળાંકોમાં સેનાપતિઓનો વધ, ઇન્દ્રજિતની માયા અને બંધનાસ્ત્ર, ગરુડ-સંબંધિત મુક્તિ, અને હનુમાન દ્વારા ઔષધી પર્વત લાવી કરાયેલ ઉપચાર—દૈવી સહાય અને रणચિકિત્સાનો સમન્વય—આવે છે. અંતે રામ પૈતામહાસ્ત્રથી વિજય મેળવે છે; વિભીષણના અંત્યેષ્ટિ કર્મ, સીતાની અગ્નિ-શુદ્ધિ, ઇન્દ્રના અમૃતથી વાનરોનું પુનર્જીવન, રાજ્યાભિષેકની વ્યવસ્થા અને રામરાજ્યના આદર્શ—સમૃદ્ધિ, સમયસર મૃત્યુ, દુષ્ટોને શિસ્તબદ્ધ દંડ—રાજધર્મરૂપે પ્રતિપાદિત થાય છે।
Adhyaya 11
Śrīrāmāvatāra-varṇana (Description of the Incarnation of Sri Rama)
આ અધ્યાયમાં યુદ્ધકાંડ પછી શ્રીરામના ધર્મમય રાજ્ય અને તેના ફળનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન છે. નારદ અગસ્ત્યાદિ ઋષિઓ સાથે અયોધ્યામાં આવી રામને મળીને ઇન્દ્રજિતના પતનથી ચિહ્નિત દિવ્ય વિજયની સ્તુતિ કરે છે. પછી પુલસ્ત્યથી વિશ્રવા, કુબેરનો જન્મ, બ્રહ્માના વરથી રાવણનો ઉન્નતિપથ, ઇન્દ્રજિતની ઓળખ અને દેવોની સુરક્ષા માટે લક્ષ્મણ દ્વારા તેનો વધ—આ રીતે રાક્ષસ વંશનો સાર આવે છે. ઋષિઓ વિદાય લે પછી રાજ્યવ્યવસ્થા અને સીમાપ્રદેશની શાંતિ: દેવોના આગ્રહે શત્રુઘ્નને લવણનો વધ કરવા મોકલવામાં આવે છે; ભરત શૈલૂષસંબંધિત વિશાળ દુષ્ટસેનાનો નાશ કરી તક્ષ અને પુષ્કરને પ્રદેશાધિપતિ સ્થાપે છે—દુષ્ટનિગ્રહ પછી શિષ્ટરક્ષણ જ રાજધર્મ છે. વાલ્મીકિ આશ્રમમાં કુશ-લવનો જન્મ અને પછી તેમની ઓળખનો ઉલ્લેખ છે. અભિષિક્ત રાજત્વ સાથે ‘હું બ્રહ્મ છું’ એવા દીર્ઘ ધ્યાન દ્વારા મોક્ષોપદેશ પણ જોડાય છે. અંતે રામનું યજ્ઞમય શાસન, સર્વ સાથે સ્વર્ગારોહણ, અને અગ્નિનું વચન કે નારદના વર્ણન પરથી વાલ્મીકિએ રામાયણ રચ્યું; તેનું શ્રવણ સ્વર્ગપ્રાપ્તિ કરાવે છે.
Adhyaya 12
Chapter 12 — श्रीहरिवंशवर्णनं (Śrī-Harivaṃśa-varṇana) | The Description of the Sacred Harivaṃśa
અગ્નિ વિષ્ણુના નાભિ-કમળથી શરૂ થતી હરિવંશની વંશાવળી વર્ણવે છે—બ્રહ્મા→અત્રિ→સોમ→પુરૂરવા→આયુ→નહુષ→યયાતિ—અને શાખા-પ્રશાખાઓ દ્વારા યદુવંશમાં વસુદેવને અગ્રસ્થાને દર્શાવે છે. પછી કૃષ્ણાવતાર-લીલાને ક્રમબદ્ધ રીતે સંક્ષેપ કરે છે—ગર્ભપરિવર્તન (બલરામ સહિત), મધરાત્રે કૃષ્ણપ્રાકટ્ય, યશોદા પાસે શિશુ-વિનિમય અને કંસની હિંસા. આકાશજ દેવી કંસવધની ભવિષ્યવાણી કરે છે; દુર્ગાના નામોથી સ્તુતિ અને ત્રિસંધ્યા પાઠનું ફળ કહેવામાં આવે છે. વ્રજ-લીલાઓ—પૂતના, યમલાર્જુન, શકટભંગ, કાલિયદમન, ધેનુક-કેશી-અરિષ્ટવધ, ગોવર્ધનધારણ—પછી મથુરા પ્રસંગ: કुवલયાપીડ દમન, ચાણૂર-મુષ્ટિક મર્દન અને કંસવધ. આગળ જરાસંધના આક્રમણો, દ્વારકાની સ્થાપના, નરકાસુરવધ, પારિજાત હરણ, તથા પ્રદ્યુમ્ન–અનિરુદ્ધ–ઉષા કથામાં હરિ–શંકર સંઘર્ષ અને અભેદ સિદ્ધાંતનો ઉપસંહાર આવે છે. અંતે યદુવંશનો વિસ્તાર અને હરિવંશ પાઠથી ઇષ્ટસિદ્ધિ તથા હરિપ્રાપ્તિનું વચન આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 13
Chapter 13 — कुरुपाण्डवोत्पत्त्यादिकथनं (Narration of the Origin of the Kurus and the Pāṇḍavas, and Related Matters)
અગ્નિ ભારતકથા કૃષ્ણ-માહાત્મ્યથી યુક્ત જાહેર કરે છે—મહાભારત વિષ્ણુની યોજના છે, જેમાં પાંડવો માનવી સાધન બની પૃથ્વીનો ભાર ઉતારે. વિષ્ણુ→બ્રહ્મા→અત્રિ→સોમ→બુધ→પુરૂરવા થી યયાતિ, પુરુ, ભરત અને કુરુ સુધી વંશપરંપરા સંક્ષેપે વર્ણવાય છે. પછી શાંતનુવંશ: ભીષ્મનું પાલકત્વ, ચિત્રાંગદનું મૃત્યુ, કાશીની રાજકન્યાઓ, વિચિત્રવીર્યનો અંત, વ્યાસના નિયોગથી ધૃતરાષ્ટ્ર અને પાંડુનો જન્મ; ધૃતરાષ્ટ્રથી દુર્યોધનાદિ કૌરવો. પાંડુના શાપથી દેવજ પાંડવો, કર્ણનો જન્મ અને દુર્યોધન સાથેની મિત્રતા વૈર વધારશે. આગળ લાખાગૃહ કાવતરું, એકચક્રામાં વકવધ, દ્રૌપદી સ્વયંવર, ગાંડીવ તથા અગ્નિરથલાભ, ખાંડવદાહ, રાજસૂય, દ્યુતથી વનવાસ, વિરાટમાં અજ્ઞાતવાસ (પાઠભેદ સાથે), પ્રકટતા, અભિમન્યુવિવાહ, યુદ્ધસજ્જતા, કૃષ્ણદૂતત્વ, દુર્યોધનનો ઇનકાર અને કૃષ્ણનું વિશ્વરૂપ—યુદ્ધની ધાર્મિક તથા દૈવી અનિવાર્યતા સ્થાપે છે।
Adhyaya 14
कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् (Description of the War between the Kurus and the Pāṇḍavas)
અગ્નિ કુરુક્ષેત્રના મહાભારત-યુદ્ધનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરીને ધર્મ, અનિત્યતા અને રાજધર્મનો સાર પ્રગટ કરે છે. ભીષ્મ-દ્રોણ જેવા વડીલોને જોઈ અર્જુન સંકોચે ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ દેહની નશ્વરતા અને આત્માની અવિનાશિતા સમજાવી, જય-પરાજયમાં સમત્વ રાખીને ક્ષાત્રધર્મમાં સ્થિર રહી રાજધર્મનું રક્ષણ કરવાનું ઉપદેશ આપે છે. પછી સેનાપતિ પરિવર્તન (ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ, શલ્ય) અને મુખ્ય મૃત્યુઓ વર્ણાય છે—શરશૈયા પર ભીષ્મપતન અને ઉત્તરાયણ સુધી વિષ્ણુચિંતન; “અશ્વત્થામા મારાયો” સમાચારથી દ્રોણનું શસ્ત્રત્યાગ; અર્જુન દ્વારા કર્ણવધ; યુધિષ્ઠિર દ્વારા શલ્યવધ; અને ભીમ-દુર્યોધનનું અંતિમ ગદાયુદ્ધ. ત્યારબાદ અશ્વત્થામા રાત્રે પાંચાલો તથા દ્રૌપદીના પુત્રોનો સંહાર કરે છે; અર્જુન તેને રોકી તેની શિરોમણિ લઈ લે છે. હરિ ઉત્તરાના ગર્ભને પુનર્જીવિત કરીને પરિક્ષિતની વંશપરંપરા સુરક્ષિત કરે છે. બચેલાઓની ગણતરી, અંત્યેષ્ટિ, ભીષ્મના શાંતિદાયક ધર્મોપદેશ (રાજધર્મ, મોક્ષધર્મ, દાન), યુધિષ્ઠિરનું અશ્વમેધ, પરિક્ષિતની સ્થાપના અને અંતે સ્વર્ગારોહણ—આ અધ્યાયનો નિષ્કર્ષ છે.
Adhyaya 15
पाण्डवचरितवर्णनम् (The Account of the Pāṇḍavas)
અગ્નિદેવ અવતાર-લીલાના પ્રસંગમાં મહાભારતના યુદ્ધોત્તર અંતને ધર્મકેન્દ્રિત સંક્ષેપરૂપે કહે છે. યુધિષ્ઠિર રાજ્યમાં પ્રતિષ્ઠિત થયા પછી ધૃતરાષ્ટ્ર, ગાંધારી અને પૃથા વનમાં નિવૃત્ત થાય છે—રાજધર્મથી વૈરાગ્ય તરફનું પરિવર્તન સૂચવે છે. વિદુર અગ્નિસંબંધિત અંત દ્વારા સ્વર્ગપ્રાપ્ત થાય છે. વિષ્ણુનો હેતુ જણાવાય છે—પાંડવોને નિમિત્ત બનાવી પૃથ્વીનો ભારહરણ અને શાપના બહાને મૌષલમાં યાદવોનો વિનાશ. પ્રભાસે હરિ દેહત્યાગ કરે છે; પછી દ્વારકા સમુદ્રમાં ડૂબે છે, અનિત્યતાનું બોધ કરાવે છે. અર્જુન અંત્યેષ્ટિ કરે છે, પરંતુ કૃષ્ણવિયોગથી તેની અસરકારકતા ઘટે છે; વ્યાસ તેને સાંત્વના આપી હસ્તિનાપુર મોકલે છે. યુધિષ્ઠિર પરીક્ષિતને ગાદી પર બેસાડી ભાઈઓ અને દ્રૌપદી સાથે હરિનામ જપતા મહાપ્રસ્થાન કરે છે; માર્ગમાં સાથીઓ પડી જાય છે અને અંતે યુધિષ્ઠિર ઇન્દ્રના રથથી સ્વર્ગારોહણ કરે છે. ફલશ્રુતિમાં પાઠથી સ્વર્ગપ્રાપ્તિનું વચન છે.
Adhyaya 16
Chapter 16 — बुद्धाद्यवतारकथनम् (Narration of Buddha and Other Incarnations)
અગ્નિ સોળમા અધ્યાયમાં બુદ્ધાવતારની કથા શ્રવણ‑પાઠથી ફળદાયી છે એમ કહી આરંભ કરે છે. દેવ‑અસુર સંઘર્ષમાં દેવો પરાજિત થઈ પ્રભુની શરણ જાય છે; વિષ્ણુ માયા‑મોહ સ્વરૂપ ધારણ કરીને શુદ્ધોદનનો પુત્ર બની જન્મે છે અને દૈત્યોને વૈદિક ધર્મથી વિમુખ કરે છે. તેથી વેદવિહિન પંથો, આર્હત વગેરે પ્રવાહો અને પાષંડ વૃત્તિઓ ઊભી થઈ નરકગામી કર્મો તરફ દોરી જાય છે. પછી કલિયુગનું નિદાન—ધર્મપતન, મ્લેચ્છવેષી લૂંટારૂ રાજાઓ, તથા વેદશાખાઓની સંખ્યા/પરંપરામાં ફેરફાર—વર્ણવાય છે. અંતે યાજ્ઞવલ્ક્યને પુરોહિત રાખી શસ્ત્રધારી કલ્કિ મ્લેચ્છોનો સંહાર કરી વર્ણાશ્રમની મર્યાદા પુનઃસ્થાપે છે અને કૃતયુગની વાપસી કરાવે છે. ઉપસંહારમાં આ ક્રમ કલ્પ‑મન્વંતરોમાં પુનરાવર્તિત થાય છે, અવતારો અસંખ્ય છે; દશાવતારનું શ્રવણ‑પાઠ સ્વર્ગદાયક છે, અને હરિ જ ધર્મ‑અધર્મનો નિયંતા તથા સૃષ્ટિ‑પ્રલયનું કારણ છે।