Adhyaya 60

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अधिवासनं नाम ऊनषष्टितमो ऽध्यायः अथ षष्टितमोध्यायः वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः भगवानुवाच पिण्डिकास्थापनार्थन्तु गर्भागारं तु सप्तधा विभजेद् ब्रह्मभागे तु प्रतिमां स्थापयेद् बुधः

આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેયમાં ‘અધિવાસન’ નામનો ઓગણસાઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે સાઠમો અધ્યાય આરંભે છે—‘વાસુદેવ-પ્રતિષ્ઠા વગેરેની વિધિ’. ભગવાને કહ્યું: ‘પિંડિકા (આધાર-પીઠ) સ્થાપવા માટે ગર્ભગૃહને સાત ભાગમાં વહેંચવું; અને બ્રહ્મ-ભાગમાં વિદ્વાન પુરુષે પ્રતિમા સ્થાપવી।’

Verse 2

देवमनुषपैशाचभागेषु न कदाचन ब्रह्मभागं परित्यज्य किञ्चिदाश्रित्य चाण्डज

હે અંડજ! દેવ, મનુષ્ય અને પૈશાચ ભાગો ફાળવતી વેળાએ ક્યારેય બ્રહ્મ-ભાગ ત્યજી ન દેવું; પરંતુ તે બ્રહ્મ-ભાગનો આશ્રય લઈને (તેના સન્માનમાં) હંમેશાં કંઈક તો અલગ રાખવું।

Verse 3

देवमानुषभागाभ्यां स्थाप्या यत्नात्तु पिण्डिका नपुंसककशिलायान्तु रत्नन्यासं समाचरेत्

દૈવ અને માનવ ભાગોના નિર્ધારિત પ્રમાણ અનુસાર પ્રયત્નપૂર્વક પિંડિકા સ્થાપવી જોઈએ. અને નપુંસક (લિંગ-અનિર્ધારિત) શિલામાં વિધિપૂર્વક રત્નન્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 4

नारसिंहेन हुत्वा रत्नन्यासं च तेन वै चतस्रः स्थापयेच्च गा इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपठः घोषयेच्च ततो मखे इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थापयेदाशु पिण्डिकामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वर्णन्यासमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः व्रीहीन् रत्नांस्त्रिधातूंश् च लोहादींश् चन्दनादिकान्

નરસિંહ-મંત્ર/વિધિથી હવન કરીને એ જ વિધિ દ્વારા રત્નન્યાસ કરવો. પછી “ગા” ઉચ્ચાર સાથે ચાર સ્થાન/દિશાઓ સ્થાપવી; યજ્ઞમાં નિર્ધારિત ઘોષણા કરવી; ત્વરિત પિંડિકા મૂકવી; અને વર્ણન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ વ્રીહિ, રત્નો, ત્રિધાતુ, લોખંડ વગેરે ધાતુઓ તથા ચંદનાદિ દ્રવ્યો વિન્યસ્ત કરવા.

Verse 5

पूर्वादिनवगर्तेषु न्यसेन् मध्ये यथारुचि अथ चेन्द्रादिमन्त्रैश् च गर्तो गुग्गुलुनावृतः

પૂર્વથી આરંભ થતા નવ ગર્તોમાં વિધિપૂર્વક વિન્યાસ કરવો; મધ્ય ગર્તને પોતાની રુચિ મુજબ ગોઠવવો. પછી ઇન્દ્રાદિ મંત્રો સાથે ગર્તને ગુગ્ગુલુથી આવૃત/પરિવેષ્ટિત કરવો.

Verse 6

रत्नन्यासविधिं कृत्वा प्रतिमामालभेद्गुरुः सशलाकैर् दर्भपुञ्जैश् च सहदेवैः समन्वितैः

રત્નન્યાસ-વિધિ પૂર્ણ કરીને ગુરુ પ્રતિમાનો સંસ્કારારંભ (આલંભ) કરે. તે શલાકા, દર્ભપુંજ અને સહદેવતાઓના આવાહન સાથે સમન્વિત રહે.

Verse 7

सवाह्यन्तैश् च संस्कृत्य पञ्चगव्येन शोधयेत् प्रोक्षयेद्दर्भतोयेन नदीतीर्थोदकेन च

બાહ્ય અને આંતરિક સહાયક સંસ્કારોથી યથાવિધિ સંસ્કૃત કરીને પંચગવ્યથી શુદ્ધ કરવું. અને દર્ભ-સંસ્કૃત જળ તથા નદી/તીર્થના જળથી પ્રોક્ષણ કરવું.

Verse 8

होमार्थे खण्डिलं कुर्यात् सिकताभिः समन्ततः सार्धहस्तप्रमाणं तु चतुरस्रं सुशोभनं

હોમ માટે ખંડિલ (હવન-સ્થળ) તૈયાર કરવું; ચારે બાજુ રેતી પાથરવી. તેનું માપ દોઢ હસ્ત હોય અને તે સુઘડ, સુંદર ચોરસ હોય.

Verse 9

अष्टदिक्षु यथान्यासं कलशानपि विन्यसेत् पूर्वाद्यानष्टवर्णेन अग्निमानीय संस्कृतं

આઠ દિશાઓમાં વિધાન મુજબ કલશો સ્થાપિત કરવાં. પછી પૂર્વથી આરંભ કરીને અષ્ટાક્ષર મંત્રથી સંસ્કૃત અગ્નિને લાવી સ્થાપિત કરવો.

Verse 10

त्वमग्नेद्युभिरिति गायत्र्या समिधो हुनेत् अष्टार्णेनाष्टशतकं आज्यं पूर्णां प्रदापयेत्

“ત્વમગ્ને દ્યుభિઃ …” થી આરંભ થતી ગાયત્રીનો જપ કરીને સમિધાઓ હોમમાં અર્પણ કરવી. પછી અષ્ટાક્ષર મંત્રથી આઠસો ઘૃતાહુતિ આપી અંતે પૂર્ણાહુતિ કરવી.

Verse 11

शान्त्युदकं आम्रपत्रैः मूलेन शतमन्त्रितं सिञ्चेद्देवस्य तन्मूर्ध्नि श्रीश् च ते ह्य् अनया ऋचा

આંબાના પાનોથી, મૂલમંત્ર વડે સો વાર અભિમંત્રિત કરેલું શાંત્યુદક દેવના મસ્તક પર છાંટવું; અને “શ્રીશ્ચ તે …” આ ઋચાનો પાઠ કરવો.

Verse 12

ब्रह्मयानेन चोद्धृत्य उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते तद्विष्णोरिति मन्त्रेण प्रासादाभिमुखं नयेत्

બ્રહ્મયાન પર તેને ઉઠાવી “ઉત્તિષ્ઠ બ્રહ્મણસ્પતે” નો જપ કરવો; અને “તદ્વિષ્ણોઃ …” મંત્રથી તેને મંદિર/પ્રાસાદ તરફ મુખ રાખીને લઈ જવું.

Verse 13

शिविकायां हरिं स्थाप्य भ्रामयीत पुरादिकं गीतवेदादिशब्दैश् च प्रासादद्वारि धारयेत्

હરિને પાલકીમાં સ્થાપિત કરીને નગર તથા તેની આસપાસ પરિભ્રમણ કરાવવું. ગીત, વેદપાઠ વગેરે ધ્વનિઓ સાથે પછી મંદિરના દ્વારે તેને સ્થિર કરવું.

Verse 14

इतपुस्तकत्रयपाठः अष्टान्तेनाष्टशतकमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शान्त्युदकमाज्यपात्रैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ब्रह्मपात्रेणेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गीतवाद्यादिशब्दैश् च इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्त्रीभिर्विप्रैर् मङ्गलाष्टघटैः संस्नापयेद्धरिं ततो गन्धादिनाभ्यर्च्य मूलमन्त्रेण देशिकः

(કેટલાક હસ્તપ્રતોમાં પાઠાંતર—‘અષ્ટાંતથી ૧૦૮’; ‘શાંત્યોદક અને ઘીપાત્રો સાથે’; ‘બ્રહ્મપાત્ર વડે’; તથા ‘ગીત-વાદ્યના શબ્દો સાથે’)। ત્યારબાદ સ્ત્રીઓ અને બ્રાહ્મણો સાથે મંગલના આઠ ઘટ વડે હરિનો અભિષેક કરવો. પછી દેશિક મૂળમંત્ર ઉચ્ચારી ચંદનાદિથી પૂજન કરવું.

Verse 15

अतो देवेति वस्त्राद्यमष्टाङ्गार्घ्यं निवेद्य च स्थिरे लग्ने पिण्डिकायां देवस्य त्वेति धारयेत्

‘અતો દેવે…’ મંત્ર ઉચ્ચારી વસ્ત્રાદિ અર્પણ કરવું અને અષ્ટાંગ અર્ઘ્ય નિવેદિત કરવું. સ્થિર અને શુભ લગ્ને ‘દેવસ્ય ત્વમ્…’ મંત્રથી પિંડિકામાં સ્થાપિત કરવું.

Verse 16

ॐ त्रैलोक्यविक्रान्ताय नमस्तेस्तु त्रिविक्रम संस्थ्याप्य पिण्डिकायान्तु स्थिरं कुर्याद्विचक्षणः

“ૐ. ત્રૈલોક્યવિક્રાંત ત્રિવિક્રમ! તમને નમસ્કાર. યોગ્ય રીતે સ્થાપિત કરીને વિવેકી સાધકે પિંડિકામાં તેને દૃઢ અને સ્થિર કરવું.”

Verse 17

ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण विश्वतश् चक्षुरित्यपि पञ्चगव्येन संस्नाप्य क्षाल्य गन्धदकेन च

‘ધ્રુવા દ્યૌઃ’ મંત્રથી તથા ‘વિશ્વતશ્ચક્ષુઃ’ મંત્રથી પણ પંચગવ્ય વડે સ્નાન કરાવવું; પછી ધોઈને સુગંધિત જળથી પણ શુદ્ધ કરવું.

Verse 18

पूजयेत् सकलीकृत्य साङ्गं सावरणं हरिं ध्यायेत् स्वं तस्य मूर्तिन्तु पृथिवी तस्य पीठिका

પૂજાને સંપૂર્ણ રીતે ગોઠવી, સाङ્ગ અને સાવરણ સહિત હરિનું પૂજન કરવું. પોતાને તેની મૂર્તિ માની ધ્યાન કરવું; પૃથ્વી જ તેની પીઠિકા છે.

Verse 19

कल्पयेद्विग्रहं तस्य तैजसैः परमाणुभिः जीवमावाहयिष्यामि पञ्चविंशतितत्त्वगं

તેમના વિગ્રહને તેજોમય સૂક્ષ્મ પરમાણુઓથી કલ્પવો. (પછી ઉપાસક કહે:) “પંચવિંશતિ તત્ત્વમય જીવસન્નિધિનું હું આવાહન કરીશ.”

Verse 20

चैतन्यं परमानन्दं जाग्रत्स्वप्नविवर्जितं देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं

તે શુદ્ધ ચૈતન્ય, પરમાનંદ છે—જાગ્રત અને સ્વપ્ન અવસ્થાથી રહિત; દેહ, ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, પ્રાણ અને અહંકારથી પણ રહિત.

Verse 21

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं हृदयेषु व्यवस्थितं हृदयात् प्रतिमाविम्बे स्थिरो भव परेश्वर

હે પરમેશ્વર! બ્રહ્માથી લઈને તૃણસ્તંભ સુધી સૌના હૃદયોમાં નિવાસ કરનાર, હૃદયમાંથી આ પ્રતિમાના પ્રતિબિંબમાં આવી સ્થિર થાઓ.

Verse 22

सजीवं कुरु बिम्बं त्वं सवाह्याभ्यन्तरस्थितः अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो देहोपाधिषु संस्थितः

હે પ્રભુ! બાહ્ય અને આંતરિક રીતે સ્થિત રહી આ બિમ્બને સજીવ કરો. અંગુષ્ઠમાત્ર પુરુષ દેહ-ઉપાધિઓમાં સ્થિત રહે છે.

Verse 23

ज्योतिर्ज्ञानं परं ब्रह्म एकमेवाद्वितीयकं सजीवीकरणं कृत्वा प्रणवेन निबोधयेत्

પરબ્રહ્મ સ્વયં જ્યોતિર્મય જ્ઞાન-ચૈતન્ય છે—તે એકમેવ, અદ્વિતીય છે. તેને અંતઃકરણમાં સજીવીકૃત કરીને પ્રણવ (ૐ) દ્વારા તેનો બોધ કરવો જોઈએ.

Verse 24

सान्निध्यकरणन्नाम हृदयं स्पृश्य वै जपेत् सूक्तन्तु पौरुषं ध्यायन् इदं गुह्यमनुं जपेत्

“સાન્નિધ્યકરણ” નામના હૃદયમંત્રને હૃદય સ્પર્શ કરીને નિશ્ચયે જપવો જોઈએ. અને પુરુષસૂક્તનું ધ્યાન કરીને આ ગુહ્ય મંત્રસૂત્ર જપવું જોઈએ.

Verse 25

नमस्तेस्तु सुरेशाय सन्तोषविभवात्मने मङ्गलाष्टघटे इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ज्ञानविज्ञानरूपाय ब्रह्मतेजोनुयायिने

હે સુરેશ! તમને નમસ્કાર—સંતોષથી ઉપજતું વૈભવ જ તમારું સ્વરૂપ છે. તમે જ્ઞાન અને વિજ્ઞાન (અનુભવસિદ્ધ વિવેક)રૂપ છો અને બ્રહ્મતેજના અનુગામી છો.

Verse 26

गुणातिक्रान्तवेशाय पुरुषाय महात्मने अक्षयाय पुराणाय विष्णो सन्निहितो भव

હે વિષ્ણુ! તમે ગુણાતીત, પરમ પુરુષ અને મહાત્મા, અક્ષય તથા પુરાતન છો—અહીં સન્નિહિત (ઉપસ્થિત) થાઓ.

Verse 27

यच्च ते परमं तत्त्वं यच्च ज्ञानमयं वपुः तत् सर्वमेकतो लीनमस्मिन्देहे विबुध्यतां

અને તમારું જે પરમ તત્ત્વ છે તથા જે જ્ઞાનમય સ્વરૂપ છે—તે સર્વ એકરૂપે આ જ દેહમાં લીન થયું છે, એમ સ્પષ્ટ રીતે સમજવું જોઈએ.

Verse 28

आत्मानं सन्निधीकृत्य ब्रह्मादिपरिवारकान् स्वनाम्ना स्थापयेदन्यानायुधान् स्वमुद्रया

પ્રથમ પોતાને પવિત્ર સન્નિધિમાં સ્થાપિત કરીને બ્રહ્મા આદિ પરિકર-દેવતાઓને સ્વનામોચ્ચારથી સ્થાપે; તેમજ અન્ય દિવ્ય આયુધોને પણ તેમના-તેમના નામ ઉચ્ચારીને અને નિર્ધારિત મુદ્રાઓથી સ્થાપે।

Verse 29

यात्रावर्षादिकं दृष्ट्वा ज्ञेयः सन्निहितो हरिः नत्वा स्तुत्वा स्तवाद्यैश् च जप्त्वा चाष्टाक्षरादिकं

યાત્રા તથા અર્પણ-વર્ષા (અભિષેક) વગેરે લક્ષણો જોઈને ત્યાં હરિ સન્નિહિત છે એમ જાણવું. પછી નમસ્કાર કરીને સ્તોત્રાદિથી સ્તુતિ કરવી અને અષ્ટાક્ષર તથા સંબંધિત (વિષ્ણુ) મંત્રોનો જપ કરવો।

Verse 30

चण्डप्रचण्डौ द्वारस्थौ निर्गत्याभ्यर्चयेद्गुरुः अग्निमण्डपमासाद्य गरुडं स्थाप्य पूजयेत्

ગુરુ બહાર જઈ દ્વારસ્થ ચંડ અને પ્રચંડનું અર્ચન કરે. પછી અગ્નિમંડપમાં જઈ ગરુડને સ્થાપી તેની પૂજા કરે।

Verse 31

दिगीशान् दिशि देवांश् च स्थाप्य सम्पूज्य देशिकः विश्वक्सेनं तु संस्थाप्य शङ्खचक्रादि पूजयेत्

દેશિક (આચાર્ય) દિશાઓના અધિપતિઓ તથા દરેક દિશાના દેવતાઓને સ્થાપી સમ્યક પૂજન કરે. પછી વિશ્વક્સેનને સ્થાપી શંખ, ચક્ર આદિનું પૂજન કરે।

Verse 32

सर्वपार्षदकेभ्यश् च बलिं भूतेभ्य अर्चयेत् परमवस्त्रसुवर्णादि गुरवे दक्षिणां ददेत्

સર્વ પાર્ષદોને બલિ અર્પણ કરી અને ભૂતોને (તત્ત્વાત્મક શક્તિઓને) પણ અર્ચન કરવું. ગુરુને ઉત્તમ વસ્ત્ર, સુવર્ણ વગેરે સહિત દક્ષિણા આપવી।

Verse 33

यागोपयोगिद्रव्याद्यमाचार्याय नरोर्पयेत् आचार्यदक्षिणार्धन्तु ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददेत्

યજ્ઞમાં ઉપયોગમાં આવેલ દ્રવ્યો તથા અન્ય આવશ્યક સામગ્રી યજમાને કર્મ કરાવનાર આચાર્યને અર્પણ કરવી જોઈએ. પરંતુ આચાર્યદક્ષિણાનો અડધો ભાગ ઋત્વિજ પુરોહિતોને યજ્ઞદક્ષિણારૂપે આપવો જોઈએ.

Verse 34

अन्येभ्यो दक्षिणां दद्याद्भोजयेद् ब्राह्मणांस्ततः अवारितान् फलान् दद्याद्यजमानाय वै गुरुः

અન્ય લોકોને પણ યોગ્ય રીતે દક્ષિણા આપવી અને પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. ગુરુએ યજમાનને અવરોધ ન કરાયેલા ફળો, એટલે કે જે પ્રાપ્ય છે, તે પણ અર્પણ કરવા જોઈએ.

Verse 35

विष्णुं नयेत् प्रतिष्ठाता चात्मना सकलं कुलं य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यच्च ते परमं गुह्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यात्रावर्षादिकं कृत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अवारितफलमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रतिष्ठाकृदिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः सर्वेषामेव देवानामेष साधारणो विधिः मूलमन्त्राः पृथक्तेषां शेषं कार्यं समानकं

પ્રતિષ્ઠાકર્તા દેવતાને વિષ્ણુરૂપે આગળ લઈ જાય; તે ક્રિયા દ્વારા તે પોતે જ પોતાના સમગ્ર કુળને શુદ્ધ અને ઉન્નત કરે છે. સર્વ દેવતાઓની પ્રતિષ્ઠામાં આ વિધિ સામાન્ય છે—તેમના મૂળમંત્રો અલગ હોય છે, પરંતુ બાકીનું કર્મ સમાન રીતે કરાય છે.