Adhyaya 77

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये चण्डपूजाकथनं नाम षट्सप्ततितमो ऽध्यायः अथ सप्तसप्ततितमो ऽध्यायः कपिलादिपूजाविधनं ईश्वर उवाच कपिलापूजनं वक्ष्ये एभिर्मन्त्रैर् यजेच्च गां ॐ कपिले नन्दे नमः ॐ कपिले भद्रिके नमः

આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં ‘ચંડાપૂજાકથન’ નામનો છ્યાસીતમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે સત્ત્યાસીતમો અધ્યાય—‘કપિલા આદિ પૂજાવિધાન’ આરંભે છે. ઈશ્વર બોલ્યા—હું કપિલાપૂજન કહું છું; આ મંત્રોથી ગાયની પૂજા કરવી—“ૐ કપિલે નન્દે નમઃ. ૐ કપિલે ભદ્રિકે નમઃ.”

Verse 2

ॐ कपिले सुशीले नमः कपिले सुरभिप्रभे ॐ कपिले सुमनसे नमः ॐ भुक्तिमुक्तिप्रदे नमः

ૐ કપિલે સુશીલે નમઃ—સુશીલ કપિલાને નમસ્કાર. ૐ કપિલે સુરભિપ્રભે નમઃ—સુગંધિત તેજવાળી કપિલાને નમસ્કાર. ૐ કપિલે સુમનસે નમઃ—શુભ મનવાળી કપિલાને નમસ્કાર. ૐ ભુક્તિમુક્તિપ્રદે નમઃ—ભોગ અને મુક્તિ આપનારિને નમસ્કાર.

Verse 3

सौरभेयि जगन्मातर्देवानाममृतप्रदे गृहाण वरदे ग्रासमीप्सितार्थञ्च देहि मे

હે સૌરભેયી, જગન્માતા, દેવોને અમૃત આપનારિ! હે વરદાયિની, આ ગ્રાસ સ્વીકારો અને મને પણ ઇચ્છિત અર્થ આપો.

Verse 4

वन्दितासि वसिष्ठेन विश्वामित्रेण धीमता कपिले हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतं

હે કપિલે, વસિષ્ઠ અને ધીમાન વિશ્વામિત્ર દ્વારા તું વંદિત છે. મારું પાપ હરી લે—મારા દ્વારા જે દુષ્કૃત્ય થયું છે તે સર્વ.

Verse 5

गावो ममाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च गावो मे हृदये चापि गवां मध्ये वसाम्यहं

ગાયો સદા મારા આગળ રહે છે; ગાયો મારા પાછળ પણ છે. ગાયો મારા હૃદયમાં પણ છે, અને હું ગાયોના મધ્યમાં વસું છું.

Verse 6

दत्तं गृह्णन्तु मे ग्रासं जप्त्वा स्यां निर्मलः शिवः प्रार्च्य विद्यापुस्तकानि गुरुपादौ नमेन्नरः

મેં આપેલો ગ્રાસ તેઓ સ્વીકારે. જપ કરીને હું નિર્મળ અને શિવમય થાઉં. વિદ્યાના પુસ્તકોનું વિધિવત્ પૂજન કરીને મનુષ્યે ગુરુના ચરણોમાં નમસ્કાર કરવો.

Verse 7

यजेत् स्नात्वा तु मध्याह्ने अष्टपुष्पिकया शिवं पीठमूर्तिशिवाङ्गानां पूजा स्यादष्टपुष्पिका

સ્નાન કરીને મધ્યાહ્ને અષ્ટપુષ્પિકા વિધિથી શિવની પૂજા કરવી. પીઠમૂર્તિ તથા શિવના અંગ-અંશરૂપોની જે પૂજા થાય, તેને અષ્ટપુષ્પિકા કહે છે.

Verse 8

मध्याह्ने भोजनागारे सुलिप्ते पाकमानयेत् ततो मृत्युञ्जयेनैव वौषडन्तेन सप्तधा

મધ્યાહ્ને સારી રીતે લિપાયેલ (શુદ્ધ) ભોજનાગારમાં પકાવેલું અન્ન લાવવું. પછી માત્ર મૃત્યુંજય મંત્રથી, ‘વૌષટ્’ અંત કરીને, સાત વાર તે કરવું.

Verse 9

जप्तैः सदर्भशङ्खस्थैः सिञ्चेत्तं वारिविन्दुभिः सर्वपाकाग्रमुद्धृत्य शिवाय विनिवेदयेत्

જપથી અભિમંત્રિત, દર્ભયુક્ત શંખમાં રહેલા જળબિંદુઓથી તેને છાંટવું. પછી સર્વ પકાવેલા અન્નનો અગ્રભાગ ઉઠાવી શિવને વિધિવત્ નિવેદન કરવું.

Verse 10

अथार्धं चुल्लिकाहोमे विधानायोपकल्पयेत् विशोध्य विधिना चुल्लीं तद्वह्निं पूरकाहुतिं

પછી ચુલ્લિકા-હોમના વિધાન માટે જરૂરી દ્રવ્યોનો અર્ધભાગ તૈયાર કરવો. નિયમ મુજબ ચુલ્લી (નાનું અગ્નિકુંડ) શુદ્ધ કરીને એ જ અગ્નિમાં પૂરક-આહુતિ અર્પણ કરવી.

Verse 11

हुत्वा नाभ्यग्निना चैकं ततो रेचकवायुना वह्निवीजं समादाय कादिस्थानगतिक्रमात्

નાભિ-અગ્નિમાં એક વાર આહુતિ અર્પણ કરીને, પછી રેચક-વાયુ (ઉચ્છ્વાસ) દ્વારા વહ્નિ-બીજ ગ્રહણ કરી, ‘ક’થી શરૂ થતા અક્ષર-સ્થાનોની ગતિ-ક્રમ મુજબ આગળ વધવું.

Verse 12

शिवाग्निस्त्वमिति ध्यात्वा चुल्लिकाग्नौ निवेशयेत् ॐ हां अग्नये नमो वै हां सोमाय वै नमः

“તું શિવરૂપ મંગલ અગ્નિ છે” એમ ધ્યાન કરીને ચુલ્લિકા-અગ્નિમાં (આહુતિ/સંસ્કૃત દ્રવ્ય) સ્થાપિત કરવું. પછી ઉચ્ચારવું— “ૐ હાં—અગ્નયે નમો વૈ; હાં—સોમાય વૈ નમઃ।”

Verse 13

सूर्याय वृहस्पतये प्रजानां पतये नमः सर्वेभ्यश् चैव देवेभ्यः सर्वविश्वेभ्य एव च

સૂર્યને નમસ્કાર; બૃહસ્પતિને નમસ્કાર; પ્રજાઓના પતિને નમસ્કાર. તેમજ સર્વ દેવોને અને સર્વ વિશ્વેદેવોને પણ નમસ્કાર.

Verse 14

ठः अन्यार्धमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्त्यार्धमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निधानायोपकल्पयेदिति च, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हृदि स्थानमतिक्रमेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कादिस्थानमतिक्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हामग्नये खिष्टिकृते पूर्वादावर्चयेदिमान् स्वाहान्तामाहुतिं दत्वा क्षमयित्वा विसर्जयेत्

‘ઠઃ’ વિષયે કેટલીક ચિહ્નિત પાંડુલિપિઓમાં “અન્યાર্ধમ્” એવો પાઠ છે, કેટલીકમાં “અન્ત્યાર্ধમ્”; અને બે પાંડુલિપિઓમાં “નિધાનાયોપકલ્પયેત્” એવો પાઠ પણ મળે છે. કેટલીકમાં “હૃदि સ્થાનમતિક્રમેત્” અને કેટલીકમાં “કાદિ-સ્થાનમતિક્રમાત્” એવો પાઠ છે. આ રીતે વિધિ કરીને પૂર્વ વગેરે દિશાઓથી આરંભ કરીને ઇમનું પૂજન કરવું; પછી ‘સ્વાહા’અંત આહુતિ અગ્નિને અર્પણ કરીને, ક્ષમા માગી વિસર્જન કરવું.

Verse 15

चुल्ल्या दक्षिणबाहौ च यजेद्धर्माय वै नमः वामबाहावधर्माय काञ्जिकादिकभाण्डके

ચુલ્લીના જમણા ભાગ/બાહુ પર ‘ધર્માય વૈ નમઃ’ મંત્રથી પૂજન કરવું. ડાબા ભાગ/બાહુ પર ‘અધર્માય’નું પૂજન કરવું; તેમજ કાઞ્જિક (ખાટું માંડ) વગેરે વાસણોમાં પણ સંબંધિત શક્તિનું વિન્યાસ/પૂજન કરવું.

Verse 16

रसपरिवर्तमानाय वरुणाय जलाग्नये विघ्नराजो गृहद्वारे पेषण्यां सुभगे नमः

રસનું પરિવર્તન કરાવનાર જલાગ્નિ તથા જલાધિપતિ વરુણને નમસ્કાર. ગૃહદ્વારે વિઘ્નરાજને નમસ્કાર; અને પેષણી/ચક્કી પર સ્થિત શુભગાને નમસ્કાર.

Verse 17

ॐ रौद्रिके नमो गिरिके नमश् चओलूखले यजेत् बलप्रियायायुधाय नमस्ते मुषले यजेत्

‘ઓં. રૌદ્રિકાને નમઃ, ગિરિકાને નમઃ.’ ઓલૂખલ/ઓખલીમાં યજન (અર્પણ) કરવું. ‘બલપ્રિય આયુધને નમસ્તે’ એમ કહી મુષલ/મુસળમાં યજન કરવું.

Verse 18

सम्मार्जन्यां देवतोक्ते कामाय शयनीयके मध्यस्तम्भे च स्कन्दाय दत्वा वास्तुबलिं ततः

ત્યારબાદ ઝાડૂ/સમ્માર્જન-સ્થાને દેવતાવિધિ મુજબ અર્પણ કરવું; શયનકક્ષમાં કામદેવને, અને મધ્યસ્તંભે સ્કંદને અર્પણ કરવું. આ રીતે વાસ્તુબલિ આપી પછી આગળની ક્રિયા કરવી.

Verse 19

भुञ्जीत पात्रे सौवर्णे पद्मिन्यादिदलादिके आचार्यः साधकःपुत्र समयी मौनमास्थितः

મૌન ધારણ કરીને આચાર્ય, સાધકનો પુત્ર અને સમયી (દીક્ષિત વ્રતધારી) સોનાના પાત્રમાં અથવા પદ્મિની (કમળ)ના પાન વગેરે શુદ્ધ પાનના પાત્રમાં ભોજન કરે.

Verse 20

वटाश्वत्थार्कवाताविसर्जभल्लातकांस्त्यजेत् अपोशानं पुरादाय प्राणाद्यैः प्रणवान्वितैः

વટ, અશ્વત્થ, અર્ક, વાત, વિસર્જ અને ભલ્લાતકનો ઉપયોગ/સેવન ત્યજવો જોઈએ. પ્રથમ આચમન કરીને, પ્રાણાદિ નિયંત્રિત શ્વાસો સાથે ‘ઓં’ સહિત પછી ઔષધ અથવા ભોજન ગ્રહણ કરવું.

Verse 21

स्वाहान्तेनाहुतीः पञ्च दत्वादीप्योदरानलं नागः कूर्मो ऽथ कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः

‘સ્વાહા’થી અંત થતા પાંચ આહુતિઓ અર્પણ કરીને, આંતરિક જઠરાગ્નિને પ્રદીપ્ત કરવો. આ નાગ, કૂર્મ, કૃકર, દેવદત્ત અને ધનંજય—આ પાંચ ઉપવાયુઓ સાથે સંબંધિત છે.

Verse 22

एतेभ्य उपवायुभ्यः स्वाहापोषानवारिणा भक्तादिकं निवेद्याय पिवेच्छेषोदकं नरः

આ ઉપવાયુઓને ‘સ્વાહા’થી પવિત્ર કરેલા જળ સાથે ભક્ત (પાકેલું અન્ન) વગેરે નિવેદન કરીને, પછી મનુષ્યે શેષોદક પીવું.

Verse 23

अमृतोपस्तरणमसि प्राणाहुतीस्ततो ददेत् प्राणाय स्वाहापानाय समानाय ततस् तथा

“તમે અમૃતનું ઉપસ્તરણ છો” એમ કહી. ત્યારબાદ પ્રાણાહુતિઓ અર્પણ કરવી: ‘પ્રાણાય સ્વાહા’, ‘અપાનાય સ્વાહા’, અને ક્રમશઃ ‘સમાનાય સ્વાહા’.

Verse 24

उदानाय च व्यानाय भुक्त्वा चुल्लकमाचरेत् जलाशये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ रौद्रकोटिगिरिके इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः अमृतापिश्चानमसीति शरीरे ऽन्नादिवायवः

ભોજન કર્યા પછી ઉદાન અને વ્યાનને અર્પણ કરીને ચુલ્લક-આચમન કરવું. એક ચિહ્નિત પાંડુલિપિમાં ‘જલાશયે’ એવો પાઠ છે; ચાર ચિહ્નિત પાંડુલિપિઓમાં ‘ઓં રૌદ્રકોટિગિરિકે’ એવો પાઠ મળે છે. આ ક્રિયાથી શરીરમાં અન્નાદિ તત્ત્વો વાયુઓ સાથે સંબંધિત માનવામાં આવી ‘તમે અમૃત છો; તમે અનમસિ છો’—આ મંત્રથી સંસ્કારિત થાય છે.