Mantra-shastra
Tantra & Sacred Formulae
The science of mantras, tantric rituals, yantra construction, and esoteric practices for spiritual attainment and protection.
Adhyayas in Mantra-shastra
Adhyaya 301
Chapter 301 — सूर्यार्चनं (Sūryārcana) / Sun-worship (closing colophon only)
આ અંશમાં પૂર્વ એકમનો સમાપન-કોલોફોન જાળવાયો છે, જેમાં અધ્યાય 301નું નામ ‘સૂર્યાર્ચન’ (સૂર્યપૂજા) તરીકે દર્શાવાયું છે. આગ્નેય શિક્ષણપ્રવાહમાં સૂર્યોપાસના ઋત/ધર્મ અને કર્મસિદ્ધિ વચ્ચે સેતુરૂપ છે; સૂર્યને કાળનિયંત, પ્રાણશક્તિ અને પ્રજ્ઞા-પ્રકાશ આપનાર તરીકે આવાહન કરવામાં આવે છે. આ પરિવર્તન સાધકને આગામી અધ્યાયના વધુ તકનીકી મંત્રપ્રયોગો, હોમવિધિઓ માટે શુદ્ધિ, અધિકાર અને ઊર્જાત્મક સમન્વય આપે છે; પુરાણની રીત મુજબ ભક્તિ તાંત્રિક કર્મવિજ્ઞાનથી અલગ નથી, પરંતુ તેનું આધારભૂત સ્થાપન છે।
Adhyaya 302
Worship by Limb-Syllables (Aṅgākṣara-arcana)
અગ્નિદેવ તંત્રમુખી ઉપદેશમાં પ્રથમ શુભકાળ નક્કી કરે છે—ચંદ્ર જન્મનક્ષત્રમાં, સૂર્ય સાતમી રાશિમાં, પૂષન/પુષ્યનો સમય, અને આગળ વધતાં પહેલાં ગ્રહણના ‘ગ્રાસ’ (પરિમાણ/અવસ્થા)ની તપાસ. પછી દેહના અશુભ લક્ષણોને આયુષ્યક્ષયના સંકેત કહી મંત્રોથી રક્ષા અને ભક્તિપ્રયોગનું વિધાન કરે છે. ક્રુદ્ધોલ્કા, મહોલ્કા, વીરો્લ્કા જેવી ઉગ્ર શક્તિઓ માટે શિખા-મંત્ર, તેમજ વૈષ્ણવ અષ્ટાક્ષરી મંત્રને આંગળીઓના સાંધાઓ પર ક્રમબદ્ધ ન્યાસ રૂપે ગોઠવવાનું કહે છે. સાધક હૃદય, મુખ, નેત્ર, શિર, પાદ, તાલુ, ગુહ્ય અને હસ્તોમાં વર્ણ-બીજનો ન્યાસ કરી એ જ ન્યાસ દેવતા પર પણ પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેથી આત્મા અને ઇષ્ટદેવતાનું તાદાત્મ્ય સ્થપાય. આગળ મંડલ/પદ્મસ્થાપનમાં ધર્મ-શ્રેણી અને ગુણ-શક્તિ સમૂહોને કમળ પ્રદેશોમાં સૂર્ય-ચંદ્ર-દાહિની ત્રિવર્તુળ સુધી સ્થાપે છે. અંતે યોગપીઠ પર હરિનું આવાહન કરીને મૂળમંત્રથી પંચોપચાર પૂજા, દિશાઓમાં વાસુદેવાદિ રૂપો, દિશાઓમાં આયુધ-ચિહ્નવિન્યાસ, અને ગરુડ, વિશ્વક્સેન, સોમેશ તથા ઇન્દ્રપરિવાર સહિત આવરણપૂજા—આ સંપૂર્ણ ક્રમથી સર્વસિદ્ધિનું ફળ જણાવે છે।
Adhyaya 303
Chapter 303: Mantras for Worship Beginning with the Five-syllable (Pañcākṣara) — पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः
અગ્નિ પંચાક્ષર મંત્રને આધાર બનાવી શૈવ તાંત્રિક પૂજા‑દીક્ષા વિધાન શીખવે છે; અહીં મંત્રને બ્રહ્માંડ‑તત્ત્વ અને સાધના‑પદ્ધતિ બંને રૂપે દર્શાવાયો છે. પ્રથમ શિવને પરબ્રહ્મનું જ્ઞાનસ્વરૂપ, હૃદયસ્થ કહીએ છે અને મંત્રાક્ષરોનો પંચમહાભૂત, પ્રાણવાયુ, ઇન્દ્રિયો તથા દેહક્ષેત્ર સાથે સંબંધ, તેમજ અષ્ટાક્ષર‑પર્યવસાન જણાવે છે. પછી દીક્ષા‑સ્થળશુદ્ધિ, ચરુ તૈયાર કરી ત્રિવિધ વિભાગ, નિદ્રા‑નિયમો અને પ્રાતઃ‑નિવેદન, વારંવાર મંડલ‑પૂજા, મૃલ્લેપ, અઘમર્ષણসহ તીર્થસ્નાન, પ્રાણાયામ, આત્મશુદ્ધિ અને ન્યાસ આવે છે. ધ્યાનમાં અક્ષરો રંગીન અંગરૂપ બને છે; શક્તિઓ કમળદળ‑કર્ણિકામાં સ્થાપિત થાય છે; શિવ સ્ફટિકશ્વેત, ચતુર્ભુજ, પંચવક્ત્ર રૂપે પંચબ્રહ્મ (તત્પુરુષાદિ) દિશાન્યાસ સાથે આવાહિત થાય છે. ત્યારબાદ દીક્ષા‑ક્રમ—અધિવાસ, ગવ્યપંચક, નેત્રબંધ, પ્રવેશ, તત્ત્વસંહાર કરીને પરમમાં લય અને સૃષ્ટિમાર્ગે પુનઃસર્જન, પ્રદક્ષિણા, પુષ્પપાતથી નામ/આસન નિર્ધારણ, શિવાગ્નિ ઉત્પત્તિ, નિર્દિષ્ટ મંત્રોથી હોમ‑સંખ્યા, પૂર્ણાહુતિ અને અસ્ત્રાહુતિઓ, પ્રાયશ્ચિત્ત, કુંભપૂજા, અભિષેક, સમયવ્રતો અને ગુરુ‑પૂજન; અને આ રીત વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓ માટે પણ સમાન કહેવાઈ છે।
Adhyaya 304
Mantras for Worship Beginning with the Five-Syllabled (Mantra) — Concluding Colophon (Chapter 304 end)
આ એકમ મુખ્યત્વે તેના સમાપન-કોલોફોન દ્વારા પ્રતિનિધિત્વ પામે છે, જેમાં પંચાક્ષરી (પાંચ અક્ષરવાળી) સૂત્રથી આરંભ થતા પૂજા-મંત્રો વિષયક મંત્રશાસ્ત્ર વિભાગની પૂર્ણતા દર્શાવવામાં આવે છે. અગ્નિ–વસિષ્ઠના ઉપદેશ-ચોકઠામાં આવા અધ્યાયો વિધિ-તકનીક તરીકે કાર્ય કરે છે—પૂજામાં મંત્રનો પ્રયોગ કેવી રીતે કરવો, જપનો ક્રમ શું રાખવો, અને ચોક્કસ શબ્દરૂપો ધર્મના સાધન કેવી રીતે બને છે તે સંહિતાબદ્ધ કરે છે. આંતરિક શ્લોકો અહીં ન હોવા છતાં રચનાત્મક ભૂમિકા સ્પષ્ટ છે—આ અધ્યાય સામાન્ય મંત્ર-પૂજા પ્રોટોકોલમાંથી આગળ, આગામી અધ્યાયની વિશેષ નામ-લિતુર્ગી તરફ સેતુ બને છે, જ્યાં દિવ્ય નામોને ક્ષેત્ર/તીર્થની પવિત્ર ભૂગોળ સાથે નકશાબદ્ધ કરવામાં આવે છે. તેથી વાર્તાપ્રવાહ મંત્રને સર્વજન ઉપાસના-ઉપકરણથી સ્થાન-સંવેદનશીલ સાધના તરફ લઈ જાય છે, અને તીર્થયાત્રા, અર્પણ તથા સ્મરણને પરસ્પર બળ આપીને પુણ્ય અને અંતઃશુદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે।
Adhyaya 305
Chapter 305 — Narasiṃha and Related Mantras (नारसिंहादिमन्त्राः)
અગ્નિદેવ પૂર્વના વૈષ્ણવ નામ-લિતાની પછી મંત્રશાસ્ત્ર (તંત્ર)ના બળપ્રયોગ અને રક્ષણાત્મક વિભાગમાં પ્રવેશ કરે છે. તેઓ પ્રથમ શત્રુ/ક્ષુદ્ર કર્મો—સ્તંભન, વિદ્વેષણ, ઉચ્ચાટન, ઉત્સાદન, ભ્રમ, મારણ અને વ્યાધિ—નું વર્ગીકરણ કરીને તેમનો ‘મોક્ષ’ એટલે શમન/ઉપાય પણ શીખવવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે, જેથી પ્રયોગ સાથે નિયંત્રણનો ભાવ રહે. પછી શ્મશાનમાં રાત્રિ-જપથી ભ્રમ ઉત્પન્ન કરવો, પ્રતિમા-વિધાન/ભેદન દ્વારા મારણ, અને ચૂર્ણ-ક્ષેપથી ઉત્સાદનની રીતો વર્ણવાય છે. ત્યારબાદ સુદર્શન-ચક્ર કેન્દ્રિત રક્ષા-પ્રણાલી—ન્યાસ, આયુધધારી દેવતાનું ધ્યાન, ચક્ર-યંત્રમાં વર્ણવિન્યાસ, કુંભસ્થાપન અને નિર્ધારિત દ્રવ્યો સાથે 1008 આહુતિઓનો હોમ—ક્રમબદ્ધ રીતે આવે છે. અંતે ‘ૐ ક્ષૌં…’ નરસિંહ મંત્ર રાક્ષસસદૃશ પીડા, જ્વર, ગ્રહબાધા, વિષ અને રોગોનો નાશ કરનાર અગ્નિતેજસ્વી પ્રતિરોધક શક્તિ રૂપે નરસિંહને સ્થાપિત કરે છે.
Adhyaya 306
Chapter 306 — त्रैलोक्यमोहनमन्त्राः (Mantras for Enchanting the Three Worlds)
ભગવાન અગ્નિ ત્રૈલોક્ય-મોહન મંત્રનું વર્ણન કરે છે, જે ચાર પુરુષાર્થોમાં સિદ્ધિ આપનાર કહેવાયો છે. ત્યારબાદ તાંત્રિક ક્રમ—પૂર્વપૂજા, નિશ્ચિત જપ-સંખ્યા, અભિષેક, નિર્દિષ્ટ દ્રવ્યો અને ગણતરી સાથે હોમ, બ્રાહ્મણભોજન તથા આચાર્ય-સન્માન—વિસ્તારે જણાવે છે. પછી દેહશુદ્ધિ અને આંતરિક સાધના—પદ્માસન, દેહશોષણ/નિગ્રહ, સુદર્શન દિગ્બંધન ન્યાસ, બીજધ્યાનથી મલિનતા દૂર કરવી, સુષુમ્નામાં અમૃતધારા-ભાવના, પ્રાણાયામ અને શરીરમાં શક્તિ-ન્યાસ. વિષ્ણુ (કામ/સ્મર ભાવ સાથે), લક્ષ્મી, ગરુડ અને આયુધોની પ્રતિષ્ઠા તથા અલગ અલગ અસ્ત્રમંત્રોથી આયુધપૂજા આવે છે. અંતે “ૐ શ્રીં ક્રીં હ્રીં હૂં…” મુખ્ય મંત્ર, તર્પણવિધિ, દીર્ઘાયુ માટે ઊંચા જપ-હોમ લક્ષ્યો, અને રાજ્ય તથા દીર્ઘજીવન માટે વરાહ-પ્રયોગનું પરિશિષ્ટ—મંત્રશાસ્ત્રને અંતઃશુદ્ધિ અને ફળસાધન બંને રૂપે દર્શાવે છે।
Adhyaya 307
Trailokya-mohinī Śrī-Lakṣmī-ādi-pūjā and Durgā-yoga (Protective and Siddhi Rites)
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને ત્રૈલોક્યમોહિની શ્રી (લક્ષ્મી) કેન્દ્રિત સમૃદ્ધિ-વિધિઓને દુર્ગા-યોગના રક્ષા અને જય-પ્રયોગો સાથે જોડીને શીખવે છે. આરંભે લક્ષ્મી-મંત્રશ્રેણી અને નવ અંગ-મંત્રોનું ન્યાસ, કમળબીજની માળાથી એકથી ત્રણ લાખ જપનું વિધાન છે. પછી શ્રી/વિષ્ણુ મંદિરમાં ધનદાયી પૂજા, ખદિર અગ્નિમાં ઘી લગાડેલા ચોખાનો હોમ, બિલ્વ આધારિત આહુતિઓ, તેમજ ગ્રહશાંતિ અને રાજાનુગ્રહ/વશ્યતા માટે સરસવ-જળ અભિષેક વગેરે ઉપચાર જણાવ્યા છે. આગળ શક્રના ચાર દ્વારવાળા ભવનનું ધ્યાન, દ્વારરક્ષક શ્રી-દૂતી, અષ્ટદલ કમળ પર ચાર વ્યૂહ (વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ) નો વિન્યાસ, અને અંતે કમળકર્ણિકામાં લક્ષ્મીનું રૂપધ્યાન આવે છે. આહાર-કાલના નિયમો તથા બિલ્વ, ઘી, કમળ, પાયસ વગેરે અર્પણ-સામગ્રી નિર્દિષ્ટ છે. ત્યારબાદ દુર્ગાનું ‘હૃદય’ મંત્ર સाङ્ગ, પાન આધારિત પૂજા, આયુધ-દેવતાઓને અર્પણ, અને વશીકરણ, જય, શાંતિ, કામ, પુષ્ટિ માટે હોમ-વિકલ્પો; અંતે યુદ્ધભૂમિમાં વિજય માટે આવાહનવિધિ।
Adhyaya 308
Chapter 308 — Worship of Tvaritā (त्वरितापूजा)
પાછલા અધ્યાયમાં ત્રૈલોક્યમોહિની લક્ષ્મી તથા સંબંધિત પૂજા પૂર્ણ કર્યા પછી અગ્નિદેવ તત્કાળ ત્વરિતા-ઉપાસના પ્રગટ કરે છે. ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને માટે પ્રેરક આજ્ઞાસૂત્રો સહિત મંત્રાંગો અને વિધાન પ્રથમ આપે છે. ત્યારબાદ શિરથી પાદ સુધી અંગન્યાસ અને મંત્રન્યાસ, અને અંતે વ્યાપક ન્યાસ કરાવવામાં આવે છે. ધ્યાનમાં ત્વરિતાને કિરાત/શબરી ભાવવાળી, ત્રિનેત્રા, શ્યામવર્ણા, વનમાલાભૂષિતા, મયૂરપિચ્છ ચિહ્નધારિણી, સિંહાસનસ્થ, વર અને અભય આપનારી રૂપે કલ્પવામાં આવે છે. પછી અષ્ટવિધ પીઠ/પદ્મપૂજામાં પાંખડી પ્રમાણે અંગગાયત્રીઓની સ્થાપના, આગળ તથા દ્વારસ્તંભો પર શક્તિઓનો ઉપચાર, અને બહાર રક્ષક પરિવારનું વિધાન જણાવે છે. અંતે યોનિઆકાર કુંડમાં નિશ્ચિત દ્રવ્યો વડે હોમના ભેદોથી સમૃદ્ધિ, રક્ષા, લોકપ્રસાદ, સંતાનપ્રાપ્તિ તેમજ શત્રુકર્મ જેવી સિદ્ધિઓ; સાથે વધુ જપ, મંડલપૂજા અને દીક્ષા-સંબંધિત દાન, પંચગવ્ય અને ચરુવિધિનું નિર્દેશન છે.
Adhyaya 309
Tvaritā-pūjā (The Worship of Tvaritā) — Transition Verse and Context
આ અધ્યાય સમાપન અને સંક્રમણરૂપે તાંત્રિક પરિપ્રેક્ષ્ય સ્થાપે છે. અગ્નિ વસિષ્ઠને સંબોધીને પૂર્વ વિષયમાંથી આગળ વધીને ત્વરિતા-દેવી ઉપાસનાનો પ્રસ્તાવ કરે છે. અહીં પૂજા માત્ર ભક્તિ નથી; તે પ્રકટ વિજ્ઞાનસમાન મંત્રશાસ્ત્ર છે—વિધિની ચોકસાઈ સાથે તૈયાર ‘પુર/દુર્ગ’ જેવા સુરક્ષિત સ્થાન અને રજો-લિખિત (રેખાંકિત) પ્રતિનિધિ આકારની આવશ્યકતા દર્શાય છે. અગ્નિપુરાણની વિશ્વકોશીય શિક્ષણશૈલી મુજબ આવનારી વિદ્યાથી ભુક્તિ (લૌકિક કાર્યસિદ્ધિ) અને મુક્તિ (મોક્ષાભિમુખતા) બંને ફળ મળે છે એમ ફલનિર્દેશ થાય છે. આ અધ્યાય દ્વારપટ સમાન—સાધનાનું નામ, તેનું ફળ, અને વજ્રાકુલા-રૂપિણી દેવીની મંત્ર-પૂજા ઓળખને આગળના ઉપદેશો માટે આધાર બનાવે છે.
Adhyaya 310
Tvaritā-mūla-mantra and Related Details (Dīkṣā, Maṇḍala, Nyāsa, Japa, Homa, Siddhi, Mokṣa)
ભગવાન અગ્નિ ત્વરિતા-કેન્દ્રિત તંત્રવિધિનો ક્રમ જણાવે છે—સિંહ–વજ્રકુલ કમળ-યંત્રમાં ન્યાસથી તૈયારી, પછી મંડલ-રચના: નવ ભાગે વિભાજન, દિશાઓમાં ગ્રાહ્ય/અગ્રાહ્ય કોષ્ઠક, બાહ્ય રેખા-સમૂહ, વજ્ર-વક્રતા અને મધ્યમાં તેજોમય કમળ। ત્યારબાદ સ્થાપન-પૂજા: બીજાક્ષરોને દક્ષિણાવર્ત ક્રમે સ્થાપિત કરવું, વિદ્યાઅંગોનું દળો અને કેન્દ્રમાં વિન્યાસ, દિગસ્ત્ર-રક્ષા અને બાહ્ય ગર્ભમંડલમાં લોકપાલ-ન્યાસ। જપસંખ્યા, અંગ-પ્રમાણ અને હોમ-ક્રમ નિશ્ચિત; પૂર્ણાહુતિ દીક્ષાની મુદ્રા છે, તેથી શિષ્ય દીક્ષિત બને છે। ભુક્તિ માટે જય, રાજ્ય, નિધિ, સિદ્ધિ વગેરે ફળો; તેમજ મોક્ષમાર્ગ—કર્મબંધનરહિત હોમ, સદાશિવ-સ્થિતિ અને ‘જળ જળમાં લય’ ઉપમાથી અનાવર્તન મુક્તિ। અંતે અભિષેક, કુમારી-પૂજા, દક્ષિણા અને દૂતી-મંત્રથી દ્વાર, એકાંત વૃક્ષ, શ્મશાન વગેરે રાત્રિ/સીમા વિધિઓ સર્વાર્થસિદ્ધિ માટે જણાવાય છે।
Adhyaya 311
The Root-Mantra of Tvaritā (Tvaritā-mūla-mantra)
આ અધ્યાય ત્વરિતાના મૂળમંત્રના ઉપદેશનો ઉપસંહાર તથા સંક્રમણ-કોલોફન છે; તે આગળ ત્વરિતા-વિદ્યાની વધુ તકનીકી વ્યાખ્યા તરફ વળવાનું સૂચવે છે. આગ્નેય પરંપરામાં મૂળમંત્રને બીજ-પ્રામાણ્ય તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે, જેમાંથી પછીના પ્રયોગો, અનુષ્ઠાન-વિનિયોગ અને યંત્ર/ચક્ર-વિન્યાસ વિસ્તરે છે. વિગતવાર પદ્ધતિ પહેલાં જ આ સમાપન મૂકવું પુરાણિક શિક્ષણરીતિ દર્શાવે છે—પ્રથમ મંત્રને પ્રકટ કેન્દ્ર તરીકે સ્થિર કરી, પછી નિયત ક્રમ, ન્યાસ અને યંત્ર-ચક્ર નિર્માણ દ્વારા તેને કાર્યાત્મક શાખાઓમાં વિસ્તૃત કરવો. અધ્યાય પરંપરા-પ્રામાણ્ય અને પાઠ-સાતત્યને દૃઢ કરી, સાધક-વિદ્વાનને આગળનો અધ્યાય અલગ મંત્રો નહીં પરંતુ શાસ્ત્રાનુશાસનાધીન ધર્મ-કામ-અર્થફલદાયક સુવ્યવસ્થિત તાંત્રિક તકનીક તરીકે વાંચવા તૈયાર કરે છે।
Adhyaya 312
Chapter 312 — Various Mantras (नानामन्त्राः)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ વિનાયક (ગણેશ) પૂજાથી શરૂ થતો સંક્ષિપ્ત મંત્ર-શાસ્ત્રક્રમ ઉપદેશે છે—આધાર-શક્તિ અને કમળ-રચનાના ન્યાસ, “હૂં ફટ્” કવચ, તથા દિશાનુસાર ઉપનામો સાથે વિઘ્નેશનું બાહ્ય-આંતરિક આવાહન. પછી ત્રિપુરા ઉપાસનામાં ભૈરવ/વટુક વગેરે સહચર-નામશ્રેણી, બીજ (ઐં, ક્ષેં, હ્રીં) અને અભય, પુસ્તક, વરદ, માળા જેવા રૂપલક્ષણો જણાવે છે. જાળ-વિન્યાસ, હૃદયાદિ-ન્યાસ અને કામક (ઇચ્છાપૂર્તિ) સમાપ્તિ-વિધિ વર્ણવાય છે. આગળ ઉચ્છાટન માટે નિર્દિષ્ટ યંત્ર, શ્મશાન-સામગ્રી અને સૂત્રબંધન; યુદ્ધમાં રક્ષા/વિજય મંત્રો, સમૃદ્ધિ, સૂર્ય તથા શ્રી આવાહન પણ આપવામાં આવ્યા છે. આયુષ્ય, નિર્ભયતા, શાંતિ અને વશીકરણના ઉપાયો—તિલક/અંજન, સ્પર્શ, તિલ-હોમ, અભિમંત્રિત ભોજન—ઉલ્લેખિત છે. અંતે નિત્યક્લિન્નાનું મૂળમંત્ર, ષડંગ, રક્તત્રિકોણ ધ્યાન, દિગ્-સ્થાપન, કામના પંચવિધ ચિંતન, પૂર્ણ માતૃકા પાઠ અને આધાર-શક્તિ/કમળ/સિંહાસન સાથે હૃદય-સ્થાપનથી સમાપ્તિ થાય છે.
Adhyaya 313
Tvaritājñānam (Knowledge of Tvaritā, the Swift Goddess) — Agni Purana, Adhyāya 314 (as introduced after 313)
અગ્નિદેવ પૂર્વે જણાવેલ મંત્રસંગ્રહથી આગળ વધી ત્વરિતા દેવીના તાંત્રિક-વિધિક્રમ અને રક્ષા/વશીકરણ સંબંધિત ઉપાયો વર્ણવે છે. બીજસમૃદ્ધ ત્વરિતા-મંત્ર, ન્યાસપૂજા, દ્વિભુજ તથા અષ્ટભુજ ધ્યાનભેદ, આધારશક્તિ સ્થાપન, કમળાસન, સિંહવાહન અને હૃદયાદિ અંગન્યાસ જણાવાય છે. દિશામંડલક્રમમાં ગાયત્રી અને વિવિધ સ્ત્રીશક્તિઓની પૂજા, મધ્યસ્થાપનાઓ અને દ્વારપાલ—જયા, વિજયા, કિંકર—નો નિર્દેશ છે. અનંત, કુલિકા, વાસુકિ, શંખપાલ, તક્ષક, મહાપદ્મ, કર્કોટ, પદ્મ/પદ્મા જેવા નાગરાજોને નામ-વ્યાહૃતિ સહિત આહુતિ આપવામાં આવે છે. આગળ ૮૧ પદવાળા નિગ્રહચક્રનું આલેખન, લખાણ માટેનાં દ્રવ્યો અને સાધ્ય-નામ મૂકવાનું સ્થાન; ત્યારબાદ ઉગ્રરક્ષા અને મારણાભિમુખ પ્રયોગો, કાલી/કાલરાત્રિ તત્ત્વ, યમસીમા-કલ્પના, ગુપ્ત રક્ષોચ્ચાર, શાહી બનાવવાની રીત, શ્મશાન/ચોરસ્તા જેવા સીમાંત સ્થળે લખાણ, તથા કુંભની નીચે, વલ્મીક, વિભીતક વૃક્ષ પાસે સ્થાપન જણાવાયું છે. શુભ દ્રવ્યોથી અનુગ્રહચક્ર, રુદ્ર/વિદ્યા અક્ષરક્રમ-જાળથી પ્રત્યંગિરા રચના, અને ૬૪ સ્થાનનું સંયુક્ત નિગ્રહ–અનુગ્રહ ચક્ર પણ વર્ણવાય છે. અંતે ‘ક્રીં સઃ હૂં’ અમૃતી/વિદ્યા બીજ, ત્રિહ્રીં આવરણ, તાબીઝધારણ અને કાનમાં મંત્રજપ જેવા ઉપાયો દ્વારા શત્રુનિવારણ અને વિષાદહરણ ધર્મનિયમ સાથે કરવાનું કહે છે.
Adhyaya 314
Adhyaya 314 — Tvaritājñāna (Immediate/Quick Knowledge) (Colophon/Transition)
આ અધ્યાય અહીં મુખ્યત્વે સમાપન-કોલોફોન રૂપે રજૂ થયો છે, જે ‘ત્વરિતાજ્ઞાન’ નામના વિદ્યા-ખંડની પૂર્ણતા દર્શાવે છે. આગ્નેય પરંપરામાં કોલોફોન એક રચનાત્મક કડી છે—એક વિદ્યા-મોડ્યુલ બંધ કરીને તરત જ આગળના તકનીકી ક્રમમાં પ્રવેશ કરાવે છે. મંત્રશાસ્ત્ર (તંત્ર) કાંડમાં આવા પરિવર્તનો માત્ર સંપાદકીય નથી; તે પાઠ્યક્રમનો ક્રમ સૂચવે છે, જેમાં ઝડપી-પ્રાપ્ય જ્ઞાન (ત્વરિત-જ્ઞાન)થી અનુપ્રયોગી મંત્ર-પ્રક્રિયાઓ તરફ ગતિ થાય છે. કથાચોકઠું યથાવત્—ભગવાન અગ્નિ પ્રકટક અને વસિષ્ઠ ગ્રાહીતા—એથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ‘ઝડપી ઉપાયો’ પણ ધર્માધારિત શિક્ષણનો ભાગ છે, સ્વતંત્ર જાદુઈ નુસખા નથી।
Adhyaya 315
Chapter 315: नानामन्त्राः (Various Mantras)
મંત્રશાસ્ત્રના ક્રમમાં આ અધ્યાયમાં અગ્નિદેવ બીજાક્ષરયુક્ત અને ‘ફટ્’ વગેરે આદેશાત્મક અંતવાળા પ્રયોગ-મંત્રો જણાવે છે. ‘હૂં’થી આરંભ, ‘ખેચ્છે’ પદથી અલંકૃત અને પ્રબળ સમાપ્તિ ધરાવતી મંત્રરચનાનો વિધાન આપવામાં આવ્યો છે. ત્યારબાદ ‘સર્વકર્મસાધિની’ વિદ્યાનું ફળ—વિષ તથા સંબંધિત ઉપદ્રવોનું શમન, અને ઘાતક વિષ અથવા પ્રહારથી મરણાસન્ન થયેલને પુનર્જીવિત કરવાની શક્તિ—વર્ણવાય છે. અન્ય લઘુમંત્રો વિષ અને શત્રુદમન, પાપજન્ય રોગવિજય, વિઘ્ન તથા દુષ્ટ શક્તિઓના નિવારણ માટે નિર્ધારિત છે; વશીકરણ-પ્રયોગ પણ આવે છે. અંતે સર્વસિદ્ધિદાયિની ‘કુબ્જિકા-વિદ્યા’ વિસ્તારે રજૂ કરી, ઈશે સ્કંદને ઉપદેશેલા મંત્રપરંપરાના આગળના પ્રસારનો સંકેત આપવામાં આવે છે।
Adhyaya 316
Derivation (Uddhāra) of the Sakalādi Mantra (सकलादिमन्त्रोद्धारः)
આ અધ્યાયમાં ઉદ્ધૃત આરંભમાં ઈશ્વરરૂપે ભગવાન અગ્નિ સકલાદિ/પ્રાસાદ-મંત્રપ્રણાલીનો ‘ઉદ્ધાર’ અને પ્રયોગ કરવાની તાંત્રિક રૂપરેખા આપે છે. અથી ક્ષ સુધીનો વર્ણક્રમ (ક-વર્ગાદિ) દેવરૂપો અને કર્મપ્રયોજનો સાથે જોડીને પ્રથમ સકલ, નિષ્કલ અને શૂન્ય—આ તત્ત્વસ્થિતિઓનું નિરૂપણ થાય છે. પછી દેવતાનામ-ગણના, ‘ક્ષ’નું નરસિંહ-સ્વરૂપ, વિશ્વરૂપની પ્રમાણ-સંગતિ વગેરે દર્શાવી ઈશાન, તત્પુરુષ, અઘોર/દક્ષિણ, વામદેવ, સદ્યોજાત—પંચવક્ત્ર અનુસાર ન્યાસસ્થાનો નિર્ધારિત થાય છે. હૃદય, શિર, શિખા, નેત્ર, અસ્ત્ર—અંગમંત્રો તથા તેમના અંત્યોચ્ચાર ‘નમઃ, સ્વાહા, વૌષટ્, હૂં, ફટ્’નું વિધાન છે. અંતે ‘સર્વકર્મકર’ પ્રાસાદમંત્ર સર્વવિધિ-સિદ્ધિદાયક કહેવાય છે; સાથે સકલ પ્રાસાદ અને નિષ્કલ સદાશિવ-વિન્યાસનો ભેદ, શૂન્યછાયાનું આવરણ, તથા વિદ્યેશ્વર અષ્ટકની વર્ગીકરણ પરંપરામાં ઉત્પન્ન મંત્રસમૂહોનું સ્થાન સ્થાપિત થાય છે।
Adhyaya 317
सकलादिमन्त्रोद्धारः (Sakalādi-mantra-uddhāra) — Chapter Colophon/Transition
આ વિભાગ મુખ્યત્વે ઉપસંહાર-રૂપ છે. તે ‘સકલાદિ-મંત્રોદ્ધાર’ નામના પૂર્વ અધ્યાયની પૂર્ણતા દર્શાવે છે અને અગ્નિ પુરાણના મંત્રશાસ્ત્ર-ક્રમમાં મંત્રોદ્ધાર તથા વર્ણ/ધ્વનિ અને વિધિ-વિશ્લેષણને ઔપચારિક શાસ્ત્રીય શિસ્ત તરીકે સ્થાપિત કરે છે. આગળ તે ગણપૂજાની આગામી શિક્ષણ-સ્તર તરફ પરિવર્તન કરાવે છે, જ્યાં મંત્ર-પ્રયોગ રક્ષણાત્મક ઉપાસના અને વિઘ્ન-નિવારણ માટે થાય છે. વ્યાપક પુરાણિક શિક્ષણમાં શુદ્ધ મંત્ર-વ્યવહાર ધર્મકર્મ અને સિદ્ધિ-સાધના માટે પૂર્વશરત ગણાય છે, પરંતુ અંતે તે સાધના, સંયમ અને શુદ્ધ ભાવના હેઠળ અધિન રહે છે.
Adhyaya 318
वागीश्वरीपूजा (Worship of Vāgīśvarī)
મંત્રશાસ્ત્રના ઉપદેશપ્રવાહમાં અગ્નિદેવ વસિષ્ઠ ઋષિને વાગીશ્વરી (સરಸ್ವતીનું એક સ્વરૂપ)ની પૂજાવિધિ શીખવે છે—તેનું મંડળ, ધ્યાનપ્રક્રિયા, સમયનિર્ધાર, મંત્રરચના અને વિધિને આધાર આપતા વર્ણવર્ગો સહિત. આરંભે સ્થિર તેજસ્વી ધ્યાન દ્વારા ઈશ્વરની અંતઃપ્રતિષ્ઠા તથા પવિત્ર અક્ષરોનું ગુપ્ત, સંરક્ષિત સંપ્રેષણ મહત્વપૂર્ણ હોવાનું જણાવે છે. વાગીશ્વરીને પચાસ વર્ણોની વર્ણમાલામાળાથી અલંકૃત, ત્રિનેત્રી, વર-અભય મુદ્રાયુક્ત, જપમાળા અને પુસ્તક ધારણ કરનારિ તરીકે ધ્યાનમાં ધારવામાં આવે છે. મુખ્ય સાધના વર્ણમાલા-જપ—‘અ’થી ‘ક્ષ’ સુધી અક્ષરો શિરસથી ખભા સુધી ઉતરતા અને દેહમાં માનવાકાર ધ્વનિધારા બની પ્રવેશતા હોય તેમ કલ્પના કરીને એક લાખ જપ. દીક્ષામાં ગુરુ કમળમંડળ રચે છે—સૂર્ય-ચંદ્ર સ્થાપન, નિર્ધારિત માર્ગો, દ્વારો, ખૂણાપટ્ટીઓ અને રંગનિયમો સાથે; કમળના વિભાગોમાં શક્તિદેવીઓ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે—મધ્યમાં સરસ્વતી, સાથે વાગીશી, હૃલ્લેખા, ચિત્રવાગીશી, ગાયત્રી, શાંકરી, મતિ, ધૃતિ અને હ્રીં-બીજરૂપો. ઘૃતાહુતિથી સાધકને સંસ્કૃત-પ્રાકૃત કાવ્યમાં પ્રભુત્વ, કાવ્યશાસ્ત્ર તથા સંબંધિત વિદ્યાઓમાં કુશળતા મળે છે—આ અધ્યાય સાધના અને સાંસ્કૃતિક-બૌદ્ધિક સિદ્ધિનો સંયોગ દર્શાવે છે.
Adhyaya 319
वागीश्वरीपूजा (The Worship of Vāgīśvarī)
આ અધ્યાય મંત્રશાસ્ત્રના એક કેન્દ્રિત અનુષ્ઠાન-ખંડનો ઉપસંહાર કરે છે—વાણી, વિદ્યાઅને મંત્રશક્તિ સાથે સંકળાયેલી શક્તિરૂપા વાગીશ્વરીની પૂજા. અગ્નિ પુરાણની વિશ્વકોશીય શિક્ષણપદ્ધતિમાં આ ઉપાસના પૂર્વવિદ્યા તરીકે સાધકના વાઙ્મયને સ્થિર કરે છે, સ્મૃતિને તીક્ષ્ણ બનાવે છે અને તકનીકી વિધિઓનું શુદ્ધ સંપ્રેષણ શક્ય બનાવે છે. ક્રમ સ્પષ્ટ છે—પ્રથમ મંત્ર અને તેની અધિષ્ઠાત્રી શક્તિ પર અધિકાર, ત્યારબાદ મંડલવિધિ (રેખાચિત્ર/યંત્ર રચના) જેવા વધુ તકનીકી ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ. તેથી વાગીશ્વરી-પૂજા ભક્તિમય પણ છે અને સાધનાત્મક પણ—ધર્મ્ય ઉચ્ચાર, યોગ્ય લિટર્જિકલ કર્મ, અને આગળના વાસ્તુ-આગમિક મંડલોમાં માપ, સ્થાપન અને મંત્રલેખનની ચોકસાઈનો આધાર બને છે.
Adhyaya 320
Aghīrāstra-ādi-Śānti-kalpaḥ (Rite for Pacification of Aghora-Astra and Other Weapons)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ (ઈશ્વર) કર્મારંભ પહેલાં યુદ્ધાત્મક તથા બ્રહ્માંડિય શક્તિઓને વિધિપૂર્વક સમન્વિત કરી રક્ષાવિધાન શીખવે છે. સર્વકર્મસિદ્ધિદાયક ‘અસ્ત્ર-યાગ’માં મંડલના મધ્યમાં શિવનું અસ્ત્ર સ્થાપી, પૂર્વથી દિશાક્રમે વજ્ર વગેરે અસ્ત્રો ગોઠવવા કહે છે. તેવી જ રીતે ગ્રહપૂજામાં મધ્યમાં સૂર્ય અને પૂર્વસ્થાનથી ક્રમે અન્ય ગ્રહો સ્થાપવાથી શુભફળ માટે ગ્રહ-સામંજસ્ય બને છે. મુખ્ય ઉપદેશ અઘોર-અસ્ત્રના જપ અને હોમ દ્વારા ‘અસ્ત્ર-શાંતિ’ કરવાનો છે; તે ગ્રહદોષ, રોગ, મારી/ઉપદ્રવ, શત્રુબળ અને વિનાયક-સંબંધિત વિઘ્નોને શમાવે છે. લક્ષ/અયુત/સહસ્ર જેવી ગણતરીઓ અને તિલ, ઘૃત, ગુગ્ગુલુ, દૂર્વા, અક્ષત, જવા વગેરે દ્રવ્યો ઉલ્કાપાત, ભૂકંપ, વનમાં પ્રવેશ, લોહી જેવો વૃક્ષરસ, ઋતુવિપરીત ફળધારણ, મહામારી, હાથીના વિકાર, ગર્ભપાત અને યાત્રા-શકુન જેવા નિમિત્તો અનુસાર નિર્દિષ્ટ છે. અંતે ન્યાસ અને પંચવક્ત્ર દેવતાનું ધ્યાન કરીને વિજય તથા પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 321
Pāśupata-Śānti (पाशुपतशान्तिः)
અઘોર તથા સંબંધિત અસ્ત્રોની પૂર્વ શાંતિ-કલ્પ પછી આ અધ્યાય પાશુપત-શાંતિનું વિધાન શરૂ કરે છે. ભગવાન પાશુપત શસ્ત્ર-મંત્રને કેન્દ્રમાં રાખી શાંતિકર્મમાં જપ અને પૂર્વપ્રયોગો શીખવે છે. મંત્રની કાર્યક્રમ-વ્યવસ્થા વિશેષ છે—‘પાદતઃ-પૂર્વ’ એટલે પગ/પ્રારંભિક ન્યાસસ્થાપનથી વિઘ્નનાશ, દિશાનુસાર ન્યાસપ્રયોગ સમાન. પછી સૂર્ય, ચંદ્ર અને વિઘ્નેશ્વર વગેરે અસ્ત્ર-આહ્વાનો ‘ફટ્’ સાથે સંક્ષેપમાં, તથા ‘મોહ કર, ગોપન કર, ઉખેડી નાખ, ભયભીત કર, જીવિત કર, દૂર હાંકી દે, અરીષ્ટ નાશ કર’ જેવી આજ્ઞારૂપ ક્રિયાઓ આવે છે. એક જપથી અવરોધ દૂર થાય; સો જપથી અપશકુન શમે અને યુદ્ધમાં વિજય મળે. ઘી અને ગુગ્ગુલુનો હોમ કઠિન કાર્ય પણ સિદ્ધ કરે; શસ્ત્ર-પાશુપત જપથી પૂર્ણ શાંતિ થાય છે।
Adhyaya 322
The Six Limbs (Ṣaḍaṅga) of the Aghora-Astra (अघोरास्त्राणि षडङ्गानि)
આ અધ્યાય પાશુપત-શાંતિના વિષયથી આગળ વધી અઘોરાસ્ત્રના ષડંગોનું તકનીકી નિરૂપણ કરે છે—જપ, હોમ, ન્યાસ અને કવચ દ્વારા મંત્રાંગોની ક્રિયાત્મકતા બતાવવામાં આવે છે. ઈશ્વર હંસ-આધારિત સંક્ષિપ્ત સૂત્રથી મૃત્યુ અને રોગ-નિગ્રહ શીખવે છે અને શાંતિ-પુષ્ટિ માટે દૂર્વાથી વિશાળ આહુતિઓનું વિધાન કરે છે. પછી મોહની, જૃંભણી, વશીકરણ, અંતર્ધાન વગેરે અપોત્રોપૈક તથા નિયંત્રક વિદ્યાઓનું ગોઠવાયેલ ભંડાર, ચોર-શત્રુ-ગ્રહપીડા નિવારણ, ક્ષેત્રપાલ-બલી અને પ્રત્યાવર્તન/પરત મોકલવાના પ્રયોગો વર્ણવાય છે. મંત્રથી ચોખા ધોવા, દ્વારજપ, ધૂપન-વિધિઓ, તિલક-યોગો, વિવાદજય, આકર્ષણ, ભાગ્યવૃદ્ધિ અને સંતાન-ઉપાયો જેવી જીવનોપયોગી બાબતો પણ જોડાય છે. અંતે શૈવ સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ થાય છે—ઈશાન અને પંચબ્રહ્મ (સદ્યોજાત, વામદેવ, અઘોર, તત્પુરુષ, ઈશાન) અંગવિન્યાસ અને વિસ્તૃત કવચથી આવાહિત થઈ, સદાશિવકેન્દ્રિત રક્ષણશક્તિ ભોગ તથા મોક્ષ બંને આપતી કહેવાય છે।
Adhyaya 323
Chapter 323 — The Six-Limbed Aghora Astras (षडङ्गान्यघोरस्त्राणि)
આ અધ્યાય ષડંગયુક્ત અઘોરાસ્ત્ર-મંત્રને સંક્ષિપ્ત, તકનીકી સૂત્રરૂપે રજૂ કરીને પૂર્ણ થાય છે; તેનો ઉપયોગ બળપૂર્વક રક્ષાત્મક પ્રયોગમાં ભયજનક અવરોધોને નિષ્ક્રિય કરવા થાય છે. આગ્નેય મંત્રશાસ્ત્ર પરંપરામાં ‘અસ્ત્ર’ને વિધિથી સક્રિય કરાયેલું કર્મ-ઉપકરણ માનવામાં આવ્યું છે, જેના પ્રભાવ માટે શુદ્ધ ઉચ્ચાર, સંકલ્પ અને અંગ/ન્યાસ-રચનામાં યોગ્ય સ્થાપન આવશ્યક છે. રુદ્ર-શાંતિ પહેલાં તરત તેનું સ્થાન એક વિચારપૂર્વકનું શિક્ષાક્રમ દર્શાવે છે—પ્રથમ તીક્ષ્ણ અપોત્રાસક અસ્ત્ર-મંત્રથી ખતરાનું નિવારણ, પછી શાંતિદાયક અને પુનઃસ્થાપક વિધિઓથી સાધક તથા પરિસરનું સ્થિરકરણ. આમ આ અધ્યાય આક્રમક રક્ષા થી સમન્વયકારી ઉપચાર સુધી સેતુ બની, શુદ્ધિ, સુરક્ષા અને આધ્યાત્મિક તૈયારીની ધાર્મિક સતતતા માં મંત્રક્રિયાઓનું એકીકરણ બતાવે છે.
Adhyaya 324
Rudra-śānti (रुद्रशान्ति)
આ અધ્યાયમાં રુદ્ર-શાંતિ સંબંધિત કર્મ-તત્ત્વનો વિભાગ પૂર્ણ થાય છે. ભયંકર રુદ્રશક્તિને શુભ સમતોલ સાથે સુસંગત કરીને શાંતિ સ્થાપવાની પદ્ધતિ અહીં દર્શાવવામાં આવી છે. અગ્નિ પુરાણના મંત્ર-શાસ્ત્ર પ્રવાહમાં આ શાંતિવિધાન ભક્તિ અને પ્રયોગ-કૌશલ્ય વચ્ચેનું સેતુ છે: સાધક રુદ્રને માત્ર સ્તુતિના દેવ તરીકે નહીં, પરંતુ યોગ્ય રીતે ગોઠવાયેલા વિધિ-કર્મો દ્વારા સમન્વિત કરવાપાત્ર શક્તિ તરીકે ઉપાસે છે. અધ્યાયનું સ્થાન સૂચવે છે કે શમન અને સ્થિરતા (શાંતિ) પછી આગળના અધ્યાયોમાં વધુ સૂક્ષ્મ તાંત્રિક પ્રક્રિયા અને મંત્ર-યંત્રણા/ઇન્જિનિયરિંગ તરફ પરિવર્તન થશે. અગ્નેય વિદ્યાની વિશ્વકોશીય દૃષ્ટિમાં શાંતિ અલગ પડેલી ભક્તિ નથી; તે મંત્રસિદ્ધિ માટેની આધારભૂત ક્રિયા છે, જે સાધક, યજ્ઞસ્થળ અને સૂક્ષ્મ પરિસરને સમયનિયમો, તત્ત્વ-સંબંધો અને પરંપરા-ચિહ્નો સહિત આગળની સાધન માટે તૈયાર કરે છે.
Adhyaya 325
Worship of Gaurī and Others (Gauryādi-pūjā) — Mantra, Maṇḍala, Mudrā, Homa, and Mṛtyuñjaya Kalaśa-Rite
આ અધ્યાયમાં ઉમા/ગૌરીપૂજાને ભુક્તિ અને મુક્તિ આપતી પૂર્ણ સાધના-પ્રણાલી તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે—મંત્રધ્યાન, મંડલ-રચના, મુદ્રાઓ અને હોમ સહિત. બીજમંત્ર-નિર્માણના સંકેતો, વર્ણ/જાતિ-વર્ગીકરણ અને ષડંગ-સંબંધ જણાવાયા છે. પ્રણવથી આસનસ્થાપન, હૃદયાધારિત મૂર્તિ-ન્યાસ, પૂજાદ્રવ્યો તથા સોનું-ચાંદી-લાકડું-પથ્થર વગેરે માધ્યમોમાં પ્રતિમા-પૂજાનો વિધાન છે. અવ્યક્તને મધ્ય/કોણોમાં રાખી પાંચ પિંડોની ગોઠવણી અને દિશા/ચક્રક્રમથી દેવતાઓનું સ્થાનનિર્ધારણ મંડલની વિધિ-ભૂગોળ રચે છે. તારાના વિવિધ મૂર્તિવિકલ્પો (ભુજાઓ, વાહન, હસ્તાયુધ) અને સંકેત/હસ્તપ્રયોગ દર્શાવી, અંતે પદ્મ, ટિંગ, આવાહની, શક્તિ/યોની વગેરે મુદ્રાઓનું વર્ગીકરણ તથા પ્રમાણબદ્ધ ચોરસ મંડલ, વિસ્તારો અને દ્વારોનું વર્ણન છે. લાલ ફૂલ અર્પણ, ઉત્તરાભિમુખ હોમ, પૂર્ણાહુતિ, બલિ, કુમારીઓને ભોજન અને નૈવેદ્ય વિતરણ જેવી આચારનીતિ પણ છે. મહાજપથી વાક્સિદ્ધિનું ફળ કહેવાયું છે. અંતે આરોગ્ય, દીર્ઘાયુ અને અકાલમૃત્યુથી રક્ષા માટે મૃત્યુંજય કલશ-પૂજા અને હોમમાં દ્રવ્યો તથા મંત્રસંખ્યા નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે.
Adhyaya 326
Chapter 326 — देवालयमाहात्म्यम् (The Glory of Temples)
મંત્રશાસ્ત્રની પરંપરામાં આ અધ્યાય વ્રત-સમાપ્તિ વિધિઓથી આગળ વધી દેવાલય-સંસ્કૃતિની પવિત્ર અર્થવ્યવસ્થા વર્ણવે છે. રક્ષા અને સમૃદ્ધિ માટે દોરા, જપમાળા, તાબીઝ વગેરે સાધનો જણાવે છે; જપશિસ્તમાં માનસિક જપ, મેરુદાણા-નિયમ અને માળા પડી જાય તો પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્દેશિત છે. ઘંટાનાદને સર્વ વાદ્યોનો સાર કહી ઘર, મંદિર અને લિંગની શુદ્ધિ માટે પવિત્ર દ્રવ્યો નિશ્ચિત કરે છે. મંત્રોપદેશમાં ‘નમઃ શિવાય’ના પંચાક્ષર/ષડાક્ષર રૂપો અને અંતે ‘ઓં નમઃ શિવાય’ને લિંગપૂજાનો પરમ મંત્ર કહી, ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ આપનાર કરુણામૂલ સ્ત્રોત તરીકે પ્રતિપાદિત કરે છે. પછી દેવાલય અને લિંગપ્રતિષ્ઠાને સર્વોચ્ચ પુણ્યકારક કહી યજ્ઞ, તપ, દાન, તીર્થ અને વેદાધ્યયનના ફળો વધે છે એમ કહે છે; ભક્તિ મુખ્ય હોય તો નાનું-મોટું અર્પણ સમફળ આપે. અંતે વધુ ટકાઉ સામગ્રીથી દેવાલય નિર્માણમાં ક્રમશઃ પુણ્યવૃદ્ધિ અને અલ્પ નિર્માણકર્મથી પણ મહાન આધ્યાત્મિક લાભનો નિર્દેશ છે.
Adhyaya 327
Chapter 327 — छन्दःसारः (Chandas-sāra: The Essence of Metres)
આ અધ્યાયમાં મંદિર અને મંત્રપ્રયોગથી આગળ વધી, શ્રુતિનું સંરક્ષણ કરનાર ભાષાવિજ્ઞાન—છંદશાસ્ત્ર—નો સાર રજૂ થાય છે. અગ્નિ પિંગલ પરંપરા મુજબ માત્રા, લઘુ-ગુરુ અને ગણપદ્ધતિ (ત્રિક) દ્વારા છંદરચનાની વ્યાખ્યા કરે છે. વૈદિક અને શાસ્ત્રીય પાઠની શુદ્ધતા માટે નિયમાધારિત અપવાદો પણ જણાવે છે—પાદાંતમાં લઘુને ગુરુ માનવું, સંયુક્ત વ્યંજન, વિસર્ગ, અનુસ્વાર તથા જિહ્વામૂલીય-ઉપધ્માનીય ધ્વનિઓથી ગુરુત્વ ઉત્પન્ન થવું. ધ્વનિ છંદપરિસ્થિતિમાં કેવી રીતે વર્તે તે નિયમિત કરીને અધ્યાય દર્શાવે છે કે તકનીકી શાસ્ત્રો પણ પવિત્ર આધાર છે; યોગ્ય ઉચ્ચાર-જપ મંત્રસિદ્ધિ, પાઠની વિશ્વસનીયતા અને વિધિ-જ્ઞાનની પરંપરા જાળવે છે।