Adhyaya 63

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये लक्ष्मीस्थापनं नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्टितमो ऽध्यायः सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनं भगवानुवाच एवं तार्क्ष्यस्य चक्रस्य ब्रह्मणो नृहरेस् तथा प्रतिष्ठा विष्णुवत् कार्या स्वस्वमन्त्रेण तां शृणु

આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં “લક્ષ્મી-સ્થાપન” નામનો બાસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રેસઠમો અધ્યાય શરૂ થાય છે—“સુદર્શનચક્ર વગેરેની પ્રતિષ્ઠા-વિધિનું વર્ણન.” ભગવાન બોલ્યા: “આ જ રીતે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ), ચક્ર, તેમજ બ્રહ્મા અને નૃહરિ (નરસિંહ)ની પ્રતિષ્ઠા પણ વિષ્ણુની જેમ કરવી—પ્રત્યેકની પોતાની-પોતાની મંત્રવિધિથી. તે સાંભળો.”

Verse 2

सुदर्शन महाचक्र शान्त दुष्टभयङ्कर च्छिन्द छिन्द भिन्द भिन्द विदारय विदारय परमन्त्रान् ग्रस ग्रस भक्षय भक्षय भूतान् त्रायस त्रायस हूं फट् सुदर्शनाय नमः अभ्यर्च्य चक्रं चानेन रणे दारयेते रिपून्

“હે સુદર્શન મહાચક્ર! સજ્જનો માટે શાંત અને દુષ્ટો માટે ભયંકર! છેદ છેદ; ભેદ ભેદ; વિદારય વિદારય. પર-મંત્રોને ગ્રસ ગ્રસ; ભૂતાદિ દુષ્ટ શક્તિઓને ભક્ષ ભક્ષ. રક્ષા કર રક્ષા કર—હૂં ફટ્. સુદર્શનાય નમઃ।” આ મંત્રથી ચક્રની અર્ચના કરીને યુદ્ધમાં શત્રુઓને વિદારિત કરે છે.

Verse 3

ॐ क्षौं नरसिंह उग्ररूप ज्वल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल स्वाहा नरसिंहस्य मन्त्रोयं पातालाख्यस्य वच्मि ते ह शोषय शोषय निकृन्तय निकृन्तय तावद्यावन्मे वशमागताः पातालेभ्यः फट् असुरेभ्यः फट् मन्त्ररूपेभ्यः फट् मन्त्रजातिभ्यः फट् संशयान्मां भगवन्नरसिंहरूप विष्णो सर्वापद्भ्यः सर्वमन्त्ररूपेभ्यो रक्ष रक्ष ह्रूं फट् नमो ऽस्तु ते नरसिंहस्य विद्येयं हरिरूपार्थसिद्धिदा

“ઓં ક્ષૌં—હે ઉગ્રરૂપ નરસિંહ! જ્વલ જ્વલ; પ્રજ્વલ પ્રજ્વલ—સ્વાહા. આ નરસિંહનો ‘પાતાળ’ નામનો મંત્ર છે; હું તને કહું છું: ‘હ—શોષય શોષય; નિકૃંતય નિકૃંતય—જ્યાં સુધી તેઓ મારા વશમાં ન આવે.’ પાતાળસ્થો પર ફટ્; અસુરો પર ફટ્; મંત્રરૂપ શક્તિઓ પર ફટ્; મંત્રજાતિઓ પર ફટ્. હે ભગવન નરસિંહરૂપ વિષ્ણો, સંશયોથી, સર્વ આપદાઓથી અને સર્વ મંત્રરૂપ વિરોધી શક્તિઓથી મને રક્ષ રક્ષ—હ્રૂં ફટ્. તને નમસ્કાર।” આ નરસિંહ-વિદ્યા હરિરূপ દ્વારા અભીષ્ટાર્થસિદ્ધિ આપે છે.

Verse 4

त्रिलोक्यमोहनैर् मन्त्रैः स्थाप्यस्त्रैलोक्यमोहनः गदो दक्षे शान्तिकरो द्विभुजो वा चतुर्भुजः

‘ત્રૈલોક્યમોહન’ દેવતાની સ્થાપના ‘ત્રિલોક્યમોહન’ મંત્રોથી કરવી જોઈએ. તેના જમણા હાથમાં ગદા હોય છે; તે શાંતિ આપનાર છે, અને તેને દ્વિભુજ અથવા ચતુર્ભુજ રૂપે દર્શાવી શકાય છે.

Verse 5

वामोर्ध्वे कारयेच्चक्रं पाञ्चजन्यमथो ह्य् अधः श्रीपुष्टिसंयुक्तं कुर्याद् बलेन सह भद्रया

ડાબી ઉપરની બાજુએ ચક્રનું ચિત્રણ કરવું અને તેની નીચે પાંઞ્ચજન્ય શંખ. તેમજ શ્રી અને પુષ્ટિ સાથે, બલ અને ભદ્રા સહિત (મૂર્તિ/વિન્યાસ) ગોઠવવો.

Verse 6

प्रासादे स्थापयेद्विष्णुं गृहे वा मण्डपे ऽपि वा वामनं चैव वैकुण्ठं हयास्यमनिरुद्धकं

મંદિરમાં વિષ્ણુની સ્થાપના કરવી, અથવા ગૃહમાં, કે મંડપમાં પણ—વામન, વૈકુંઠ, હયાસ્ય (હયગ્રીવ) અને અનિરુદ્ધ રૂપે.

Verse 7

स्थापयेज्जलशय्यास्थं मत्स्यादींश्चावतारकान् सङ्कर्षणं विश्वरूपं लिङ्गं वै रुद्रमूर्तिकं

જલશય્યા પર શયનસ્થ પ્રભુની તથા મત્સ્યાદિ અવતારોની સ્થાપના કરવી. તેમજ સંકર્ષણ, વિશ્વરૂપ અને રુદ્રમૂર્તિસ્વરૂપ લિંગની પણ સ્થાપના કરવી.

Verse 8

अर्धनारीश्वरं तद्वद्धरिशङ्करमातृकाः भैरवं च तथा सूर्यं ग्रहांस्तद्विनायकम्

તે જ રીતે અર્ધનારીશ્વર, તેમજ હરિ-શંકર અને માતૃકાઓ; અને ભૈરવ, સૂર્ય, ગ્રહદેવતાઓ તથા તેમની સાથે સંબંધિત વિનાયક (ગણેશ) ની પણ (ઉપાસના/સ્થાપના) કરવી.

Verse 9

दर दर इति ख, ग, ङ, इति चिह्नितपुस्तकपाठः रक्ष रक्ष ॐ फट् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रक्ष रक्ष ह्रीं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हरिरूपा सुमिद्विदा इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः गौरीमिन्द्रादिकां लेप्यां चित्रजां च बलाबलां पुस्तकानां प्रतिष्ठां च वक्ष्ये लिखनतद्विधिं

કેટલાક ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં “દર દર” એવો પાઠ છે; બીજી ચિહ્નિત હસ્તપ્રતમાં “રક્ષ રક્ષ, ॐ ફટ્”; અન્યમાં “રક્ષ રક્ષ, હ્રીં ફડ્”; અને બે ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં “હરિરૂપા સુમિદ્વિદા” એવો પાઠ મળે છે. હવે હું ગૌરી, ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓસંબંધિત લેપ, ચિત્રજ વિધિ, બલ-અબલનું વિધાન, તેમજ પુસ્તકોની પ્રતિષ્ઠા—અને તેમની લેખનવિધિ સહિત—વર્ણવીશ.

Verse 10

स्वस्तिके मण्डले ऽभ्यर्च्य शरपत्रासने स्थितं लेख्यञ्च लिखितं पुस्तं गुरुर्विद्यां हरिं यजेत्

સ્વસ્તિકાકાર મંડળમાં હરિનું અભ્યર્ચન કરીને, શરપત્રોના આસન પર સ્થિત દેવનું ધ્યાન કરવું. લેખણી, લેખ્ય સામગ્રી અને લખાયેલ પુસ્તકનું પણ પૂજન કરવું; ગુરુ વિદ્યાની તથા હરિની આરાધના કરે.

Verse 11

यजमानो गुरुं विद्यां हरिं लिपिकृतं नरं प्राङ्मुखः पद्मिनीं ध्यायेत् लिखित्वा श्लोकपञ्चकं

યજમાન પૂર્વમુખ થઈને ગુરુ, વિદ્યા અને હરિનું ધ્યાન કરે. નિયુક્ત લિપિકાર પુરુષ તથા પદ્મિનીનું પણ સ્મરણ કરે; પાંચ શ્લોક લખીને પછી વિધિ આગળ વધારવી.

Verse 12

रौप्यस्थमस्या हैम्या च लेखन्या नागराक्षरं ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्या शक्त्या दद्याच्च दक्षिणां

આને નાગરી અક્ષરોમાં લખવું; સોનાની લેખણીથી લખીને ચાંદીની પેટીમાં મૂકવું. શક્તિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને દક્ષિણા પણ આપવી.

Verse 13

गुरुं विद्यां हरिं प्रार्च्य पुराणादि लिखेन्नरः पूर्ववन्मण्डलाद्ये च ऐशान्यां भद्रपीठके

પ્રથમ ગુરુ, વિદ્યા અને હરિનું પૂજન કરીને મનુષ્ય પુરાણાદિ ગ્રંથો લખે. અગાઉ જણાવ્યા મુજબ મંડળ વગેરે વિધિ કરીને, ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં સ્થિત ભદ્રપીઠ પર બેસીને લખે.

Verse 14

दर्पणे पुस्तकं दृष्ट्वा सेचयेत् पूर्ववद् घटैः नेत्रोन्मीलनकं कृत्वा शय्यायां तु न्यसेन्नरः

દર્પણમાં પુસ્તકનું પ્રતિબિંબ જોઈને, અગાઉ જણાવ્યા મુજબ ઘટોથી સેચન (છાંટવું) કરવું. પછી ‘નેત્રોન્મીલન’ સંસ્કાર કરીને, મનુષ્યે તેને શય્યા (વિશ્રામસ્થાન) પર મૂકવું.

Verse 15

न्यसेत्तु पौरुषं सूक्तं देवाद्यं तत्र पुस्तके कृत्वा सजीवीकरणं प्रार्च्य हुत्वा चरुं ततः

ત્યારબાદ તે પુસ્તક પર દેવ-આહ્વાનથી આરંભ કરીને પૌરુષસૂક્તનો ન્યાસ કરવો. સજીવીકરણવિધિ કરીને પ્રથમ પૂજા કરી, પછી અગ્નિમાં ચરુની આહુતિ અર્પણ કરવી.

Verse 16

सम्प्राश्य दक्षिणाभिस्तु गुर्वादीन् भोजयेद्द्विजान् रथेन हस्तिना वापि भ्राम्येत् पुस्तकं नरैः

ભોજન કર્યા પછી દક્ષિણાસહ ગુરુ વગેરે પૂજનીયજનો તથા દ્વિજોને ભોજન કરાવવું. તેમજ મનુષ્યો દ્વારા રથ પર અથવા હાથી પર પણ તે પુસ્તકની વિધિવત પરિક્રમા-યાત્રા કરાવવી.

Verse 17

गृहे देवालयादौ तु पुस्तकं स्थाप्य पूजयेत् वस्त्रादिवेष्टितं पाठादादावन्ते समर्चयेत्

ઘરે અથવા પ્રથમ દેવાલયમાં પુસ્તક સ્થાપી તેની પૂજા કરવી. વસ્ત્રાદિથી આવરિત તે ગ્રંથને પાઠના આરંભે અને અંતે વિધિપૂર્વક સમર્ચન કરવું.

Verse 18

त्वा च प्रदापयेत् ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्त्या शक्त्यादद्याच्च दक्षिणामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्वमण्डपपार्श्वे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पुस्तकं नर इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्ते सदार्चयेदिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः जगच्छान्तिञ्चावधार्य पुस्तकं वाचयेन्नरः अध्यायमेकं कुम्भाद्भिर्यजमानादि सेचयेत्

તે (ગ્રંથ/વિધિ)નું દાન પણ કરાવવું. શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને યથાશક્તિ દક્ષિણા આપવી. ‘જગચ્છાંતિ’નો સંકલ્પ કરીને પુસ્તકનું વાચન કરાવવું; એક અધ્યાય વાંચવો. પછી કુંભના જળથી યજમાન વગેરે પર સિંજન/અભિષેક કરવો.

Verse 19

द्विजाय पुस्तकं दत्वा फलस्यान्तो न विद्यते त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वीं सरस्वती

દ્વિજને પુસ્તક દાન આપવાથી તે દાનફળનો અંત નથી. તેઓ ત્રણ દાનોને અતિદાન કહે છે—ગાયો, ભૂમિ અને સરસ્વતી એટલે વિદ્યાદાન.

Verse 20

विद्यादानफलं दत्वा मस्यन्तं पत्रसञ्चयं यावत्तु पत्रसङ्ख्यानमक्षराणां तथानघ

હે નિષ્પાપ! શાહીથી લખાયેલ પત્રસંચયરૂપ વિદ્યાદાનફળ દાન કરવાથી, જેટલા પત્રો તેટલો સમય અને જેટલા અક્ષરો તેટલા પ્રમાણમાં તેનું પુણ્ય ટકીને રહે છે.

Verse 21

तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके महीयते पञ्चरात्रं पुराणानि भारतानि ददन्नरः कुलैकविंशमुद्धृत्य परे तत्त्वे तु लीयते

જે મનુષ્ય પાંચ રાત્રિઓ સુધી પાંચારાત્ર-શાસ્ત્ર, પુરાણો અને ભારતનું દાન કરે છે, તે વિષ્ણુલોકમાં હજારો વર્ષો સુધી મહિમાવંત થાય છે; પોતાના કુળની એકવીસ પેઢીઓને ઉદ્ધરી અંતે પરમ તત્ત્વમાં લીન થાય છે.