Dhanurveda
The Martial Science
The ancient science of archery and warfare (dhanurveda) covering weapons, military formations, training methods, and martial codes.
Adhyayas in Dhanurveda
Adhyaya 248
Chapter 248: धनुर्वेदः (Dhanurveda — Science of War and Archery Discipline)
ભગવાન અગ્નિ ધનુર્વેદનો આરંભ કરીને યુદ્ધવિજ્ઞાનને ‘ચતુષ્પાદ’ કહે છે—રથ, ગજ, અશ્વ અને પદાતિ—અને વૈદિક શિક્ષણપદ્ધતિ મુજબ શસ્ત્રપ્રયોગ ‘પંચવિધ’ છે: પ્રક્ષેપ્ય (છોડી મારવાના), પાણિમુક્ત (હાથથી ફેંકવાના), યંત્રમુક્ત (યંત્રથી છોડવાના), અમુક્ત (છોડ્યા વિના વાપરવાના) શસ્ત્રો, તથા નિઃશસ્ત્ર બાહુયુદ્ધ. પછી શસ્ત્ર–અસ્ત્રનો ભેદ અને સરળ વિધિ સામે માયા/છલ વિધિ સમજાવી યંત્રમુક્ત, પાણિમુક્ત વગેરેના ઉદાહરણો આપે છે. ત્યારબાદ કવચાદિ રક્ષાસજ્જતા, ધનુષ્ય-કેન્દ્રિત અને શૂલ-કેન્દ્રિત ક્રમબદ્ધ સંઘર્ષ, તથા શિક્ષાક્રમ—બ્રાહ્મણ ગુરુ બની ક્ષત્રિય/વૈશ્યને શીખવે; શૂદ્ર પણ તાલીમ, અભ્યાસ અને રાજસહાયક સેવામાંથી યોગ્ય બની શકે—એવું કહે છે. સમપદ, વૈશાખ, મંડલ, આલીઢ, પ્રત્યાલીઢ, વિકટ, સંપુટ જેવી સ્થિતિઓ-માપ, અને ધનુર્વિદ્યાની પ્રક્રિયા—નમસ્કાર, પ્રત્યંચા બાંધવાની જગ્યા, નાભિ/કટિ સ્થાપન, નેત્ર–કર્ણ રેખાથી લક્ષ્ય, આંગળી પકડ, ખેંચી છોડવું, અનુસરણ અને ગુણાંકન—વિસ્તારથી વર્ણવાય છે. બાણ અને ધનુષ્યના પ્રમાણો નક્કી કરીને અશ્વ, રથ અને ગજયુદ્ધમાં પણ એ જ સિદ્ધાંતો વિસ્તરાવી યુદ્ધકલા ધર્મનિયંત્રિત શાસ્ત્રશિક્ષણ છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે।
Adhyaya 249
Chapter 249 — धनुर्वेदकथनम् (Exposition of Dhanurveda): Archery Procedure, Target-Training, and Yogic Restraint
ભગવાન અગ્નિ ધર્માધારિત પૂર્વકર્મો અને સાધન-તૈયારીથી ધનુર્વેદનું ઉપદેશ આરંભે છે—ધનુષ્ય યોગ્ય પૂર્ણ પ્રમાણમાં બનાવી શુદ્ધ કરીને યજ્ઞસંદર્ભમાં સ્થાપિત કરવું. પછી ધનુર્ધર બાણ લે, તૂણીરની પટ્ટી જમણી બાજુ બાંધે, જમણા હાથથી બાણ ખેંચતાં લક્ષ્ય પર નજર સ્થિર રાખે, ડાબા હાથથી ધનુષ્ય ઊંચકે અને સિંહકર્ણ વગેરે ઉપકરણથી બાણને દૃઢ રીતે સંધાન કરે. મન નિરાશ ન થાય, લક્ષ્યમાં એકાગ્ર રહે; જમણા પાર्श્વના યોગ્ય ચિહ્ન પરથી જ મોચન કરવું. અભ્યાસમાં સોળ અંગુલનું ચંદ્રક જેવા માપેલા લક્ષ્યચિહ્નો, મોચન પછી નિયંત્રણ-અભ્યાસ (ઉલ્કા-શિક્ષા), તેમજ નેત્રચિહ્ન, ચોરસ લક્ષ્ય, વળીને/ફરીને શોટ, ચાલતા લક્ષ્ય પર શોટ, નીચા-ઊંચા ભેદન વગેરે ક્રમે વર્ણવ્યા છે. લક્ષ્યોને દૃઢ, દુષ્કર અને ચિત્ર-દુષ્કર એમ વર્ગીકૃત કરી જમણી-ડાબી બંને બાજુથી અભ્યાસ અને લક્ષ્યનું સ્થિર સ્થાપન નિર્ધારિત છે. અંતે કર્મયોગવિધિને યોગશિક્ષા સાથે જોડીને મન, દૃષ્ટિ અને યમજય દ્વારા શસ્ત્રવિદ્યાને આત્મસંયમ સાથે એકરૂપ કરાય છે.
Adhyaya 250
Dhanurveda-kathanam (The Teaching of Martial Science)
આ ધનુર્વેદ-કેન્દ્રિત અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ યુદ્ધકૌશલ્યને શિસ્તબદ્ધ ક્રમરૂપે દર્શાવે છે—હાથ, મન અને દૃષ્ટિની સાધનાથી પહેલાં લક્ષ્યભેદમાં નિશ્ચિતતા આવે છે, ત્યાર પછી જ અશ્વ/વાહન પરથી કાર્ય કરવાની યોગ્યતા. પછી દોરીઓ અને પાશોના માપ, ઇચ્છિત આકારો અને ધનુષ્યની જ્યા માટે યોગ્ય દ્રવ્યો જણાવાય છે—વિજય માત્ર સાહસથી નહીં, યોગ્ય રચનાથી પણ નિર્ભર છે. શિક્ષણવિધિમાં ગુરુ સાધકની સ્થિતિ ગોઠવે છે અને હાથની સંકલિત ક્રિયાઓ શીખવે છે. ત્યારબાદ વ્યવહારિક યુદ્ધપ્રયોગ—કવચધારી શત્રુ પર ફરતું શસ્ત્ર વાળી ને ફેંકવું, સમ્યક સંયોગ (સમયોગ) હેઠળ વલ્ગિત, પ્લુત, પ્રવ્રાજિત જેવી ગતિઓ, અને વિજય પછી નિયત બંધન/નિગ્રહ. શસ્ત્રધારણ અને ખેંચવાની રીત પણ નિર્ધારિત—તલવાર ડાબી બાજુ, ડાબા હાથથી દૃઢ પકડ, જમણા હાથથી બહાર કાઢવી; શસ્ત્રો, શૂલ/કાંટાના માપ અને કવચસ્થાપનના સ્થાનો. અંતે ગતિશીલતા અને તૈનાતી માટે અશ્વ/વાહનોનું સંસ્કાર-પ્રશિક્ષણ કહી, ધર્મ્ય પ્રક્રિયામાં વ્યક્તિગત કૌશલ્યને વ્યવસ્થાત્મક તૈયારી સાથે એકત્ર કરે છે।
Adhyaya 251
Dhanurveda-kathana (Exposition of Martial Science): Movements, Weapon-Operations, Combat Postures, and Battle Readiness
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ યુદ્ધભૂમિની ગતિઓ અને પ્રહાર-ક્રમોની તકનીકી વર્ગીકરણ આપે છે—ભ્રાંત, ઉદ્ભ્રાંત, શ્યેનપાત, આકુલ વગેરે—અને પછી તાલીમ તથા પાઠ માટે જોડિયા-નામો અને રચનાત્મક વિભાગો જણાવે છે. ત્યારબાદ અભ્યાસક્રમ: (1) ખડ્ગ-ચર્મ (તલવાર-ઢાલ) પદ્ધતિ, બત્રીસ સ્થિતિઓ—પ્રત્યાલીઢ, આલીઢ, વરાહ, લુલિત વગેરે; (2) મલ્લયુદ્ધ/પકડી-ઝપાટાની ક્રિયાઓ—વળવું, પકડવું, ઉપર/નીચે ફેંકવું, રોકવું અને છૂટાવવું; (3) દંડ/પાશ-બંધના ભેદ અને વ્યસ્ત-પાશ વગેરેના નિર્ધારિત કર્મ; (4) ચક્ર, શૂલ, તોમર, ગદા, પરશુ, મુદગર, ભિંદિપાલ, લગુડ, વજ્ર, પટ્ટિશ અને ખડ્ગના શસ્ત્રવિશેષ કર્મ, અંતે યંત્ર-કર્મ. હસ્તમુદ્રાઓ, દેહલક્ષણ/પરિણામો તથા રક્ષાત્મક/ઔષધીય/વિધિદ્રવ્યો પણ ઉલ્લેખિત છે. ઉપસંહારમાં હાથી-રથનું શસ્ત્રીકરણ, અંકુશધારી, ધનુર્ધર, ખડ્ગધર, ઢાલધરની નિમણૂક, મંત્રથી શસ્ત્ર-સંસ્કાર, અને રાજાએ ધર્માનુસાર જીત મેળવી રાજ્યનું રક્ષણ કરવું એવો ઉપદેશ છે।
Adhyaya 252
Chapter 252 — व्यवहारकथनं (Vyavahāra-kathana: On Legal Procedure)
અગ્નિ ધનુર્વેદના પ્રવાહમાં ન્યાય-વ્યવહારશાસ્ત્રનું પ્રકરણ આરંભે છે. ‘વ્યવહાર’ને નય-અનયના વિવેકરૂપે વ્યાખ્યાયિત કરી તે ચતુષ્પાદ, ચતુર્મૂલ અને ચાર નીતિ-ઉપાયોથી સિદ્ધ થતો એવો સ્તરબદ્ધ વિભાગ કરે છે. નિર્ણય ધર્મ, અદાલતી પ્રક્રિયા, આચાર/ચારિત્ર અને રાજશાસન પર આધારિત છે એમ કહી વાદી-પ્રતિવાદીના દાવો-જવાબ તથા સાક્ષીઓની કેન્દ્રિયતા પર ભાર મૂકે છે. અધ્યાયમાં અષ્ટાદશ વિવાદપદ—ઋણ, નિક્ષેપ, ભાગીદારી, દાન-પ્રત્યાહરણ, સેવા-વેતન, અસ્વામી-વિક્રય, અપ્રદાન, દોષયુક્ત ક્રય, સમયભંગ, સીમા/ભૂમિ વિવાદ, લગ્ન/સ્ત્રીધન, વારસો, સાહસ, વાક્પારુષ્ય અને દેહદંડ, જુગાર, તથા પ્રકીર્ણક—ગણીને કહે છે કે માનવકર્મથી તે શત ઉપભેદોમાં ફેલાય છે. આગળ નિષ્પક્ષ સભ્યો, વિદ્વાન બ્રાહ્મણો, લેખ્ય-પ્રમાણની રીત, પ્રતિઆરોપ/પ્રતિદાવો અને જામીન, ખોટા આરોપનો દંડ, તથા પુરાવાનો ક્રમ (દસ્તાવેજ, ભોગ/કબજો, સાક્ષી; અભાવે દિવ્ય પરીક્ષા) નિરૂપે છે. અંતે સમયમર્યાદા, સ્વામિત્વ વિરુદ્ધ ભોગ, છેતરપિંડી/બળથી થયેલા વ્યવહારની અમાન્યતા, શમનકારણો, ચોરીની ભરપાઈ અને વ્યાજના નિયમો કહી રાજાને શિસ્તબદ્ધ પ્રક્રિયા દ્વારા વ્યવસ્થાનો ગેરન્ટર ઠરાવે છે.