Adhyaya 52

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम एकपञ्चाशो ऽध्यायः अथ द्विपञ्चोशो ऽध्यायः देवीप्रतिमालक्षणं भगवानुवाच योगिन्यष्टाष्टकं वक्ष्ये ऐन्द्रादीशान्ततः क्रमात् हिनीसूत्रवान् शनिरिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः खड्गो इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः मणिविद्याधराश् च खे इति ख, चिहितपुस्तकपाठः विस्तृतानना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शूलयुता इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अक्षोभ्या रूक्षकर्णो च राक्षसी कृपणाक्षया

આ રીતે આગ્નેય આદિમહાપુરાણમાં “પ્રતિમાલક્ષણ” નામનો એકાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે “દેવી-પ્રતિમાલક્ષણ” નામનો બાવનમો અધ્યાય આરંભે છે. ભગવાન બોલ્યા—ઐન્દ્રિ-આદિ ગણથી લઈને શાન્તા-ગણ સુધી ક્રમશઃ યોગિનીઓના આઠ-આઠના સમૂહનું વર્ણન હું કરીશ. આગળના પાઠમાં હસ્તપ્રત-ભેદને કારણે ખડ્ગધારણ, મણિ અને વિદ્યાધરોનો ઉલ્લેખ, વિસ્તૃત મુખ, શૂલયુક્તતા તથા અક્ષોભ્યા, રૂક્ષકર્ણા, રાક્ષસી, કૃપણાક્ષયા વગેરે નામ/વિશેષણો પણ મળે છે।

Verse 2

पिङ्गाक्षी च क्षया क्षेमा इला लीलालया तथा लोला लक्ता बलाकेशी लालसा विमला पुनः

અને (તે) પિંગાક્ષી, ક્ષયા, ક્ષેમા, ઇલા, લીલાલયા; તેમજ લોલા, લક્તા, બલાકેશી, લાલસા અને ફરી વિમલા છે।

Verse 3

हुताशा च विशालाक्षी हुङ्कारा वडवामुखी महाक्रूरा क्रोधना तु भयङ्करी महानना

તે હુતાશા, વિશાલાક્ષી; તે હુઙ્કારા, વડવામુખી; અતિ ક્રૂર, નિશ્ચયે ક્રોધના, ભયંકરી અને મહાનના છે।

Verse 4

सर्वज्ञा तरला तारा ऋग्वेदा तु हयानना साराख्या रुद्रशङ्ग्राही सम्बरा तालजङ्घिका

તે સર્વજ્ઞા, તે તરલા, તે તારા; તે ઋગ્વેદ-સ્વરૂપા; તે હયાનના; તે ‘સારા’ નામે પ્રસિદ્ધ; તે રુદ્રની શક્તિ/ચિહ્ન ધારણ કરનારી; તે સમ્બરા અને તે તાલજઙ્ઘિકા છે।

Verse 5

रक्ताक्षी सुप्रसिद्धा तु विद्युज्जिह्वा करङ्किणी मेघनादा प्रचण्डोग्रा कालकर्णी वरप्रदा

તે રક્તાક્ષી છે અને અત્યંત પ્રસિદ્ધ છે; તે વિદ્યુજ્જિહ્વા, કરઙ્કિણી; મેઘનાદા, પ્રચંડોગ્રા; કાલકર્ણી અને વરપ્રદા છે।

Verse 6

चन्द्रा चन्द्रावली चैव प्रपञ्चा प्रलयान्तिका शिशुवक्त्रा पिशाची च पिशिताशा च लोलुपा

ચન્દ્રા, ચન્દ્રાવલી, પ્રપંચા, પ્રલયાંતિકા, શિશુવક્ત્રા, પિશાચી, પિશિતાશા અને લોલુપા—આ પણ તેના નામો છે.

Verse 7

धमनी तापनी चैव रागिणी विकृतानना वायुवेगा वृहत्कुक्षिर्विकृता विश्वरूपिका

ધમની અને તાપની; રાગિણી; વિકૃતાનના; વાયુવેગા; વૃહત્કુક્ષિ; વિકૃતા; તથા વિશ્વરૂપિકા—આ તેના નામો છે.

Verse 8

यमजिह्वा जयन्ती च दुर्जया च जयान्तिका विडाली रेवती चैव पूतना विजयान्तिका

યમજિહ્વા, જયંતી, દુર્જયા, જયાંતિકા, વિડાલી, રેવતી, પૂતના અને વિજયાંતિકા—રક્ષણ માટે ઉચ્ચારાતા શક્તિ-નામો છે.

Verse 9

अष्टहस्ताश् चतुर्हस्ता इच्छास्त्राः सर्वसिद्धिदाः हः रससङ्ग्राही इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वसुसङ्ग्राही इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कालवर्णी इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः चण्डा चण्दवतीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वामनी इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः भैरवश्चार्कहस्तः स्यात् कूर्परास्यो जटेन्दुभृत्

પરિચારિકા દેવીઓને આઠ હાથવાળી અથવા ચાર હાથવાળી દર્શાવવી; ઇચ્છિત આયુધ ધારણ કરનારી અને સર્વ સિદ્ધિ આપનારી. ભૈરવને ઢાલ-હસ્ત, ઉગ્ર સંકુચિત મુખ, જટાધારી તથા કેશમાં ચંદ્રચિહ્ન ધારણ કરનાર તરીકે દર્શાવવો.

Verse 10

खड्गाङ्कुशकुठारेषुविश्वभयभृदेकतः चापत्रिशूलखट्वाङ्गपाशकार्धवरोद्यतः

એક બાજુ તે ખડ્ગ, અંકુશ અને કુઠાર ધારણ કરે છે—જે સર્વ લોકમાં ભય ઉપજાવે છે; બીજી બાજુ ધનુષ, ત્રિશૂલ, ખટ્વાંગ અને પાશ ધારણ કરે છે, અને એક હાથ વરદ-મુદ્રામાં ઊંચો રાખે છે.

Verse 11

गजचर्मधरो द्वाभ्यां कृत्तिवासोहिभूषतः प्रेताशनो मातृमध्ये पूज्यः पञ्चाननोथवा

તેમનું ધ્યાન અને પૂજન ગજચર્મધારી, કૃત્તિવાસ પરિધાન કરેલ, સર્પભૂષિત, પ્રેતસંબંધિત અશુચિ અર્પણનો ભોક્તા, માતૃકાઓના મધ્યમાં સ્થિત—એવા પૂજ્ય સ્વરૂપે કરવું; અથવા પંચાનન સ્વરૂપે પણ।

Verse 12

अविलोमाग्निपर्यन्तं दीर्घाष्टकैकभेदितं तत्षडङ्गानि जात्यन्तैर् अन्वितं च क्रमाद् यजेत्

અવિલોમ ક્રમે અગ્નિ સુધી આગળ વધીને, મંત્રને દીર્ઘ સ્વરો અને અષ્ટક-ભેદથી વિભાજિત કરી, નિર્ધારિત જાત્યંતો સાથે તેના ષડઙ્ગો જોડીને ક્રમશઃ યજન/આહુતિ કરવી જોઈએ।

Verse 13

मन्दिराग्निदलारूढं सुवर्णरसकान्वितं नादविन्द्वन्दुसंयुक्तं मातृनाथाङ्गदीपितं

મંદિરાગ્નિ-મંડળના દળ પર આરૂઢ, સુવર્ણરસથી યુક્ત, નાદ તથા બિંદુ-ચંદ્રયુગલથી સંયુક્ત, અને માતૃકાઓ તથા નાથના અઙ્ગોથી દીપ્ત—એવું ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 14

वीरभद्रो वृषारूढो मात्रग्रे स चतुर्मुखः गौरीं तु द्विभुजा त्र्यक्षा शूलिनी दर्पणान्विता

વીરભદ્રને વૃષ પર આરૂઢ રૂપે ચિતરવો જોઈએ; અને માતૃકાગણમાં તેને ચતુર્મુખ દર્શાવવો જોઈએ. ગૌરીને દ્વિભુજા, ત્ર્યક્ષા, શૂલધારિણી અને દર્પણયુક્ત રૂપે દર્શાવવી જોઈએ।

Verse 15

शूलं गलन्तिका कुण्डी वरदा च चतुर्भुजा अब्जस्था ललिता स्कन्दगणादर्शशलाकया

તે શૂલ ધારણ કરે છે; તે ગલંતિકા અને કુણ્ડી છે; વરદાયિની, ચતુર્ભુજા છે; કમળ પર સ્થિત લલિતા છે, સ્કન્દગણોના દર્પણ અને શલાકાથી યુક્ત છે।

Verse 16

चण्डिका सशहस्ता स्यात् खड्गशूलारिशक्तिधृक् दक्षे वामे नागपाशं चर्माग्कुशकुठारकं धनुः सिंहे च महिषः शूलेन प्रहतोग्रतः

ચંડિકાને ષડ્ભુજા રૂપે દર્શાવવી જોઈએ. તે ખડ્ગ, શૂલ અને શત્રુનાશક શક્તિ ધારણ કરે. જમણા-ડાબા હાથોમાં નાગપાશ, ચર્મ (ઢાલ), અંકુશ, કુઠાર અને ધનુષ હોય; તે સિંહ પર આરુઢ હોય અને આગળ શૂલે પ્રહત મહિષ દર્શાવવો.