Adhyaya 85

Verse 1

निवृत्तिकलाशोधनं नाम चतुरशीतितमो ऽध्यायः शिवात्मनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दग्धनिःशेषपाशस्य इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः प्रतिष्ठाकलाशोधनोक्तिः ईश्वर उवाच तत्त्वयोरथ सन्धानं कुर्याच्छुद्धविशुद्धयोः ह्रस्वदीर्घप्रयोगेण नादनादान्तसङ्गिना

‘નિવૃત્તિ-કલાશોધન’ નામનો ચોર્યાસીમો અધ્યાય (અહીં પૂર્ણ). (ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં પાઠભેદ: ‘શિવાત્મને’ તથા ‘દગ્ધ-નિઃશેષ-પાશસ્ય’). હવે પંચ્યાસીમો અધ્યાય આરંભ: ‘પ્રતિષ્ઠા-કલશ-શોધન’ વિષે ઉપદેશ. ઈશ્વર બોલ્યા— શુદ્ધ અને અશુદ્ધ, આ બે તત્ત્વોનું સંધાન હ્રસ્વ-દીર્ઘ માત્રાના પ્રયોગથી, નાદ-અનાદ અને નાદાંત સહિત કરવું જોઈએ।

Verse 2

ॐ हां ह्रूं हांअप्तेजो वायुराकाशं तन्मात्रेन्द्रियबुद्धयः गुणत्रयमहङ्कारश् चतुर्विंशः पुमानिति

ॐ— ત્યારબાદ આપ (જળ), તેજ (અગ્નિ), વાયુ અને આકાશ; તન્માત્રાઓ, ઇન્દ્રિયો અને બુદ્ધિ; તેમજ ત્રિગુણ અને અહંકાર— આ રીતે ‘ચોવીસમો’ પુરુષ (પુરુષ-તત્ત્વ) નિર્દિષ્ટ થાય છે।

Verse 3

प्रतिष्ठायां निविष्ठानि तत्त्वान्येतानि भावयेत् पञ्चविंशतिसङ्ख्यानि खादियान्ताक्षराणि च

પ્રતિષ્ઠા સમયે આ તત્ત્વો ત્યાં સ્થાપિત છે એમ ભાવન કરવી— પચ્ચીસ સંખ્યામાં; તેમજ ‘ખ’થી શરૂ થઈ ‘ય’ પર અંત થતા અક્ષરોનું પણ (ચિંતન કરવું)।

Verse 4

पञ्चाशदधिका षष्टिर्भुवनैस्तुल्यसञ्ज्ञिताः तावन्त एव रुद्राश् च विज्ञेयास्तत्र तद्यथा

ભુવન સડસઠ નહીં, પરંતુ પાંસઠ (65) છે, સમાન સંજ્ઞાઓ સાથે નિર્દિષ્ટ; અને એટલાં જ રુદ્રો પણ ત્યાં જાણવાના— એટલે કે આ પ્રમાણે।

Verse 5

अमरेशः प्रभावश् च नेमिषः पुष्करो ऽपि च तथा पादिश् च दण्डिश् च भावभूतिरथाष्टमः

અમરેશ, પ્રભાવ, નેમિષ અને પુષ્કર; તેમજ પાદિ અને દંડિન—અને આઠમા (પ્રમાણ) રૂપે ભાવભૂતિ.

Verse 6

नकुलीशो हरिश् चन्द्रः श्रीशैलो दशमः स्मृतः अन्वीशो ऽस्रातिकेशश् च महाकालो ऽथ मध्यमः

નકુલીશ, હરિ અને ચન્દ્ર; શ્રીશૈલ દસમો તરીકે સ્મૃત છે. તેમજ અન્વીશ અને અસ્રાતિકેશ; પછી ગણનાના મધ્યમાં મહાકાલ.

Verse 7

केदारो भैरवश् चैव द्वितीयाष्टकमीरितं ततो गयाकुरुक्षेत्रखलानादिकनादिके

‘કેદાર અને ભૈરવ’—આને દ્વિતીય અષ્ટક તરીકે કહેલું છે; ત્યારબાદ ગયા, કુરુક્ષેત્ર તથા ખલાન અને કનાદિકા આદિ તીર્થોનું વર્ણન આવે છે.

Verse 8

विमलश्चाट्टहासश् च महेन्द्रो भाम एव च वस्वापदं रुद्रकोटिरवियुक्तो महावन्तः

તે વિમલ (નિર્મળ) અને આટ્ટહાસ (પ્રચંડ હાસ્ય) છે; તે મહેન્દ્ર અને ભામ છે; તે વસ્વાપદ (વસુઓનું ધામ), રુદ્રકોટિ, અવિયુક્ત (અવિચ્છિન્ન) અને મહાવંત (મહાબલી) છે.

Verse 9

गोकर्णो भद्रकर्णश् च स्वर्णाक्षः स्थाणुरेव च अजेशश् चैव सर्वज्ञो भास्वरः सूदनान्तरः

તે ગોકર્ણ અને ભદ્રકર્ણ છે; તે સ્વર્ણાક્ષ (સુવર્ણ-નેત્ર) તથા સ્થાણુ (અચલ) પણ છે. તે અજેશ (અજનો ઈશ્વર), સર્વજ્ઞ; તે ભાસ્વર (દીપ્તિમાન) અને સૂદનાન્તર (શત્રુઓનો સંહાર કરી અંત લાવનાર) છે.

Verse 10

सुबाहुर्मत्तरूपी च विशालो जटिलस् तथा ॐ हां हूं हूं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अल्पीशो भ्रान्तिकेशश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विमलश् चण्डहासश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः रौद्रो ऽथ पिङ्गलाक्षश् च कालदंष्ट्री भवेत्ततः

(તે) સુબાહુ, મત્તરૂપિ, વિશાલ અને જટિલ કહેવાય છે. કેટલીક ચિહ્નિત હસ્તપ્રતિ-વાચનમાં બીજોચ્ચાર “ॐ હાં હૂં હૂં હામ્” પણ આવે છે. તેમજ (તે) અલ્પીશ, ભ્રાંતિકેશ, વિમલ અને ચંડહાસ પણ છે. પછી (તે) રૌદ્ર, પિંગલાક્ષ અને ત્યારબાદ કાલદંષ્ટ્રી (કાળ સમ દંષ્ટ્રાવાળો) થાય છે.

Verse 11

विदुरश् चैव घोरश् च प्राजापत्यो हुताशनः कामरूपी तथा कालः कर्णो ऽप्यथ भयानकः

અને (તે) વિદુર તથા ઘોર કહેવાય છે; (તે) પ્રાજાપત્ય, હુતાશન (હવિષ્ય ભક્ષક અગ્નિ) છે; કામરૂપિ છે; તેમજ કાલ (સમય/મૃત્યુ) છે; કર્ણ પણ છે; અને પછી ભયાનક (અતિ ભયંકર) છે.

Verse 12

मतङ्गः पिङ्गलश् चैव हरो वै धातृसज्ञकः शङ्कुकर्णो विधानश् च श्रीकण्ठश् चन्द्रशेखरः

તે મતંગ અને પિંગલ કહેવાય છે; નિશ્ચયે હર છે; ધાતૃ નામે પ્રસિદ્ધ છે; શંકુકર્ણ અને વિધાન છે; તેમજ શ્રીકંઠ અને ચંદ્રશેખર છે.

Verse 13

सहैतेन च पर्यन्ताः कथ्यन्ते ऽथ पदान्यपि ं ज्योतिः ॐ पुरुष ॐ अग्ने ॐ अधूम ॐ अभस्म ॐ अनादि ॐ नाना ॐ धूधू ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः अनिधन निधनोद्भव शिव शर्व परमात्मन् महेश्वर महादेव सद्भावेश्वर महातेजः योगाधिपतये मुञ्च प्रथम सर्व सर्वेसर्वेति द्वात्रिंशत् पदानि वीजभावे त्रयो मन्त्रा वामदेवः शिवः शिखा

આ સાથે ઉપસંહારના અંશો પણ કહ્યા જાય છે; અને હવે મંત્ર-પદો આપવામાં આવે છે—“ṃ જ્યોતિઃ; ॐ પુરુષ; ॐ અગ્ને; ॐ અધૂમ; ॐ અભસ્મ; ॐ અનાદિ; ॐ નાના; ॐ ધૂધૂ; ॐ ભૂઃ; ॐ ભુવઃ; ॐ સ્વઃ; અનિધાન; નિધનોદ્ભવ; શિવ; શર્વ; પરમાત્મન્; મહેશ્વર; મહાદેવ; સદ્ભાવેશ્વર; મહાતેજઃ; યોગાધિપતયે (નમઃ); મुञ્ચ; પ્રથમ; સર્વ; સર્વેસર્વ”—આ બત્રીસ પદો છે. બીજભાવમાં ત્રણ મંત્ર—વામદેવ, શિવ અને શિખા।

Verse 14

गान्धारी च सुषुम्णा च नाड्यौ द्वौ मारुतौ तथा समानोदाननामानौ रसनापायुरिन्द्रिये

ગાન્ધારી અને સુષુમ્ણા—આ બે નાડીઓ છે; તેમજ બે મારુત (પ્રાણવાયુ) છે, જેમનાં નામ સમાન અને ઉદાન છે; અને (આ) રસના (જીભ) તથા અપાયુ (ગુદા) ઇન્દ્રિય સાથે સંકળાયેલા છે.

Verse 15

रसस्तु विषयो रूपशब्दस्पर्शरसा गुणाः मण्डलं वर्तुलं तच्च पुण्डरीकाङ्कितं सितं

રસ વિષય છે; રૂપ, શબ્દ, સ્પર્શ અને રસ—આ ઇન્દ્રિયગુણો કહેવાય છે. વર્તુળાકાર આકૃતિને ‘મંડળ’ કહે છે; તે ગોળ, પુંડરીક (કમળ) ચિહ્નથી અંકિત અને શ્વેતવર્ણનું હોય છે.

Verse 16

स्वप्नावस्थाप्रतिष्ठायां कारणं गरुडध्वजं प्रतिष्ठान्तकृतं सर्वं सञ्चिन्त्य भुवनादिकं

સ્વપ્નાવસ્થામાં થતી પ્રતિષ્ઠા (ભાવના) વખતે ગરુડધ્વજ વિષ્ણુને કારણતત્ત્વરૂપે ચિંતન કરવું. પ્રતિષ્ઠાના અંતકર્મો મનથી પૂર્ણ કરીને, ભુવનાદિ સમગ્ર લોકવ્યવસ્થાનું પણ ધ્યાન કરવું.

Verse 17

सूत्रं देहे स्वमन्त्रेण प्रविश्यैनां वियोजयेत् ं ह्रां हां प्रतिष्ठाकलापाशाय नम इत्य् अनेनोद्भवमुद्रया रेचकेन कुम्भे समारोपयेत् ॐ हां ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय नम इत्य् अनेनार्चयित्वा सम्पूज्य स्वाहान्तेनाहुतीनां त्रयेण सन्निधाय ततः ॐ हां विष्णवे नम इति विष्णुमावाह्य सम्पूज्य सन्तर्प्य विष्णो तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं

સ્વમંત્રથી (પ્રતિષ્ઠા-)સૂત્રને દેહમાં પ્રવેશ કરાવી, તે (પાશશક્તિ)ને અલગ કરવી. “હ્રાં હાં પ્રતિષ્ઠાકલાપાશાય નમઃ” આ મંત્રથી ઉદ્ભવમુદ્રા કરીને, રેચક સમયે તેને ઉઠાવી કુંભમાં સમારોપ કરવી. પછી “ઓં હાં હ્રીં પ્રતિષ્ઠાકલાપાશાય નમઃ” વડે અર્ચન-સંપૂજન કરી, સ્વાહાંત ત્રણ આહુતિઓથી સન્નિધિ સ્થાપવી. ત્યારબાદ “ઓં હાં વિષ્ણવે નમઃ” કહી વિષ્ણુનું આવાહન કરીને પૂજન-સંતર્પણ કરી કહેવું—“હે વિષ્ણો, તમારા અધિકારમાં અહીં હું આ મુમુક્ષુને દીક્ષા આપું છું।”

Verse 18

भाव्यं त्वयानुकूलेन विष्णुं विज्ञापयेदिति ततो वागीश्वरीं देवीं वागीशमपि पूर्ववत्

“જે કરવાનું છે તે તમારા અનુકૂળ્યથી જ સિદ્ધ થાઓ”—એ રીતે વિષ્ણુને વિનંતી કરવી. ત્યારબાદ પૂર્વવત્ વાગીશ્વરી દેવી અને વાગીશને પણ વિનંતી કરવી.

Verse 19

आवाह्याभ्यर्च्य सन्तर्प्य शिष्यं वक्षसि ताडयेत् ॐ हां हां हं फट्प्रविशेदप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः

આવાહન કરીને, અર્ચન-પૂજન તથા સંતર્પણ કરીને શિષ્યના વક્ષસ્થળે પ્રહાર કરવો. “ઓં હાં હાં હં ફટ્” ઉચ્ચારતા, આ જ મંત્રથી (તેમાં) પ્રવેશ કરાવી, પછી ચૈતન્યનું વિભજન/પ્રબોધન કરવું.

Verse 20

शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्टयाङ्कुशमुद्रया ॐ हां हं हों ह्रूं फट् स्वाहान्तेन हृदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना

પાશસંયુક્ત શસ્ત્રને મંત્રસિદ્ધ કરીને અને જ્યેષ્ઠા દેવીની અંકુશમુદ્રાનો પ્રયોગ કરીને, “ૐ હાં હં હોં હ્રૂં ફટ્ સ્વાહા” આ સ્વાહાંત મંત્રથી લક્ષ્યને હૃદયમાં આકર્ષે; અને એ જ મંત્રબળથી પुटિતાત્મા બની વિધિ આગળ ચલાવે।

Verse 21

गृहीत्वा तं नमोन्तेन निजात्मनि नियोजयेत् ॐ हां हं हों आत्मने नमः पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया

તે (બીજ/મંત્ર) ગ્રહણ કરીને નમોંત (નમઃ) જોડીને પોતાની આત્મામાં નિયોજિત કરવું—“ૐ હાં હં હોં આત્મને નમઃ”। ત્યારબાદ પૂર્વવત્ પિતૃસંયોગનું ભાવન કરીને ‘ઉદ્ભવ’ નામનું ધ્યાન કરવું।

Verse 22

वामया तदनेनैव देवीगर्भे विनिक्षिपेत् ॐ हां हं हां आत्मने नमः देहोत्पत्तौ हृदा ह्य् एवं शिरसा जन्मना तथा

ડાબા હાથથી આ જ વિધિ/મંત્ર દ્વારા દેવીના ગર્ભમાં (શક્તિ/બીજ) સ્થાપિત કરવું—“ૐ હાં હં હાં આત્મને નમઃ”। દેહોત્પત્તિ માટે હૃદયમાં, અને જન્મ માટે શિરસમાં (ન્યાસ) આ રીતે કરવું।

Verse 23

ं हः फट् इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ॐ हां हं हां हूं फट् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः निवेदयेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हं हां इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः भावयित्वा तु दक्षयेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना तत्त्वशुद्धौ हृदा ह्य् एवं गर्भाधानाय पूर्ववत्

“ં હઃ ફટ્” એવો પાઠ કેટલાક (ખ, ઙ અને ચિહ્નિત) હસ્તપ્રતોમાં મળે છે; એક ચિહ્નિત પ્રતમાં “ૐ હાં હં હાં હૂં ફટ્” પાઠ પણ છે, અને ક્યાંક “નિવેદયેત્” એવો પાઠભેદ છે. ખ-ઙ પરંપરામાં “ૐ હાં હં હાં” પાઠ પણ મળે છે; તેમજ એક પ્રતમાં “ભાવયિત્વા તુ દક્ષયે” એવો પાઠ છે. શિખા-મંત્રથી અધિકાર, કવચ-મંત્રથી ભોગ/રક્ષા, અને હૃદ્-મંત્રથી તત્ત્વશુદ્ધિ—આ જ રીતે ગર્ભાધાનવિધિમાં પણ પૂર્વવત્ કરવું।

Verse 24

शिरसा पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैवं शतं जपेत् एवं पाशवियोगे ऽपि ततः शास्त्रजप्तया

પાશ (બંધન) ઢીલું કરવા માટે, આ રીતે પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને, શિરસા (શ્રદ્ધાપૂર્વક) સો વાર જપ કરવો। એ જ રીતે પાશવિયોગ (સંપૂર્ણ મુક્તિ) માટે પણ, ત્યારબાદ શાસ્ત્રવિધિ મુજબ જપથી સિદ્ધિ કરવી।

Verse 25

छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या कलावीजवता यथा ॐ ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय हः फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशमन्त्रेण पूर्ववत्

કલાબીજથી યુક્ત યજ્ઞકાતરીની જેમ અસ્ત્રમંત્ર વડે તેને કાપવું. “ૐ હ્રીં પ્રતિષ્ઠા-કલાપાશાય હઃ ફટ્” ઉચ્ચારીને તેને વિસર્જિત કરી વર્તુળાકાર કરીને, પછી પાશમંત્રથી પૂર્વવત્ વિધિ કરવી.

Verse 26

घृतपूर्णे श्रवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत् अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुरनिवृत्तये

ઘીથી ભરેલા શ્રુવમાં આહુતિ મૂકી કલાસ્ત્રથી જ હોમ કરવો. પછી પાશ-અંકુરની નિવૃત્તિ માટે અસ્ત્રમંત્રથી પાંચ વાર આહુતિ આપવી.

Verse 27

प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः ॐ हः अस्त्राय ह्रूं फठृदावाह्य हृषीकेशं कृत्वा पूजतर्पणे

પછી પ્રાયશ્ચિત્તજન્ય દોષના નિવારણ માટે આઠ આહુતિઓ આપવી. “ૐ હઃ અસ્ત્રાય હ્રૂં ફટ્” મંત્રથી હૃદયમાં હૃષીકેશને આવાહન કરીને પૂજા તથા તર્પણ કરવું.

Verse 28

पूर्वोक्तविधिना कुर्यादधिकारसमर्पणं ॐ हां रसशुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य हरे त्वया

પૂર્વોક્ત વિધિ પ્રમાણે અધિકાર-સમર્પણ કરવું— “ૐ હાં રસશુલ્કં ગૃહાણ સ્વાહા। નિઃશેષદગ્ધપાશસ્ય પશોરસ્ય હરે ત્વયા” એટલે, હે હર, સંપૂર્ણ દગ્ધ બંધનવાળા આ પશુના બંધનો તારા દ્વારા દૂર થાઓ.

Verse 29

न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति ततो विसृज्य गोविन्दं विद्यात्मानं नियोज्य च

“બંધનભાવથી ત્યાં સ્થિર ન રહેવું; શિવની આજ્ઞા શ્રાવ્ય/પ્રચાર કરવી”—એવું છે. તેથી ગોવિંદને વિસર્જિત કરીને, પછી વિદ્યાત્મા (વિદ્વાન અધિકારી)ને નિયોજિત કરવો.

Verse 30

बाहुमुक्तार्धदृश्येन चन्द्रविम्बेन सन्निभं संहारमुद्रया स्वस्थं विधायोद्भवमुद्रया

જે મુદ્રામાં ભુજા અંશતઃ મુક્ત થઈ અર્ધી જ દેખાય અને જે ચંદ્રબિંબ સમાન હોય, તે દ્વારા પ્રથમ સંહાર-મુદ્રાથી રૂપ/વિધિને સ્થિર કરવું; પછી ઉદ્ભવ-મુદ્રાથી તેનું પ્રાકટ્ય કરવું।

Verse 31

सूत्रे संयोज्य विन्यस्य तोयविन्दुं यथा पुरा विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः वर्धनीकृत्येति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः संहारमद्रयात्मस्थं इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दद्यात् पूर्णां विधानेन प्रतिष्ठापि विशोधिता

તેને યજ્ઞોપવીત-સૂત્ર સાથે સંયોજી પૂર્વવત્ વિન્યાસ કરીને જળનો એક બિંદુ સ્થાપિત કરવો. પછી પિતૃઓનું વિસર્જન કરીને, અગ્નિની પુષ્પાદિથી પૂજા કરી, નિયમ મુજબ પૂર્ણાહુતિ અર્પણ કરવી; તેથી પ્રતિષ્ઠા-વિધિ પણ શુદ્ધ થાય છે।