Adhyaya 58

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कलशाधिवासो नाम सप्तपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ अष्टपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः स्नानादिविधिः भगवानुवाच ऐशान्यां जनयेत् कुण्डं गुरुर्वह्निञ्च वैष्णवं गायत्र्यष्टशतं हुत्वा सम्पातविधिना घटान्

આ રીતે આગ્નેય આદિમહાપુરાણમાં “કલશાધિવાસ” નામનો સત્તાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે અઠ્ઠાવનમો અધ્યાય “સ્નાનાદિ વિધિ” શરૂ થાય છે. ભગવાન બોલ્યા—ઈશાન ખૂણે ગુરુ કુંડ રચી વૈષ્ણવ અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરે; ગાયત્રી મંત્રથી આઠસો આહુતિ આપી ‘સમ્પાદ વિધિ’ અનુસાર ઘટોનું સંસ્કાર કરે।

Verse 2

प्रोक्षयेत् कारुशालायां शिल्पिभिर्मूर्तिपैर् व्रजेत् तूर्यशब्दैः कौतुकञ्च बन्धयेद्दक्षिणे करे

કારુશાળામાં (કારીગરોની કાર્યશાળા) પ્રોક્ષણ કરવું; શિલ્પીઓ અને મૂર્તિકારો સાથે આગળ વધવું; વાદ્યોના નાદ વચ્ચે જમણા હાથમાં કૌતુક (રક્ષાસૂત્ર) બાંધવું।

Verse 3

विष्णवे शिपिविष्टेति ऊर्णासूत्रेण सर्षपैः पट्टवस्त्रेण कर्तव्यं देशिकस्यापि कौतुकं

“વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટે” મંત્ર ઉચ્ચારીને, ઊનના સૂત્રથી, સરસવના દાણા સાથે, અને પટ્ટવસ્ત્ર (રેશમી/વસ્ત્રપટ્ટી) વડે કૌતુક (રક્ષાસૂત્ર) બનાવવું; દેશિક (આચાર્ય) માટે પણ એ જ રીતે કૌતુક કરવું જોઈએ।

Verse 4

मण्डपे प्रतिमां स्थाप्य सवस्त्रां पूजितान् स्तुवन् नमस्तेर्च्ये सुरेशानि प्रणीते विश्वकर्मणा

મંડપમાં પ્રતિમા સ્થાપી, વસ્ત્રોથી શોભિત કરીને તેની પૂજા અને સ્તુતિ કરીને કહે—“હે આરાધ્ય દેવી, હે દેવેશ્વરી! વિશ્વકર્માએ રચેલી તને નમસ્કાર।”

Verse 5

प्रभाविताशेषजगद्धात्रि तुभ्यं नमो नमः त्वयि सम्पूजयामीशे नारायणमनामयं

સમસ્ત જગતને ધારણ કરનારી અને સર્વ લોકોને પ્રવર્તિત કરનારી દેવી! તમને વારંવાર નમસ્કાર. હે ઈશ્વર! તમામાં જ હું નિરામય, નિર્દોષ નારાયણની યથાવિધિ પૂજા કરું છું.

Verse 6

रहिता शिल्पिदोषैस्त्वमृद्धियुक्ता सदा भव एवं विज्ञाप्य प्रतिमां नयेत्तां स्नानमण्डपं

“તું શિલ્પદોષોથી રહિત રહેજે અને સદા સમૃદ્ધિથી યુક્ત રહેજે”—એમ વિનંતી કરીને તે પ્રતિમાને સ્નાનમંડપમાં લઈ જવી.

Verse 7

शिल्पिनन्तोषयेद्द्रव्यैर् गुरवे गां प्रदापयेत् चित्रं देवेति मन्त्रेण नेत्रे चोन्मीलयेत्ततः

શિલ્પીને દ્રવ્યોથી સંતોષ આપવો; ગુરુને એક ગાય દાન આપવી. ત્યારબાદ “ચિત્રં દેવ” મંત્રથી દેવપ્રતિમાનાં નેત્રોન્મીલન કરવું.

Verse 8

मण्डले इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निर्ज्योतीति दृष्टिञ्च दद्याद्वै भद्रपीठके ततः शुक्लानि पुष्पाणि घृतं सिद्धार्थकं तथा

“મંડલે”—આ ચિહ્નિત પુસ્તક-પાઠ છે. ભદ્રપીઠ પર “અગ્નિર્જ્યોતિઃ” મંત્રથી દૃષ્ટિ (દર્શન-ન્યાસ/ભાવના) આપવી; ત્યારબાદ શ્વેત પુષ્પો, ઘી અને સિદ્ધાર્થક (શ્વેત રાઈ) અર્પણ કરવું.

Verse 9

दूर्वां कुशाग्रं देवस्य दद्याच्छिरसि देशिकः मधुवातेति मन्त्रेण नेत्रे चाभ्यञ्जयेद्गुरुः

દેશિક આચાર્યે દેવમૂર્તિના શિરે દૂર્વા ઘાસ અને કુશાગ્ર અર્પણ કરવું; તથા “મધુ-વાતા…” મંત્રથી ગુરુએ નેત્રોમાં પણ અભ્યંજન કરવું।

Verse 10

हिरण्यगर्भमन्त्रेण इमं मेति च कीर्तयेत् घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चात् पठन् घृतवतीं पुनः

હિરણ્યગર્ભ મંત્રથી “ઇમં મે” પણ ઉચ્ચારવું; ત્યારબાદ ઘીથી અભ્યંજન કરવું અને પાઠ કરતાં ફરી “ઘૃતવતી” ઋચાનું જપ કરવું।

Verse 11

मसूरपिष्टे नोद्वर्त्य अतो देवेति कीर्तयन् क्षालयेदुष्णतोयेन सप्त ते ऽग्रेति देशिकः

મસૂરના પિષ્ટથી ઉદ્વર્તન કરતાં “અતો દેવે…”નું કીર્તન કરવું; પછી દેશિક “સપ્ત તે’ગ્રે…” કહેતાં ઉષ્ણ જળથી ધોઈ નાખવું।

Verse 12

द्रुपदादिवेत्यनुलिम्पेदापो हि ष्ठेति सेचयेत् नदीजैस्तीर्थजैः स्नानं पावमानीति रत्नजैः

“દ્રુપદાદિવ…” મંત્ર પાઠ કરતાં લેપન કરવું; “આપો હિ ષ્ઠા…” કહેતાં જળસેચન કરવું। નદી અને તીર્થજળથી સ્નાન, અને રત્નોથી શুদ্ধિ “પાવમાની” સ્તુતિથી કરવી।

Verse 13

समुद्रं गच्छ चन्दनैस्तीर्थमृत्कलशेन च शन्नो देवीः स्नापयेच्च गायत्र्याप्युष्णवारिणा

ચંદન સાથે અને તીર્થમૃત્તિકાથી ભરેલા કલશ સાથે સમુદ્ર તરફ જવું. “શં નો દેવીઃ” મંત્ર પાઠ કરીને સ્નાન કરાવવું; તેમજ ગાયત્રી જપતાં ઉષ્ણ જળથી પણ સ્નાન કરાવવું।

Verse 14

पञ्चमृद्धिर्हिरण्येति स्नापयेत्परमेश्वरं सिकताद्भिरिर्मं मेति वल्मीकोदघटेन च

“પઞ્ચમૃદ્ધિઃ” તથા “હિરણ્યેતિ” મંત્રોનું જપ કરીને પરમેશ્વરને સ્નાન કરાવવું. પછી રેતીથી “ઇર્મં મે” જપતાં, અને વલ્મીકથી બનેલા ઘટમાં લાવેલા જળથી પણ અભિષેક કરવો.

Verse 15

तद्विष्णोरिति ओषध्यद्भिर्या ओषधीति मन्त्रतः यज्ञायज्ञेति काषायैः पञ्चभिर्गव्यकैस्ततः

“તદ્વિષ્ણોઃ” મંત્ર જપતાં ઔષધિદ્રવ્યો વડે કર્મ કરવું. “યા ઔષધીઃ” મંત્ર મુજબ વિધિવત્, તેમજ “યજ્ઞાયયજ્ઞેતિ” મંત્રથી; પછી કષાય (કાઢા) અને ગાયના પંચગવ્યથી આગળની ક્રિયા કરવી.

Verse 16

पयः पृथिव्यां मन्त्रेण याः फलिनी फलाम्बुभिः विश्वतश् चक्षुः सौम्येन पूर्वेण कलसेन च

મંત્ર સાથે પૃથ્વી પર દૂધ અર્પણ/છાંટવું. “યા ફલિની” મંત્રથી ફળમિશ્રિત જળ વડે ફળદાયી શક્તિઓનું આવાહન કરવું. “વિશ્વતશ્ચક્ષુઃ” મંત્રથી સર્વદર્શી નેત્ર સ્થાપવું, અને સૌમ્ય પૂર્વદિશાના કલશથી પણ આ કર્મ કરવું.

Verse 17

सोमं राजानमित्येवं विष्णो रराटं दक्षतः हंसः शुचिः पश्चिमेन कुर्यादुद्वर्तनं हरेः

“સોમં રાજાનમ્…” મંત્ર જપ કરીને વિષ્ણુના લલાટનું મર્દન કરીને શુદ્ધિ કરવી. જમણી બાજુથી “હંસઃ”, ડાબી બાજુથી “શુચિઃ” મંત્ર સાથે, અને પશ્ચિમ તરફથી હરિનું ઉદ્વર્તન (શુષ્ક ઘર્ષણ-શુદ્ધિ) કરવું.

Verse 18

मूर्धानन्दिवमन्त्रेण धात्रीं मांसीं च के ददेत् मानस्तोकेति मन्त्रेण गन्धद्वारेति गन्धकैः

“મૂર્ધાનં દિવમ્…” મંત્રથી ધાત્રી (આમળા) અને માંસી અર્પણ કરવી. “મા નઃ સ્તોકે…” મંત્રથી, તેમજ “ગંધદ્વારે…” વૈદિક સૂક્ત સાથે, સુગંધિત દ્રવ્યોનું સમર્પણ કરવું.

Verse 19

मयूरपिच्छेनोद्वर्त्य इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गायत्र्या गन्धवारिणा इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः धात्रीमांस्युदकेन चेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः इदमापेति च घटैर् एताशीतिपदस्थितैः एह्येहि भगवन् विष्णो लोकानुग्राहकारक

‘મયૂરપિચ્છથી શરીર પર ઉદ્વર્તન કરો’—એવો એક પાઠ; ‘ગાયત્રી જપતા સુગંધિત જળથી સ્નાન કરો’—એવો ત્રણ પાઠોમાં; ‘ધાત્રી (આમળકી) અને માંસી (જટામાંસી) ભેળવેલા જળથી’—એવો એક પાઠ. પછી એંસી સ્થાનોમાં સ્થાપિત કલશો સાથે ‘ઇદમ્ આપઃ…’ જપતા—‘આવો આવો, હે ભગવન્ વિષ્ણુ, લોકાનુગ્રહકારક’—એ રીતે આવાહન કરવું.

Verse 20

यज्ञभागं गृहाणेमं वासुदेव नमोस्तु ते अनेनावाह्य देवेशं कुर्यात् कौतुकमोचनं

‘હે વાસુદેવ, યજ્ઞનો આ ભાગ સ્વીકારો; તમને નમસ્કાર.’ આ મંત્રથી દેવેશને આવાહન કરીને કૌતુક (રક્ષાસૂત્ર)નું મોચન કરવું.

Verse 21

मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन देशिकस्यापि मोचयेत् हिरण्मयेन पाद्यं दद्यादतो देवेति चार्घ्यकं

‘મુઞ્ચામિ ત્વા…’ સૂક્તથી દેશિક (આચાર્ય)નું પણ મોચન કરવું. સોનાના પાત્રમાં પાદ્ય અર્પણ કરી, પછી ‘અતો દેવ…’ મંત્રથી અર્ઘ્ય નિવેદન કરવું.

Verse 22

मधुवाता मधुपर्कं मयि गृह्णामि चाचमेत् अक्षन्नमीमदन्तेति किरेद्दर्वाक्षतं बुधः

‘મધુવાતા…’ જપતા મધુપર્ક સ્વીકારી પછી આચમન કરવું. ‘અક્ષન્નમીમદંતેતિ’ કહી બુદ્ધિમાન દર્વીથી અક્ષત (અખંડ ચોખા) છાંટે.

Verse 23

काण्डान्निर्मञ्छनं कुर्याद्गन्धं गन्धवतीति च उन्नयामीति माल्यञ्च इदं विष्णुः पवित्रकं

કાંડામાંથી તંતુ કાઢીને પવિત્રક (શુદ્ધિહાર/સૂત્ર) તૈયાર કરવું. ગંધ અર્પણ કરતી વેળા ‘ગંધવતી’ કહેવું; અને માળા ઉંચકી અર્પણ કરતી વેળા ‘ઉન્નયામિ’ કહેવું. આ વિષ્ણુનું પવિત્રકવિધાન છે.

Verse 24

वृहस्पते वस्त्रयुग्मं वेदाहमित्युत्तरीयकं महाव्रतेन सकलीपुष्पं चौषधयः क्षिपेत्

બૃહસ્પતિ માટે ‘વેદાહમ્’ મંત્ર ઉચ્ચારીને વસ્ત્રયુગ્મ અર્પણ કરવું; ‘મહાવ્રતેન’ મંત્રથી ઉત્તરીય વસ્ત્ર આપવું; તેમજ ‘સકલી’ પુષ્પ અને ઔષધિઓ પણ અર્પણ કરવી।

Verse 25

धूपं दद्याद्धूरसीति विभ्राट्सूक्तेन चाञ्जनं युञ्जन्तीति च तिलकं दीर्घायुष्ट्वेति माल्यकं

‘ધૂરસિ’ મંત્રથી ધૂપ અર્પણ કરવો; વિભ્રાટ્-સૂક્તથી અંજન (કાજળ) આપવું; ‘યુઞ્જંતી’ મંત્રથી તિલક કરવું; અને ‘દીર્ઘાયુષ્ત્વે’ મંત્રથી માળા અર્પણ કરવી।

Verse 26

इन्द्रच्छत्रेति छत्रन्तु आदर्शन्तु विराजतः चामरन्तु विकर्णेन भूषां रथन्तरेण च

છત્રને ‘ઇન્દ્રછત્ર’ તરીકે નિર્દેશ કરવો; દર્પણને ‘વિરાજતઃ’ મંત્રથી; ચામરને ‘વિકર્ણેન’ મંત્રથી; અને ભૂષણ/અલંકારને ‘રથંતરેણ’ મંત્રથી અર્પણ કરવું।

Verse 27

व्यजनं वायुदैवत्यैर् मुञ्चामि त्वेति पुष्पकं वेदाद्यैः संस्तुतिं कुर्याद्धरेः पुरुषसूक्ततः

વાયુ-દેવતાઓના અધિષ્ઠાનવાળું વ્યજન (પંખો) અર્પણ કરતાં ‘મુઞ્ચામિ ત્વે’—“તમારા માટે હું તેને હલાવું/મુકું છું”—એવું કહેવું; પછી પુષ્પો સાથે પુરુષસૂક્તથી આરંભ થતા વૈદિક સૂક્તો દ્વારા હરિની સ્તુતિ કરવી।

Verse 28

सर्वमेतत्समं कुर्यात् पिण्डिकादौ हरादिके देवस्योत्थानसमये सौपर्णं सूक्तमुच्चरेत्

પિંડિકા વગેરે પ્રસંગે તેમજ હર (શિવ) વગેરે અન્ય દેવતાઓ માટે પણ આ બધું સમાન રીતે કરવું. દેવના ઉત્થાન/જાગરણ સમયે સૌપર્ણ સૂક્તનું પાઠ કરવું।

Verse 29

उत्तिष्ठेति समुत्थाप्य शय्याया मण्डपे नयेत् शाकुनेनैव सूक्तेन देवं ब्रह्मरथादिना

“ઉત્તિષ્ઠ” કહી દેવને જગાડી શય્યા પરથી મંડપમાં લઈ જવો; માત્ર શાકુન-સૂક્તના પાઠ સાથે બ્રહ્મરથ આદિ દ્વારા દેવની યાત્રા કરાવવી।

Verse 30

अतो देवेति सूक्तेन प्रातिमां पिण्डिकां तथा श्रीसूक्तेन च शय्यायां विष्णोस्तु शकलीकृतिः

“અતો દેવ…” સૂક્ત વડે પ્રતિમા તથા પિંડિકા (આધાર-પિંડ) રચવી; અને શ્રીસૂક્ત વડે શય્યા પર વિષ્ણુની શકલીકૃતિ/સંયોજિત રચના સ્થાપિત કરવી।

Verse 31

तत्त्वायामीति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः मृगराजं वृषं नागं व्यजनं कलशं तथा वैजयन्तीं तथा भेरीं दीपमित्यष्टमङ्गलं

‘તત્ત્વાયામિતિ…’—આ ચિહ્નિત પાંડુલિપિ-પાઠ છે. અષ્ટમંગલ: મૃગરાજ (સિંહ), વૃષ, નાગ, વ્યજન (ચામર), કલશ, વૈજયંતી, ભેરી અને દીપ।

Verse 32

दर्शयेदश्वसूक्तेन पाददेशे त्रिपादिति उखां पिधानकं पात्रमम्बिकां दर्विकां ददेत्

અશ્વસૂક્ત વડે (વિધિનું) દર્શન/પ્રદર્શન કરાવવું; પાદદેશે ત્રિપાદ (ત્રણ પગવાળો આધાર) સ્થાપવો. પછી ઉખા, તેનું પિધાનક (ઢાંકણ), પાત્ર, અંબિકા અને દર્વી આપવી।

Verse 33

मुषलोलूखलं दद्याच्छिलां सम्मार्जनीं तथा तथा भोजनभाण्डानि गृहोपकारणानि च

મુસળ અને ઉલૂખલ (ઓખલી), શિલા (પીસવાનો પથ્થર) તથા સમ્માર્જની (ઝાડૂ) આપવી; તેમજ ભોજનનાં વાસણો અને અન્ય ગૃહોપકરણો પણ પ્રદાન કરવા।

Verse 34

शिरोदेशे च निद्राख्यं वस्त्ररत्नयुतं घटं खण्डखाद्यैः पूरयित्वा स्नपनस्य विधिः स्मृतः

શિરોભાગે ‘નિદ્રા’ નામનો, વસ્ત્ર અને રત્નોથી વિભૂષિત કલશ સ્થાપવો. તેને ખંડ-મિષ્ટાન્નના ટુકડાઓથી ભરી, આ સ્નપન (વિધિસ્નાન)ની સ્મૃત વિધિ છે.