Adhyaya 61
Chapter 61 — द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः (Gateway Installation, Flag Hoisting, and Allied Rites)
આ અધ્યાયમાં મંદિર-નિર્માણને જીવંત યજ્ઞશક્તિ સાથે જોડતા આગ્નેય વિધિઓનો ક્રમ નિર્ધારિત થાય છે. અવભૃથ-સ્નાન પછી ૮૧ સ્થાનો પર કુંભોની જાળ-વિન્યાસથી સંપૂર્ણ મંડલીકરણ કરી, પછી હરિ-પ્રતિષ્ઠાનો આધાર રચાય છે. દ્વાર-પ્રતિષ્ઠામાં આહુતિ, બલિ, ગુરુપૂજન, દેહળી નીચે સુવર્ણ-નિક્ષેપ અને નિશ્ચિત હોમ; સાથે ચંડ–પ્રચંડ તથા શ્રી/લક્ષ્મીની સ્થાપના, શ્રીસૂક્ત-પૂજા અને દક્ષિણાથી સામાજિક-વિધિ પૂર્ણ થાય છે. ત્યારબાદ હૃત્-પ્રતિષ્ઠામાં અષ્ટરત્ન, ઔષધિ, ધાતુ, બીજ, લોહા અને જળયુક્ત સંસ્કૃત કુંભ; નરસિંહ-મંત્ર-સમ્પાદ અને નારાયણ-તત્ત્વ-ન્યાસથી પ્રાણરૂપ નિક્ષેપને ચેતન કરવામાં આવે છે. વાસ્તુશાસ્ત્ર મુજબ પ્રાસાદને પુરુષરૂપે ધ્યાની—દ્વાર મુખ, શુકનાસા નાસિકા, પ્રણાલ અધોમાર્ગ, સુધા ત્વચા, કલશ કેશ/શિખા. અંતે ધ્વજારોહણ—પ્રમાણ, ઈશાન/વાયવ્ય સ્થાપન, ધ્વજવસ્ત્ર-અલંકાર, ચક્ર (૮/૧૨ આરો) રચના, દંડમાં સૂત્રાત્મા અને ધ્વજમાં નિષ્કલ ન્યાસ; પ્રદક્ષિણા, મંત્ર, દાન અને ધ્વજદાનનું રાજસમાન પુણ્ય વર્ણવાય છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वासुदेवप्रतिष्ठादिकथनं नाम षष्टितमो ऽध्यायः अथ एकषष्टितमो ऽध्यायः द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः भगवानुवाच वक्षे चावभृतस्नानं विष्णोर् नत्वेति होमयेत् एकाशीतिपदे कुम्भान् स्थाप्य संस्थापयेद्धरिं
આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં “વાસુદેવ-પ્રતિષ્ઠા વગેરેનું વર્ણન” નામનો સાઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે એકસઠમો અધ્યાય—“દ્વારપ્રતિષ્ઠા, ધ્વજારોહણ વગેરેની વિધિ।” ભગવાન બોલ્યા—હું અવભૃતસ્નાનનું વર્ણન કરું છું; ‘વિષ્ણુને નમસ્કાર કરીને’ એવા ઉચ્ચાર સાથે હોમ કરવો. એક્યાસી સ્થાનો પર કુંભ સ્થાપી હરિ (વિષ્ણુ)ની સ્થાપના કરવી.
Verse 2
पूजयेद् गन्धपुष्पाद्यैर् बलिं दत्वा गुरुं यजेत् द्वारप्रतिष्ठां वक्ष्यामि द्वाराधो हेम वै ददेत्
ગંધ, પુષ્પ વગેરે દ્વારા પૂજા કરવી; બલિ અર્પણ કરીને ગુરુનું પૂજન તથા સન્માન કરવું. હવે હું દ્વારપ્રતિષ્ઠા કહું છું—દ્વારની નીચે નિશ્ચયે સોનું મૂકવું જોઈએ.
Verse 3
अष्टभिः कलशैः स्थाप्य शाखोदुम्बरकौ गुरुः गन्धादिभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर् वेदादिभिर्गुरुः
આઠ કલશો વડે પ્રતિષ્ઠા કરીને, શાખા અને ઉદુંબર સહિત ગુરુને સ્થાપિત કરવો. પછી ગંધાદિ દ્રવ્યો વડે પૂજા કરી, વેદાદિ મંત્રોથી ગુરુનું સન્માન કરવું.
Verse 4
कुण्डेषु होमयेद्वह्निं समिल्लाजतिलादिभिः दत्वा शय्यादिकञ्चाधो दद्यादाधारशक्तिकां
કુંડોમાં સમિધા, લાજા, તલ વગેરે વડે અગ્નિમાં હોમ કરવો. અને નીચે શય્યા વગેરે દાન આપી ‘આધારશક્તિકા’ નામની દીક્ષા/શક્તિ અર્પણ કરવી.
Verse 5
शाखयोर्विन्यसेन्मूले देवौ चण्डप्रचण्दकौ ऊर्ध्वोदुम्बरके देवीं लक्ष्मीं सुरगणार्चितां
બે શાખાઓના મૂળમાં ચંડ અને પ્રચંડ—આ બે દેવોની સ્થાપના કરવી. અને ઉદુંબરના ઉપરના ભાગમાં દેવગણોથી અર્ચિત દેવી લક્ષ્મીની સ્થાપના કરવી.
Verse 6
न्यस्याभ्यर्च्य यथान्यायं श्रीसूक्तेन चतुर्मुखं दत्वा तु श्रीफलादीनि आचार्यादेस्तु दक्षिणां
ન્યાસ કરીને અને વિધિ મુજબ શ્રીસૂક્તથી ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા)નું પૂજન કરવું. પછી શ્રીફળ વગેરે અર્પણ કરીને આચાર્ય આદિને દક્ષિણા આપવી.
Verse 7
प्रतिष्ठासिद्धद्वारस्य त्वाचार्यः स्थापयेद्धरिं विष्णुर्नुकेति घ, ङ, चिह्नितपुर्स्तकद्वयपाठः समिदाज्यतिलादिभिरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथाभ्यर्च्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रासादादस्य प्रतिष्ठन्तु हृत्प्रतिष्ठेति तां शृणु
પ્રતિષ્ઠા માટે દ્વાર સિદ્ધ થયા પછી આચાર્ય હરિ (વિષ્ણુ)ની સ્થાપના કરે. કેટલાક પાઠોમાં ‘વિષ્ણુર્નુકે’ ઇતિ વાંચન છે. (ઙ-પાઠ મુજબ) સમિધા, આજ્ય, તલ વગેરે વડે કર્મ કરીને, પછી ‘અથાભ્યર્ચ્ય’ મુજબ પૂજા કરી, પ્રાસાદમાંથી (દેવતાની) પ્રતિષ્ઠા કરવી. ‘હૃત્પ્રતિષ્ઠા’ નામની તે વિધિ સાંભળો.
Verse 8
समाप्तौ शुकनाशाया वेद्याः प्राग्दर्भमस्तके सौवर्णं राजतं कुम्भमथवा शुक्लनिर्मितं
શુકનાશાની સમાપ્તિએ, વેદીના પૂર્વ દર્ભ-શિખર પર સોનાનો અથવા ચાંદીનો, અથવા શ્વેત (શુદ્ધ) દ્રવ્યથી બનાવેલો કુંભ સ્થાપિત કરવો।
Verse 9
अष्टरत्नौषधीधातुवीजलौहान्वितं शुभं सवस्त्रं पूरितं चाद्भिर्मण्डले चाधिवासयेत्
અષ્ટરત્ન, ઔષધિ, ધાતુ, બીજ અને લોખંડથી યુક્ત શુભ પદાર્થ (અથવા કુંભ) ને વસ્ત્રથી ઢાંકી જળથી ભરી મંડળમાં અધિવાસ (સંસ્કારાર્થે સ્થાપન) કરાવવો।
Verse 10
सपल्लवं नृसिंहेन हुत्वा सम्पातसञ्चितं नारायणाख्यतत्त्वेन प्राणभूतं न्यसेत्ततः
નૃસિંહ-મંત્રથી પલ્લવসহ હવન કરીને, સંપાત દ્વારા તેને સંચિત કરી, ત્યારબાદ ‘નારાયણ-તત્ત્વ’ વડે તેને પ્રાણરૂપ માની ન્યાસ કરવો।
Verse 11
वैराजभूतान्तं ध्यायेत् प्रासादस्य सुरेश्वर ततः पुरुषवत्सर्वं प्रासादं चिन्तयेद् बुधः
હે સુરેશ્વર! પ્રાસાદને વૈરાજ-ભૂત સુધી વિસ્તરેલો માની ધ્યાન કરવું; ત્યારબાદ બુદ્ધિમાન સમગ્ર પ્રાસાદને પુરુષરૂપે ચિંતન કરવું।
Verse 12
अधो दत्वा सुवर्णं तु तद्ववद् भूतं घटं न्यसेत् गुर्वादौ दक्षिणां दद्याद् ब्राह्मणादेश् च भोजनं
નીચે સોનું મૂકી, વિધિ મુજબ તૈયાર કરેલો ઘટ (કુંભ/કલશ) સ્થાપિત કરવો। પછી પ્રથમ ગુરુ વગેરેને દક્ષિણા આપવી અને બ્રાહ્મણાદિને ભોજન કરાવવું।
Verse 13
ततः पश्चाद्वेदिबन्धं तदूर्ध्वं कण्ठबन्धनं कण्ठोपरिष्टात् कर्तव्यं विमलामलसारकं
ત્યારબાદ વેદીનો બંધ (વેદિ-બંધ) કરવો. તેના ઉપર કણ્ઠના ઉપર ભાગે ‘કણ્ઠ-બંધન’ કરવું; તે શુદ્ધ, નિર્મળ અને દૃઢ/સારયુક્ત હોવું જોઈએ.
Verse 14
तदूर्ध्वं वृकलं कुर्याच्चक्रञ्चाद्यं सुदर्शनं मूत्तिं श्रीवासुदेवस्य ग्रहगुप्तां निवेदयेत्
તેના ઉપર રક્ષાત્મક ‘વૃકલ’ બનાવવું અને આદ્ય સુદર્શન ચક્ર પણ ઘડવું. પછી ગ્રહદોષ નિવારણ (ગ્રહ-ગુપ્તિ) માટે શ્રી વાસુદેવની અભિષિક્ત મૂર્તિ નિવેદિત/સ્થાપિત કરવી.
Verse 15
कलशं वाथ कुर्वीत तदूर्ध्वं चक्रमुत्तमं वेद्याश् च परितः स्थाप्या अष्टौ विघ्नेश्वरास्त्वज
પછી કલશ સ્થાપવો; તેના ઉપર ઉત્તમ ચક્ર સ્થાપવું. તેમજ વેદીની આસપાસ આઠ વિઘ્નેશ્વરો (વિઘ્નનાશક) સ્થાપવા જોઈએ.
Verse 16
ः तत्त्वभूतमिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदूर्ध्वं चूर्णकं कुर्यादिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदूर्ध्वं चुल्वकं कुर्यादिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अष्टौ वेद्येश्वरास्त्वज इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः चत्वारो वा चतुर्दिक्षु स्थापनीया गरुत्मतः ध्वजारोहं च वक्ष्यामि येन भूतादि नश्यति
‘તત્ત્વભૂતમ્’—આ પાઠ ઘ, ઙ-ચિહ્નિત પાંડુલિપિઓમાં છે. તેના ઉપર ‘ચૂર્ણકં કુર્યાત્’—આ ગ, ઙ-પાઠ. તેના ઉપર ‘ચુલ્વકં કુર્યાત્’—આ ખ, ઘ-દ્વિપાઠ. ‘અષ્ટૌ વેદ્યેશ્વરાઃ’—આ ગ, ઘ, ઙ-ત્રિપાઠ. ચાર દિશાઓમાં ગરુત્મત્ (ગરુડ) ધ્વજ-ચિહ્નો આઠ અથવા ચાર સ્થાપવા જોઈએ. હવે હું ધ્વજારોહણ કહું છું, જેના દ્વારા ભૂતાદિ નાશ પામે છે.
Verse 17
प्रासादविम्बद्रव्याणां यावन्तः परमाणवः तावद्वर्षसहस्राणि तत्कर्ता विष्णुलोकभाक्
પ્રાસાદ અને પ્રતિમાના દ્રવ્યોમાં જેટલા પરમાણુઓ છે, તેટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી તેનો કર્તા વિષ્ણુલોક (વૈકુંઠ)નો ભાગી બને છે.
Verse 18
कुम्भाण्डवेदिविम्बानां भ्रमणाद्वायुनानघ कण्ठस्यावेष्टनाज् ज्ञेयं फलं कोटिगुणं ध्वजात्
હે નિષ્પાપ! કુંભાંડ-આભૂષણો, વેદી અને વિમ્બનું વાયુપ્રેરિત પરિભ્રમણ તથા ધ્વજદંડના કણ્ઠને વળગી ફડફડાટ થવાથી જાણવું કે ધ્વજથી પુણ્યફળ કોટિગુણું વધે છે।
Verse 19
पताकानां प्रकृतिं विद्धि दण्डं पुरुषरूपिणं प्रासादं वासुदेवस्य मूर्तिभेदं निबोध मे
પતાકાઓની યોગ્ય પ્રકૃતિ જાણો, ધ્વજદંડને પુરુષરૂપ માનો; અને મારી પાસેથી વાસુદેવના પ્રાસાદભેદ તથા મૂર્તિભેદનું જ્ઞાન ગ્રહણ કરો।
Verse 20
धारणाद्धरणीं विद्धि आकाशं शुषिरात्मकं तेजस्तत् पावकं विद्धि वायुं स्पर्शगतं तथा
ધારણધર્મથી ધરણીને જાણો; આકાશને શૂન્ય/અવકાશ-સ્વરૂપ માનો. તેજ જ પાવક (અગ્નિ) છે એમ જાણો; અને વાયુને સ્પર્શગુણવાળો માનો।
Verse 21
पाषाणादिष्वेव जलं पार्थिवं पृथिवीगुणं प्रतिशब्दोद्भवं शब्दं स्पर्शं स्यात् कर्कशादिकं
પાષાણ વગેરેમાં પણ જળ વિદ્યમાન છે; તે પાર્થિવ છે અને પૃથ્વીના ગુણોથી યુક્ત છે. ત્યાં શબ્દ પ્રતિશબ્દ (પ્રતિધ્વનિ)થી ઉત્પન્ન થાય છે અને સ્પર્શ કર્કશ વગેરે પ્રકારનો હોય છે।
Verse 22
शुक्लादिकं भवेद्रूपं रसमन्नादिदर्शनं धूपादिगन्धं गन्धन्तु वाग् भेर्यादिषु संस्थिता
રૂપ શુક્લ વગેરે લક્ષણોથી ઓળખાય છે; રસ અન્ન વગેરેના અનુભવથી જાણાય છે; ગંધ ધૂપ વગેરે દ્વારા. પરંતુ શબ્દ વાણીમાં અને ભેરી વગેરે વાદ્યોમાં સ્થિત છે।
Verse 23
शुकनाशाश्रिता नासा बाहू तद्रथकौ स्मृतौ शिरस्त्वण्डं निगदितं कलशं मूर्धजं स्मृतं
નાકને શુકનાસ (મંદિરનો અગ્ર-પ્રક્ષેપ) કહેવાય છે; બાહુઓને તેના રથક (પાર્શ્વ-પ્રક્ષેપ) માનવામાં આવ્યા છે. શિરને અંડ (ગુંબજસદૃશ ભાગ) કહ્યું છે અને મૂર્ધજને કલશ (શિખર-કલશ) ગણ્યું છે.
Verse 24
कण्ठं कण्ठमिति ज्ञेयं स्कन्धं वेदी निगद्येते पायूपस्थे प्रणाले तु त्वक् सुधा परिकीर्तिता
કંઠને ‘કંઠ’ તરીકે જ જાણવો; સ્કંધ (ખભો)ને ‘વેદી’ કહેવાયો છે. પાયુ અને ઉપસ્થના પ્રદેશમાં ‘પ્રણાલા’ (નાળી/વાહિની) છે; અને ત્વચાને ‘સુધા’ (લેપ/સફેદ પલસ્તર) તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવી છે.
Verse 25
मुखं द्वारं भवेदस्य प्रतिमा जीव उच्यते तच्छक्तिं पिण्डिकां विद्धि प्रकृतिं च तदाकृतिं
તેનું મુખ તેનું ‘દ્વાર’ બને છે; પ્રતિમાને ‘જીવ’ કહેવાય છે. તેની શક્તિને ‘પિંડિકા’ (આધાર-પીઠ) તરીકે જાણો, અને તેની પ્રકૃતિને તેની જ ‘આકૃતિ’ (રૂપ-રચના) તરીકે સમજો.
Verse 26
अपाठः धारणीं धरणीं विद्धि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पार्थिवं पृथिवीतलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पार्थिवं पृथिवीजलमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः रसमास्थाय दर्शनं रसमाह्वादि दर्शनमिति ख, चिह्नितप्सुअतकपाठः निश् चलत्वञ्च गर्भोस्या अधिष्ठाता तु केशवः एवमेव हरिः साक्षात्प्रासादत्वेन संस्थितः
કેટલાક પાઠોમાં—‘ધારણીને ધરણી તરીકે જાણો’ એમ છે. ચિહ્નિત પાઠોમાં ‘પાર્થીવ’ ક્યાંક ‘પૃથ્વીનું તળ’ અને ક્યાંક ‘પૃથ્વીનું જળ’ કહેવાયું છે. તેમજ ‘રસનો આશ્રય લઈને દર્શન થાય છે’ અથવા ‘રસના આહ્વાન આદિથી દર્શન’ એવો પાઠભેદ પણ છે. તેની ગર્ભગૃહમાં નિશ્ચલતા છે; તેનો અધિષ્ઠાતા કેશવ છે. આ રીતે હરિ સ્વયં સాక్షાત્ પ્રાસાદરૂપે સ્થાપિત છે.
Verse 27
जङ्घा त्वस्य शिवो ज्ञेयः स्कन्धे धाता व्यवस्थितः ऊर्ध्वभागे स्थितो विष्णुरेवं तस्य स्थितस्य हि
તેની જંઘાઓમાં શિવ નિવાસ કરે છે એમ જાણો; સ્કંધ-પ્રદેશમાં ધાતા સ્થાપિત છે; અને ઊર્ધ્વભાગમાં વિષ્ણુ સ્થિત છે—આ રીતે તેની (દૈવી) વ્યવસ્થા છે.
Verse 28
प्रासादस्य प्रतिष्ठान्तु ध्वजरूपेण मे शृणु ध्वजं कृत्वा सुरैर् दैत्या जिताः शस्त्रादिचिह्नितं
હવે મારી પાસેથી ધ્વજરૂપે પ્રાસાદની પ્રતિષ્ઠા સાંભળો. શસ્ત્રાદિ ચિહ્નોથી અંકિત ધ્વજ બનાવી તેમાં દેવોએ જીતેલા દૈત્યોનું દર્શન કરાવવું જોઈએ.
Verse 29
अण्डोर्ध्वं कलशं न्यस्य तदूर्ध्वं विन्यसेद्ध्वजं विम्बार्धमानं दण्डस्य त्रिभागेनाथ कारयेत्
અંડના ઉપર કલશ સ્થાપી, તેના ઉપર ધ્વજ સ્થાપવો. ત્યારબાદ દંડના એક-તૃતીયાંશ પ્રમાણ મુજબ અર્ધમાનનું વિંબ (વર્તુળાકાર ફલક) બનાવવું જોઈએ.
Verse 30
अष्टारं द्वादशारं वा मध्ये मूर्तिमतान्वितं नारसिंहेन तार्क्ष्येण ध्वजदण्डस्तु निर्ब्रणः
આઠ આરો અથવા બાર આરોવાળું ચક્ર બનાવવું, મધ્યમાં મૂર્તિયુક્ત પ્રતિમા સાથે. તે નરસિંહ અને તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) સાથે યુક્ત હોઈ શકે. ધ્વજદંડ ઘા કે દોષ વિના શુદ્ધ હોવો જોઈએ.
Verse 31
प्रासादस्य तु विस्तारो मानं दण्डस्य कीर्तितं शिखरार्धेन वा कुर्यात् तृतीयार्धेन वा पुनः
પ્રાસાદનો વિસ્તાર જ દંડનું માન કહેવાયું છે. તેને શિખરના અર્ધ ભાગથી અથવા ફરી તેના એક-તૃતીયાંશથી નક્કી કરવું જોઈએ.
Verse 32
द्वारस्य दैर्घ्याद् द्विगुणं दण्डं वा परिकल्पयेत् ध्वजयष्टिर्देवगृहे ऐशान्यां वायवेथवा
દ્વારની લંબાઈથી દ્વિગુણ દંડ પણ પરિકલ્પિત કરી શકાય. દેવગૃહમાં ધ્વજયષ્ટિ ઈશાન્ય (ઉત્તર-પૂર્વ) અથવા વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં સ્થાપવી જોઈએ.
Verse 33
क्षौमाद्यैश् च ध्वजं कुर्याद्विचित्रं वैकवर्णकं घण्टाचामरकिङ्किण्या भूषितं पापनाशनं
ક્ષૌમ વગેરે વસ્ત્રોથી વિવિધ રંગોવાળો વિચિત્ર ધ્વજ બનાવવો જોઈએ. તેને ઘંટ, ચામર અને કિંકિણીથી શોભિત કરવો; એવો ધ્વજ પાપનાશક કહેવાય છે.
Verse 34
दण्डाग्राद्धरणीं यावद्धस्तैकं विस्तरेण तु महाध्वजः सर्वदः स्यात्तुर्यांशाद्धीनतोर्चितः
દંડના અગ્રથી ધરતી સુધી જો પહોળાઈ એક હસ્ત હોય તો તે ‘મહાધ્વજ’ કહેવાય અને સર્વ ફળ આપનાર ગણાય. ચોથો ભાગ ઓછો હોય તો તે હીન, છતાં પૂજ્ય છે.
Verse 35
ध्वजे चार्धेन विज्ञेया पताका मानवर्जिता विस्तरेण ध्वजः कार्यो विंशदङ्गुलसन्निभः
ધ્વજના વિષયમાં માનવાકૃતિ ચિહ્નને বাদ આપી પતાકાને તેની અર્ધમાપની માનવી. ધ્વજની પહોળાઈ આશરે વીસ અંગુલ જેટલી કરવી.
Verse 36
अधिवासविधानेन चक्रं दण्डं ध्वजं तथा जिताः शक्त्यादिचिह्नितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जिताः शक्रादिचिह्नितमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः विम्बार्धमानं चक्रन्तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विचित्रञ्चैव वर्णकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देववत् सकलं कृत्वा मण्डपस्नपनादिकं
અધિવાસવિધિ અનુસાર ચક્ર, દંડ અને ધ્વજ પણ સ્થાપિત કરવો, જે શક્તિ વગેરે ચિહ્નોથી અંકિત હોય (કેટલાક પાઠમાં—શક્ર વગેરે ચિહ્નો). ચક્રનું માપ વિગ્રહના અર્ધ જેટલું રાખવું અને તેને વિચિત્ર રંગોથી રંગવું. સર્વ વ્યવસ્થા દેવતાની જેમ કરીને મંડપ-વિધિઓ, જેમ કે સ્નપન વગેરે, કરવી.
Verse 37
नेत्रोन्मीलनकं त्यक्ता पूर्वोक्तं सर्वमाचरेत् अधिवासयेच्च विधिना शय्यायां स्थाप्य देशिकः
‘નેત્રોન્મીલન’ કર્મને છોડીને આચાર્ય પૂર્વોક્ત સર્વ વિધિઓ આચરે. પછી વિધાન મુજબ (વિગ્રહ/દેવતાને) શય્યા પર સ્થાપિત કરીને અધિવાસન કરાવે.
Verse 38
ततः सहस्रशीर्षेति सूक्तं चक्रे न्यसेद् बुधः तथा सुदर्शनं मन्त्रं मनस्तत्त्वं निवेशयेत्
ત્યારબાદ બુદ્ધિમાન સાધકે ‘સહસ્રશીર્ષા’થી આરંભ થતા સૂક્તનો ન્યાસ દિવ્ય ચક્ર પર કરવો. તેમજ સુદર્શન-મંત્રની સ્થાપના કરીને તેમાં મનસ્-તત્ત્વનો નિવેશ કરવો.
Verse 39
मनोरूपेण तस्यैव सजीवकरणं स्मृतं अरेषु मूर्तयो न्यस्याः केशवाद्याः सुरोत्तम
તેનું સજીવકરણ માત્ર માનસિક રૂપે ધ્યાન દ્વારા જ કરવાનું—એવું સ્મૃત છે. હે દેવોત્તમ! અરોમાં કેશવ આદિ મૂર્તિઓનો ન્યાસ કરવો જોઈએ.
Verse 40
नाभ्यब्जप्रतिनेमीषु न्यसेत्तत्त्वानि देशिकः नृसिंहं विश्वरूपं वा अब्जमध्ये निवेशयेत्
દેશિક આચાર્યે નાભિ-કમળ, પાંખડીઓ તથા પરિઘ-નેમિ પર તત્ત્વોનો ન્યાસ કરવો; અને કમળના મધ્યમાં નૃસિંહ અથવા વિશ્વરૂપની સ્થાપના કરવી.
Verse 41
सकलं विन्यसेद्दण्डे सूत्रात्मानं सजीवकं निष्कलं परमात्मानं ध्वजे ध्यायन् न्यसेद्धरिं
ધ્વજદંડમાં ‘સકલ’ રૂપનો વિન્યાસ કરવો, પ્રાણયુક્ત સૂત્રાત્માનું ધ્યાન કરતાં. અને ‘નિષ્કલ’ પરમાત્માનું ધ્યાન કરીને ધ્વજમાં હરિનો ન્યાસ કરવો.
Verse 42
तच्छक्तिं व्यापिनीं ध्यायेद् ध्वजरूपां बलाबलां मण्डपे स्थाप्य चाभ्यर्च्य होमं कुण्डेषु कारयेत्
તે સર્વવ્યાપી શક્તિનું ધ્યાન કરવું, જે ધ્વજરૂપે બળ આપનારી અને દુર્બળતા-નાશક છે. પછી તેને મંડપમાં સ્થાપી વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને કુંડોમાં હોમ કરાવવો.
Verse 43
कलशे स्वर्णकलशं न्यस्य रत्नानि पञ्च च स्थापयेच्चक्रमन्त्रेण स्वर्णचक्रमधस्ततः
કલશ પર સુવર્ણકલશ સ્થાપી પાંચ રત્નો પણ મૂકે. પછી ચક્રમંત્રથી તેના નીચે સુવર્ણચક્રની પ્રતિષ્ઠા કરે.
Verse 44
पारदेन तु सम्प्लाव्य नेत्रपट्टेन च्छादयेत् ततो निवेशयेच्चक्रं तन्मध्ये नृहरिं स्मरेत्
પારદથી સારી રીતે પ્રક્ષાલન કરીને નેત્રપટ્ટથી ઢાંકી દે. પછી ચક્ર સ્થાપી તેના મધ્યમાં નૃહરિનું સ્મરણ-ધ્યાન કરે.
Verse 45
ॐ क्षों नृसिंहाय नमः पूजयेत् स्थापयेद्धरिं ततो ध्वजं गृहीत्वा तु यजमानः सबान्धवः
‘ૐ ક્ષોં નૃસિંહાય નમઃ’ જપ કરીને હરિની પૂજા તથા સ્થાપના કરે. પછી ધ્વજ લઈને યજમાન બાંધવો સહિત વિધિ આગળ વધારે.
Verse 46
इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मण्डले इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः स्वर्णचक्रन्तु मध्यत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नेत्रं यत्नेन च्छादयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ क्षौं नृसिंहाय नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दधिभक्तयुते पात्रे ध्वजस्याग्रं निवेशयेत् ध्रुवाद्येन फडन्तेन ध्वजं मन्त्रेण पूजयेत्
દહીં અને ભાત મિશ્રિત પાત્રમાં ધ્વજનો અગ્રભાગ સ્થાપિત કરવો. પછી ‘ધ્રુવા-’થી શરૂ થઈ ‘ફડ્’થી પૂર્ણ થતો મંત્ર લઈને ધ્વજની પૂજા કરવી.
Verse 47
शिरस्याधाय तत् पात्रं नारायनमनुस्मरन् प्रदक्षिणं तु कुर्वीत तुर्यमङ्गलनिःस्वनैः
તે પાત્રને મસ્તક પર ધારણ કરીને નારાયણનું અનુસ્મરણ કરતાં પ્રદક્ષિણા કરે; મંગલ વાદ્યોના નાદ સાથે કરે.
Verse 48
ततो निवेशयेत् दण्डं मन्त्रेणाष्टाक्षरेण तु मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन ध्वजं मुञ्चेद्विचक्षणः
ત્યારબાદ અષ્ટાક્ષરી મંત્ર વડે ધ્વજદંડ સ્થાપિત કરવો. ‘મુઞ્ચામિ ત્વા’થી આરંભતા સૂક્ત વડે વિવેકી ઋત્વિજ ધ્વજને છોડી મુક્ત કરે.
Verse 49
पात्रं ध्वजं कुञ्जरादि दद्यादाचार्यके द्विजः एष साधारणः प्रोक्तो ध्वजस्यारोहणे विधिः
દ્વિજએ આચાર્યને પાત્ર, ધ્વજ તથા હાથી વગેરે દાન અર્પણ કરવું. ધ્વજારોહણ માટે આ સામાન્ય વિધિ કહેવાઈ છે.
Verse 50
यस्य देवस्य यच्चिह्नं तन्मन्त्रेण स्थिरं चरेत् स्वर्गत्वा ध्वजदानात्तु राजा बली भवेत्
જે દેવનું જે ચિહ્ન હોય તે ધ્વજ પર દૃઢ રીતે સ્થાપી, તે દેવના મંત્રથી વિધિ કરવી. ધ્વજદાનથી રાજા સ્વર્ગ પામી બલવાન બને છે.
Frequently Asked Questions
It specifies ritual-architectural metrics and placements: 81-pada kumbha layout; gold deposition under the doorway; eight (or variant four) directional emblems; dhvaja proportions relative to door length and śikhara fractions; cakra design (8/12 spokes) and staff blemish-free criteria; and Īśāna/Vāyavya siting for the flagstaff.
By treating architecture and installation as embodied sādhana: the temple is visualized as Puruṣa, and nyāsa installs prāṇa and tattvas into vessels, cakra, staff, and flag—linking external consecration (pratiṣṭhā) to inner consecration (hṛt-pratiṣṭhā) and thereby aligning ritual efficacy with Dharma and purification.