Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
આ અધ્યાયમાં ઈશાન-કલ્પની રીતમાં સુવ્યવસ્થિત સૂર્ય-ઉપાસના વર્ણવાઈ છે—ન્યાસ, બીજમંત્ર-વિન્યાસ, મુદ્રા-વિધિ અને રક્ષા/અવગુણ્ઠન જેવા સંરક્ષણ-ક્રમો મુખ્ય છે. હાથ અને અંગોમાં ન્યાસ કરીને “હું તેજોમય સૂર્ય છું” એવી ભાવનાથી આરંભ કરી મુખ્ય અર્પણ રૂપે અર્ઘ્યદાન કરાય છે. લાલ ચિહ્ન/રેખામંડળ બનાવી તેને પૂજાકેન્દ્ર માની પૂજન, દ્રવ્યોનું પ્રોક્ષણ અને પૂર્વમુખે આરાધના થાય છે. સ્થાનરક્ષામાં નિર્ધારિત બિંદુઓએ ગણેશપૂજા, અગ્નિમાં ગુરુપૂજન અને મધ્ય પીઠ/આસન પર સૂર્યરૂપ સ્થાપન થાય છે. પદ્મમંડળમાં રાં, રीं, રં, રૂં, રેં, રૈં, રોં, રૌં વગેરે સૌર બીજો અને શક્તિઓ સ્થાપી, ષડક્ષર સૂર્યરૂપને અર્કાસન પર પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવે છે. “હ્રાં હ્રીં સઃ” વગેરે આવાહનમંત્રો સાથે વિમ્બ, પદ્મ અને બિલ્વ મુદ્રાઓ; હૃદય-શિર-શિખા-કવચ-નેત્ર-અસ્ત્ર અંગન્યાસ દિશાવિન્યાસ સાથે થાય છે. સોમ, બુધ, બૃહસ્પતિ, શુક્ર તથા મંગળ, શનિ, રાહુ, કેતુની બીજપૂજા દ્વારા ગ્રહપ્રણામ પણ જોડાય છે. અંતે જપ, અર્ઘ્ય, સ્તુતિ, ક્ષમાયાચના, સંહારીણી ઉપસંસ્કૃતિથી સૂક્ષ્મ સંહાર; રવિ દ્વારા જપ-ધ્યાન-હોમ સિદ્ધ થાય છે એવું ફળ જણાવાયું છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानादिविधिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः सूर्यपूजाविधिः ईश्वर उवाच वक्ष्ये सूर्यार्चनं स्कन्द कराङ्गन्यासपूर्वकं अहं तेजोमयः सूर्य इति ध्यात्वार्घ्यमर्चयेत्
આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં “સ્નાનાદિ-વિધિ” નામનો બાહોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રેયોતેરમો અધ્યાય—“સૂર્યપૂજા-વિધિ” આરંભે છે. ઈશ્વરે કહ્યું—હે સ્કંદ! કર અને અંગન્યાસ પૂર્વક સૂર્યાર્ચન હું કહું છું. ‘હું તેજોમય સૂર્ય છું’ એમ ધ્યાન કરીને અર્ઘ્ય અર્પણ કરી પૂજા કરવી।
Verse 2
पूरयेद्रक्तवर्णेन ललाटाकृष्टविन्दुना तं संपूज्य रवेरङ्गैः कृत्वा रक्षावगुण्ठनं
લલાટમાંથી ખેંચેલા બિંદુ વડે લાલ વર્ણ (રક્તચંદન વગેરે) થી (નિર્દિષ્ટ સ્થાન/આકૃતિ) ભરવી. પછી તે ચિહ્નની રવિદેવના અંગોપચારોથી સમ્યક પૂજા કરીને રક્ષાવગુંઠન (રક્ષણ-આવરણ) ક્રિયા કરવી।
Verse 3
सम्प्रोक्ष्य तज्जलैर् द्रव्यं पूर्वास्यो भानुमर्चयेत् ॐ अं हृद्वीजादि सर्वत्र पूजनं दण्डिपिङ्गलौ
તે જળથી પૂજા-દ્રવ્યોનું સમ્યક પ્રોક્ષણ કરીને, પૂર્વમુખ થઈ ભાનુનું અર્ચન કરવું. સર્વત્ર હૃદય-બીજથી આરંભ કરીને—“ૐ અં”—પૂજન કરવું; તેમજ દંડિન અને પિંગલ (પરિચારક દેવતા)ની પણ પૂજા કરવી।
Verse 4
द्वारि दक्षे वामपार्श्वे ईशाने अं गणाय च अग्नौ गुरुं पीठमध्ये प्रभूतं चासनं यजेत्
દ્વારે જમણી બાજુ, ડાબા પાર्श્વે અને ઈશાન ખૂણે ‘અં’ અક્ષરથી ગણેશની પૂજા કરવી. અગ્નિમાં ગુરુનું પૂજન કરવું; અને પીઠના મધ્યમાં પ્રભૂત (મહાશક્તિમાન) તથા તેના આસનનું યજન કરવું।
Verse 5
अग्न्यादौ विमलं सारमाराध्यं परमं सुखं सितरक्तपीतनीलवर्णान् सिंहनिभान् यजेत्
અગ્નિથી આરંભ કરીને પરમ આરાધ્ય અને પરમ સુખદાયક એવા નિર્મળ સારતત્ત્વનું શ્વેત, રક્ત, પીત અને નીલ વર્ણના સિંહસદૃશ રૂપોમાં યજન કરવું જોઈએ।
Verse 6
पद्ममध्ये रां च दीप्तां रीं सूक्ष्मां रं जयांक्रमात् रूं भद्रां रें विभूतीश् च विमलां रैममोघया
પદ્મના મધ્યમાં ‘રાં’ને દીપ્ત શક્તિ, ‘રીં’ને સૂક્ષ્મ શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરવી; પછી ક્રમે ‘રં’ જયા, ‘રૂં’ ભદ્રા, ‘રેં’ વિભૂતીશ, અને અંતે ‘રૈં’ને વિમલા-અમોઘા શક્તિ તરીકે ન્યાસ કરવો।
Verse 7
रों रौं विद्युता शक्तिं पूर्वाद्याः सर्वतोमुखाः ॐ हां हृद्वीजादीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रुं जयां क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रं मध्ये अर्कासनं स्यात् सूर्यमूर्तिं षडक्षरं
‘રોં’ અને ‘રૌં’ અક્ષરોથી વિદ્યુત-શક્તિ સ્થાપિત કરવી; પૂર્વથી આરંભ કરીને સર્વદિશામુખી વિન્યાસ કરવો। (ચિહ્નિત પાઠ: ‘ॐ હાં—હૃદ્બીજાદિ’; અન્ય પાઠ: ‘રું—જયા ક્રમથી’). મધ્યમાં ‘રં’ બીજથી અર્કાસન થાય; ત્યાં ષડક્ષર સૂર્યમૂર્તિ પ્રતિષ્ઠિત કરવી।
Verse 8
ॐ हं खं खोल्कयेति यजेदावाह्य भास्करं ललाटाकृष्टमञ्जल्यां ध्यात्वा रक्तं न्यसेद्रविं
“ॐ હં ખં ખોલ્કયે” નો જપ કરીને ભાસ્કરને આવાહન કરી પૂજા કરવી। અંજલિ લલાટ સુધી ખેંચી, રક્તવર્ણ રવિનું ધ્યાન કરીને સૂર્યનો ન્યાસ કરવો।
Verse 9
ह्रां ह्रीं सः सूर्याय नमो मुद्रयावाहनादिकं विधाय प्रीतये विम्बमुद्रां गन्धादिकं ददेत्
“હ્રાં હ્રીં સઃ સૂર્યાય નમઃ” નો જપ કરીને, નિર્ધારિત મુદ્રાથી આવાહનાદિ પૂર્વકર્મ કરવું; દેવની પ્રીતિ માટે વિમ્બમુદ્રા દર્શાવી ગંધાદિ ઉપચાર અર્પણ કરવા।
Verse 10
पद्ममुद्रां बिल्वमुद्रां प्रदर्श्याग्नौ हृदीरितं ॐ आं हृदयाय नमः अर्काय शिरसे तथा
પદ્મમુદ્રા અને બિલ્વમુદ્રા દર્શાવી, અગ્નિ ઉપર હૃદયમંત્ર ઉચ્ચારવો—“ૐ આં હૃદયાય નમઃ”; તેમજ શિરોમંત્ર—“અર્કાય શિરસે નમઃ”।
Verse 11
भूर्भुवः स्वः सुरेशाय शिखायै नैरृते यजेत् हुं कवचाय वायव्ये हां नेत्रायेति मध्यतः
‘ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ’ ને દેવેશ માટે શિખા-ન્યાસરૂપે નૈઋત્ય દિશામાં અર્પણ કરવું; ‘હું’ ને કવચરૂપે વાયવ્યમાં; અને ‘હાં’ ને નેત્રમંત્રરૂપે મધ્યમાં અર્પણ કરવું।
Verse 12
वः अस्त्रायेति पूर्वादौ ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् धेनुमुद्रा हृदादीनां गोविषाणा च नेत्रयोः
પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને ‘વઃ અસ્ત્રાય’ એમ ન્યાસ કરવો; ત્યારબાદ મુદ્રાઓ દર્શાવવી. ધેનુમુદ્રા હૃદયાદિ સ્થાનો પર, અને ગોવિષાણા-મુદ્રા નેત્રો પર પ્રયોગ્ય।
Verse 13
अस्त्रस्य त्रासनी योज्या ग्रहणां च नमस्क्रिया सों सोमं बुं बुधं वृञ्च जीवं भं भार्गवं यजेत्
અસ્ત્ર માટે ત્રાસની (અપસરણ-રક્ષા) યોજવી અને ગ્રહો માટે નમસ્કાર-ક્રિયા કરવી. ‘સોં’થી સોમ, ‘બું’થી બુધ, ‘વૃઞ્’થી જીવ (બૃહસ્પતિ), અને ‘ભં’થી ભાર્ગવ (શુક્ર)ની પૂજા કરવી।
Verse 14
दले पूर्वादिके ऽग्न्यादौ अं भौमं शं शनैश् चरं रं राहुं कें केतवे च गन्धाद्यैश् च खखोल्कया
પૂર્વ દિશાના દળમાં તથા અન્ય દળોમાં—આગ્નેયાદિ ક્રમે—બીજાક્ષર ન્યાસ કરવો: ભૌમ માટે ‘અં’, શનૈશ્ચર માટે ‘શં’, રાહુ માટે ‘રં’, અને કેતુ માટે ‘કેં’. પછી ગંધાદિ ઉપચારોથી તથા ‘ખખોલ્કયા’ સહીત તેમની પૂજા કરવી।
Verse 15
मूलं जप्त्वार्घ्यपात्राम्बु दत्वा सूर्याय संस्तुतिः नत्वा पराङ्मुखञ्चार्कं क्षमस्वेति ततो वदेत्
મૂલમંત્ર જપીને અર્ઘ્યપાત્રનું જળ સૂર્યને અર્પણ કરી સૂર્યની સ્તુતિ કરવી. પછી અર્કને નમસ્કાર કરીને પરાંમુખ થઈ ‘ક્ષમસ્વ’—“ક્ષમા કર” એમ કહેવું.
Verse 16
शराणुना फडन्तेन समाहत्याणुसंहृतिं भां नेत्रायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पराङ्मुखञ्चार्घ्यमिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शवानुना फडन्तेन समाहृत्यानुसंहतिमिति ख, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शवाणुना फडन्तेन समहत्यार्थं संहतिमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हृत्पद्मे शिवसूर्येतिसंहारिण्योपसंस्कृतिं
‘ફડ્’ અંતવાળા શર-મંત્રથી સૂક્ષ્મ અવરોધ પર પ્રહાર કરીને અણુ-સંહૃતિ (સૂક્ષ્મ સંકોચન/પ્રત્યાહાર) કરવી. કેટલાક પાઠોમાં ‘ભાં નેત્રાય’ છે, અન્યમાં ‘પરાંમુખ થઈ અર્ઘ્ય’ એવો પાઠ છે. પછી હૃદયપદ્મમાં ‘શિવ-સૂર્ય…’ મંત્રથી સંહારિણીની ઉપસંસ્કૃતિ (સમાપન-સંસ્કાર) કરવી.
Verse 17
योजयेत्तेजश् चण्डाय रविनिर्माल्यमर्पयेत् अभ्यर्च्यैशे जपाद्ध्यानाद्धोमात्सर्वं रवेर्भवेत्
પોતાનું તેજ ચંડ (સૂર્યનું ઉગ્ર સ્વરૂપ) સાથે યોજી, રવિને રવિ-નિર્માલ્ય (અર્પિત માળા/અવશેષ) અર્પણ કરવું. ઈશ્વરની અર્ચના કરીને જપ, ધ્યાન અને હોમ દ્વારા—બધું રવિદ્વારા સિદ્ધ થાય છે.
Frequently Asked Questions
A tightly sequenced ritual technology: kara-aṅga-nyāsa, lotus-mandala bīja placement (rāṃ–raiṃ plus roṃ/rauṃ), installation of the ṣaḍakṣara Sūrya-mūrti on the arkāsana, and aṅga-nyāsa with directional assignments (śikhā in the south-west, kavaca in the north-west, netra in the centre, astra from the east).
By coupling identity-meditation (“I am Sūrya, made of radiance”) with disciplined mantra, mudrā, and protective rites, it frames external worship as an internalization of solar consciousness—purifying attention, regulating ritual space, and aligning bhakti with yogic transformation toward dharma and higher realization.
Yes. It prescribes graha-namaskriyā and bīja worship for key planets (Soma, Budha, Bṛhaspati, Śukra; plus Mars, Saturn, Rāhu, Ketu), presenting the solar rite as cosmically comprehensive—harmonizing luminary and planetary forces within a single liturgical architecture.