Adhyaya 99
Sūrya-pratiṣṭhā-kathana (Account of Installing Sūrya)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન્ વાસ્તુ–પ્રતિષ્ઠા અને ઈશાન-કલ્પના સંદર્ભમાં સૂર્ય-પ્રતિષ્ઠાની વિધિ જણાવે છે. વિધિ બીજ/વર્ણ-સમૂહોના મંત્રક્રમથી શરૂ થઈ, પૂર્વોક્ત રીતે મંડપ-વ્યવસ્થા, સ્નાન અને શુદ્ધિ વગેરે પૂર્વકર્મો સાથે આગળ વધે છે. વિદ્યાસન/શય્યા પર આચાર્ય ભાસ્કરનું અંગ-ન્યાસ કરે છે, પછી ત્રિ-તત્ત્વની સ્થાપના અને સ્વરો સહિત ખાદી-પંચકનું ન્યાસ કરીને મંત્ર–તત્ત્વ–રૂપની સ્તરિત સ્થાપન દર્શાવે છે. પિંડીને ફરી શુદ્ધ કરી તત્ત્વ-પંચક દ્વારા નિર્દિષ્ટ સ-દેશ-પદ સુધી ન્યાસ વિસ્તરાવવામાં આવે છે. ગુરુ સર્વતોમુખી શક્તિ સ્થાપી પોતાના હસ્તે શક્તિયુક્ત સૂર્યને પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. અંતે ‘સ્વામિન’થી અંત થતી નામપરંપરા અને પૂર્વોક્ત સૂર્યમંત્રોની પ્રામાણિકતા પ્રતિષ્ઠા માટે પુનઃ દૃઢ કરવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
ख , ग , घ , ङ च ॐ हूं स इति घ ह्रीं क्रियाशक्तये नम इति झ ॐ क्रियाशक्तये नम इति घ जप्त्वानुरूपतः इति ग , छ , च अथोनशततमो ऽध्यायः सूर्यप्रतिष्ठाकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्ये सूर्यप्रतिष्ठाञ्च पूर्ववन्मण्डपादिकं स्नानादिकञ्च सम्याद्य पूर्वोक्तविधिना ततः
(મંત્ર-અક્ષરો:) ખ, ગ, ઘ, ઙ, ચ; પછી ‘ૐ હૂં સ’ (ઘ); પછી ‘હ્રીં—ક્રિયાશક્તયે નમઃ’ (ઝ); પછી ‘ૐ—ક્રિયાશક્તયે નમઃ’ (ઘ); આને યથાનુરূপ જપ કરીને (ગ, છ, ચ)। હવે નવ્વાણુંમો અધ્યાય આરંભ: ‘સૂર્યપ્રતિષ્ઠાનું કથન’. ઈશ્વર બોલ્યા: ‘હું સૂર્યપ્રતિષ્ઠા, પૂર્વવત્ મંડપાદિ વ્યવસ્થા, તેમજ સ્નાનાદિ કર્મો પણ, પૂર્વોક્ત વિધાન મુજબ સમ્યક રીતે આગળ કહું છું.’
Verse 2
विद्यामासनशय्यायां साङ्गं विन्यस्य भास्करं त्रितत्त्वं विन्यसेत्तत्र सस्वरं खादिपञ्चकं
વિદ્યાના આસન/શય્યા પર ભાસ્કરનું સाङ્ગ ન્યાસ કરીને, ત્યાં ત્રિતત્ત્વનું વિન્યાસ કરવું. પછી સ્વરો સહિત ‘ખ’ આદિ પાંચ (ખાદિ-પંચક)નું પણ સ્થાપન કરવું.
Verse 3
शुद्ध्यादि पूर्ववत् कृत्वा पिण्डीं संशोध्य पूर्ववत् सदेशपदपर्यन्तं विन्यस्य तत्त्वपञ्चकं
પૂર્વોક્ત વિધિ મુજબ શુદ્ધિ આદિ કર્મો કરીને, પિંડીને પણ એ જ રીતે ફરી શુદ્ધ કરીને, ‘સદેશપદ’ સુધી તત્ત્વ-પંચકનો ન્યાસ કરવો જોઈએ।
Verse 4
शक्त्या च सर्वतोमुख्या संस्थाप्य विधिवततः स्वाणुना विधिवत् सूर्यं शक्त्यन्तं स्थापयेद्गुरुः
વિધિ મુજબ સર્વતોમુખી શક્તિને સ્થાપિત કરીને, ગુરુ પોતાના હાથે વિધાન અનુસાર શક્તિ-સમન્વિત સૂર્યને સ્થાપે।
Verse 5
स्वाम्यन्तमथवादित्यं पादान्तन्नाम धारयेत् सूर्यमन्त्रास्तु पूर्वोक्ता द्रष्टव्याः स्थापनेपि च
ત્યારબાદ આદિત્યના પાદાંતમાં ‘સ્વામિન્’ અંતવાળું નામ ધારણ (અંકિત) કરવું. પૂર્વોક્ત સૂર્યમંત્રો સ્થાપના-વિધિમાં પણ અનુસરવા યોગ્ય છે।
Frequently Asked Questions
A staged installation workflow: aṅga-nyāsa of Bhāskara on the Vidyā-seat, placement of tri-tattva and tattva-pañcaka, khādi-pañcaka with vowels, repeated piṇḍī purification, and the prior installation of sarvatomukhī Śakti before establishing Sūrya.
It frames consecration as disciplined alignment of mantra (sound), tattva (principle), and ritual action (kriyā), so that correct Vāstu–pratiṣṭhā becomes a dharmic technology supporting worship, inner purification, and the integrated pursuit of bhukti and mukti.