Adhyaya 106

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गृहादिवास्तुर्नाम पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः अथ षडधिकशततमो ऽध्यायः नगरादिवास्तुः ईश्वर उवाच नगरादिकवास्तुश् च वक्ष्ये राज्यादिवृद्धये योजनं योजनार्धं वा तदर्थं स्थानमाश्रयेत्

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘ગૃહાદિ-વાસ્તુ’ નામનો ૧૦૫મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ૧૦૬મો અધ્યાય—‘નગરાદિ-વાસ્તુ’ આરંભે છે. ઈશ્વર બોલ્યા: રાજ્યાદિ વૃદ્ધિ માટે હું નગર-આદિના વાસ્તુ-નિયમો કહું છું; તે માટે એક યોજન અથવા અર્ધ યોજન પરિમાણનું યોગ્ય સ્થાન આશ્રય કરવું જોઈએ।

Verse 2

हनमिति घ धर्मः कलिश्चेत्यादिः, मृतिर्धनमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति आयुः प्रावाह्यशस्यानीति ख , छ च भोगं च पत्यं चेति ख , छ च द्वारतः प्रोक्त इति घ भोजनार्धन्तदर्धं च इति घ , ङ च अभ्यर्च्य वास्तु नगरं प्राकाराद्यन्तु कारयेत् ईशादित्रिंशत्पदके पूर्वद्वारं च सूर्यके

“હના” (એ રીતે): ઘ હસ્તપ્રતમાં પાઠ “ધર્મ, કલિ વગેરે”થી શરૂ થાય છે; “મૃતિ, ધન” એવો અંતિમ પાઠ ઝ હસ્તપ્રતમાં નથી. ખ અને છ હસ્તપ્રતોમાં “આયુઃ પ્રાવાહ્યશસ્યાનિ” તથા “ભોગં ચ પત્યં ચ” એવા પાઠાંતરો પણ મળે છે. ઘમાં “દ્વારતઃ પ્રોક્ત” અને ઘ તથા ઙમાં “ભોજનાર્ધં તદર્ધં ચ” એવો પાઠ છે. વાસ્તુદેવતાઓની પૂજા કરીને પ્રાકાર વગેરે કિલ્લાબંધીসহ નગરનું નિર્માણ કરાવવું. ઈશાનથી આરંભતા ત્રિંશત્પદ વાસ્તુમંડલમાં પૂર્વ દ્વાર સૂર્યપદે સ્થાપવું।

Verse 3

गन्धर्वाभ्यां दक्षिणे स्याद्वारुण्ये पश्चिमे तथा सौम्यद्वारं सौम्यपदे कार्या हट्टास्तु विस्तराः

દક્ષિણ તરફ દ્વાર ગંધર્વપદે હોવું જોઈએ; પશ્ચિમે વરુણ્યપદે તેમ જ. ઉત્તર દ્વાર સૌમ્યપદે બનાવવું, અને હાટ/બજારની ગલીઓ વિશાળ રાખવી।

Verse 4

येनेभादि सुखं गच्छेत् कुर्याद् द्वारं तु षट्करं छिन्नकर्णं विभिन्नञ्च चन्द्रार्धाभं पुरं न हि

હાથી વગેરે સુખથી પસાર થઈ શકે તે માટે દ્વાર ષટ્કર (છ હાથ) પ્રમાણનું કરવું. પરંતુ નગરમાં ‘છિન્નકર્ણ’ (બાજુએ દોષવાળું), ‘વિભિન્ન’ (ફાટેલું/ચીરેલું) અથવા અર્ધચંદ્રાકાર દ્વાર ન કરવું।

Verse 5

वज्रसूचीमुखं नेष्टं सकृद् द्वित्रिसमागमं चापाभं वज्रनागाभं पुरारम्भे हि शान्तिकृत्

‘વજ્રસૂચીમુખ’ પ્રકાર ઇષ્ટ નથી. એકવાર અથવા દ્વિ/ત્રિ-સમાગમવાળો, તેમજ ધનુષાકાર (ચાપાભ) અને ‘વજ્રનાગાભ’ પ્રકાર ઇષ્ટ છે. નગર પર આક્રમણ/ઘેરાવની શરૂઆતમાં એ શાંતિકર (અપશકુન-નિવારક) કહેવાય છે।

Verse 6

प्रार्च्य विष्णु हरार्कादीन्नत्वा दद्याद् बलिं बली आग्नेये स्वर्णकर्मारान् पुरस्य विनिवेशयेत्

વિષ્ણુ, હર (શિવ), સૂર્ય વગેરે દેવતાઓની વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને અને નમસ્કાર કરીને યજમાને બલિ (આહુતિ/અર્પણ) આપવી જોઈએ. નગરના આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) ભાગમાં સોનાર અને ધાતુકર્મીઓનું વસવાટ કરાવવું।

Verse 7

दक्षिणे नृत्यवृत्तीनां वेश्यास्त्रीणां गृहाणि च नटानाञ्चक्रिकादीनां कैवर्तादेश् च नैरृते

દક્ષિણ દિશામાં નૃત્યવૃત્તિથી જીવનારાઓ અને વેશ્યા-સ્ત્રીઓના ગૃહો સ્થાપવા; તથા નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં નટો, ચક્રિકા વગેરે કલાકારો અને કૈવર્ત (માછીમાર) વગેરે સમુદાયોના નિવાસ ગોઠવવા।

Verse 8

रथानामायुधानाञ्च कृपाणाञ्च वारुणे शौण्डिकाः कर्माधिकृता वायव्ये परिकर्मणः

વારુણ વિભાગમાં રથો, આયુધો અને કૃપાણો ઉપર કર્માધિકારીઓ નિયુક્ત કરવા; અને વાયવ્ય વિભાગમાં સહાયક સેવાઓ તથા જાળવણી કાર્ય માટે પરિકર્મણ (પરિચારકો) નિયુક્ત કરવા।

Verse 9

ब्राह्मणा यतयः सिद्धाः पुण्यवन्तश् च चोत्तरे फलाद्यादिविक्रयिण ईशाने च वणिग्जनाः

ઉત્તર દિશામાં બ્રાહ્મણો—યતિ, સિદ્ધ તથા અન્ય પુણ્યવાન જન—નિવાસ કરે; અને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં ફળ વગેરેના વેચનાર તથા વણિકજન (વેપારીઓ) સ્થાપવા।

Verse 10

पूर्वतश् च बलाध्यक्षा आग्नेये विविधं बलं स्त्रीणामादेशिनो दक्षे काण्डारान्नैरृते न्यसेत्

પૂર્વ તરફ બલાધ્યક્ષો (સેનાદળના અધ્યક્ષો) ગોઠવવા; આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશામાં સેનાના વિવિધ વિભાગો સ્થાપવા. દક્ષિણમાં સ્ત્રી-નિવાસના દેખરેખકારો રાખવા; અને નૈઋત્યમાં કાંડાર (ભંડાર/શસ્ત્રાગાર) ગોઠવવા।

Verse 11

पश्चिमे च महामात्यान् कोषपालांश् च कारुकान् व्यायतं वज्रनासाभमिति घ चापाभं चक्रनाभाभमिति ङ स्तुत्वा नत्वा बलिं बली इति ङ आग्नेये तु कर्मकारानिति ख दक्षिणे भृत्यधूर्तानामिति छ नटानां वाह्लिकादीनामिति ख , ज च परिकर्मण इति छ , ज च उत्तरे दण्डनाथांश् च नायकद्विजसङ्कुलान्

પશ્ચિમ દિશામાં મહામાત્ય, કોષપાલ (ખજાનાના રક્ષક) અને કારુક (કારીગર) ગોઠવવા. દેવની સ્તુતિ કરીને, નમન કરીને બલિ અર્પણ કરવો. આગ્નેયમાં કર્મકાર (શિલ્પી/શ્રમિક) રહે; દક્ષિણમાં ભૃત્ય અને ધૂર્ત, નટ તથા વાહ્લિકાદિ લોકો, તેમજ સેવા-કાર્યમાં લાગેલા પરિકર્મણ રહે. ઉત્તરમાં દંડનાથ (દંડ-ન્યાયના પ્રમુખ), નાયક અને બ્રાહ્મણસમૂહ સ્થાપવા।

Verse 12

पूर्वतः क्षत्रियान् दक्षे वैश्याञ्छून्द्रांश् च पश्चिमे दिक्षु वैद्यान् वाजिनश् च बलानि च चतुर्दिशं

પૂર્વ દિશામાં ક્ષત્રિયોને, દક્ષિણમાં વૈશ્યોને અને પશ્ચિમમાં શૂદ્રોને ગોઠવવા. અન્ય દિશાઓમાં વૈદ્યો તથા અશ્વારોહી દળ રાખી, ચારેય બાજુ સૈન્યનું વિન્યાસ કરવો.

Verse 13

पूर्वेण चरलिङ्ग्यादीञ्छ्मशानादीनि दक्षिणे पश्चिमे गोधनाद्यञ्च कृषिकर्तॄंस्तथोत्तरे

પૂર્વમાં ચરલિંગી વગેરે પરિભ્રમણ કરનાર તપસ્વીઓને, દક્ષિણમાં શ્મશાનાદિ સ્થાનોને, પશ્ચિમમાં ગોધનાદિ (પશુધન-પરિસર)ને અને ઉત્તરમાં કૃષિકર્તાઓ (ખેડૂતો)ને સ્થાપિત કરવું જોઈએ.

Verse 14

न्यसेन्म्लेच्छांश् च कोणेषु ग्रामादिषु तथा स्मृतिं श्रियं वैश्रवणं द्वारि पूर्वे तौ पश्यतां श्रियं

ગ્રામાદિના ખૂણાવાળા પ્રદેશોમાં મ્લેચ્છોને વસાવા. તેમજ પૂર્વ દ્વારે સ્મૃતિ, શ્રી અને વૈશ્રવણ (કુબેર)ની સ્થાપના કરવી, જેથી દર્શન કરનારને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય.

Verse 15

देवादीनां पश्चिमतः पूर्वास्यानि गृहाणि हि पूर्वतः पश्चिमास्यानि दक्षिणे चोत्तराननान्

દેવતાઓના સ્થાનના પશ્ચિમે તેમના ગૃહો પૂર્વમુખી હોવા જોઈએ; પૂર્વે પશ્ચિમમુખી હોવા જોઈએ; અને દક્ષિણ બાજુએ ઉત્તરમુખી ગૃહો સ્થાપિત કરવા જોઈએ.

Verse 16

नाकेशविष्ण्वादिधामानि रक्षार्थं नगरस्य च निर्दैवतन्तु नगरग्रामदुर्गगृहादिकं

નગરની રક્ષા માટે નાકેશ (ઇન્દ્ર), વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓનાં ધામ/મંદિરો સ્થાપિત કરવાં. પરંતુ અધિદેવતા વિનાનું નગર, ગ્રામ, દુર્ગ, ગૃહ વગેરે ‘દૈવી રક્ષણ’થી વંચિત માનવામાં આવે છે.

Verse 17

भुज्यते तत् पिशाचाद्यै रोगाद्यैः परिभूयते नगरादि सदैवं हि जयदं भुक्तिमुक्तिदं

તે સ્થાન અથવા ગૃહ જાણે પિશાચાદિ દ્વારા ‘ભક્ષિત’ થાય છે અને રોગ વગેરે ઉપદ્રવો દ્વારા પરાભવ પામે છે. પરંતુ નગરાદિ યોગ્ય દૈવી રક્ષણથી યુક્ત હોય તો તે સદૈવ જયદાયક અને ભોગ-મોક્ષ પ્રદાયક બને છે।

Verse 18

पूर्वायां श्रीगृहं प्रोक्तमाग्नेय्यां वै महानसं शनयं दक्षिणस्यान्तु नैरृत्यामायुधाश्रयं

પૂર્વ દિશામાં શ્રીગૃહ (મંગલ કક્ષ) નિર્ધારિત છે; આગ્નેય કોણમાં રસોડું; દક્ષિણ બાજુએ ભંડાર/કોઠાર; અને નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) માં આયુધાશ્રય એટલે શસ્ત્રાગાર રાખવું।

Verse 19

भोजनं पश्चिमायान्तु वायव्यां धान्यसङ्ग्रहः उत्तरे द्रव्यसंस्थानमैशान्यां देवतागृहं

પશ્ચિમ દિશામાં ભોજનસ્થાન રાખવું; વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) માં ધાન્યસંગ્રહ; ઉત્તરમાં ધન-દ્રવ્યનું સ્થાન; અને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) માં દેવતાગૃહ/મંદિર હોવું જોઈએ।

Verse 20

चतुःशालं त्रिशालं वा द्विशालं चैकशालकं चतुःशालगृहाणान्तु शालालिन्दकभेदतः

ગૃહ ચતુઃશાલ, ત્રિશાલ, દ્વિશાલ અથવા એકશાલ પ્રકારનું હોઈ શકે છે. ચતુઃશાલ ગૃહોમાં શાલા અને અલિંદ (વરાંડો) ના ભેદ અનુસાર ઉપપ્રકારો નક્કી થાય છે।

Verse 21

इ इति ग पूर्वत इति ख दक्षिणे चोत्तरेण चेति ख , ग , घ च नगरस्य हीति ख , छ च रोगाद्यैर् अभिभूयते इति ज दक्षिणायां त्विति ग , घ , झ च देवतालयमिति झ शालालिन्दप्रभेदत इति क शतद्वयन्तु जायन्ते पञ्चाशत् पञ्च तेष्वपि त्रिशालानि तु चत्वारि द्विशालानि तु पञ्चधा

શાલા અને અલિંદ (વરાંડો) ના ભેદથી બે સો પ્રકારો ઉત્પન્ન થાય છે, અને આગળ વધુ પંચાવન પ્રકારો પણ થાય છે. તેમાં ત્રિશાલ ચાર પ્રકારના અને દ્વિશાલ પાંચ પ્રકારના ગણાય છે।

Verse 22

एकशालानि चत्वारि एकालिन्दानि वच्मि च अष्टाविंशदलिन्दानि गृहाणि नगराणि च

હું એક-શાળા (એક મંડપ/કક્ષ) ગૃહોના ચાર પ્રકારો તથા એક-આલિંદ પ્રકારનું વર્ણન કરીશ; તેમજ ગૃહો અને નગરો બંને માટે લાગુ એવા અઠ્ઠાવીસ દલિંદ-વિન્યાસો પણ કહું છું।

Verse 23

चतुर्भिः सप्रभिश् चैव पञ्चपञ्चाशदेव तु षडलिन्दानि विंशैव अष्टाभिर्विंश एव हि

ચાર (માત્રા/અક્ષર-ગણ) સાથે અને સાત ‘પ્રભા’ સહિત; તેમજ પંચાવન (વિન્યાસ) પણ છે; છ આલિંદોમાં વીસ (પ્રકાર) થાય છે, અને આઠ આલિંદોમાં પણ નિશ્ચયે વીસ જ થાય છે।

Verse 24

अष्टालिन्दं भवेदेवं नगरादौ गृहाणि हि

આ રીતે નગર-યોજનાના આરંભમાં ગૃહો અષ્ટ-આલિંદ (આઠ ભાગના ઓટલા/પ્રવેશ-વિન્યાસ) મુજબ જ બનાવવા જોઈએ।