Adhyaya 75

Verse 1

ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हरहस्ते इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवज्ञानामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नमेदष्ताङ्गमूर्तये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ पञ्चसप्ततितमो ऽध्यायः अग्निस्थापनादिविधिः ईश्वर उवाच अर्घपात्रकरो यायादग्न्यागारं सुसंवृतः यागोपकरणं सर्वं दिव्यदृष्ट्या च कल्पयेत्

હવે પંચોતેરમો અધ્યાય—અગ્નિ સ્થાપન વગેરેની વિધિ. ઈશ્વરે કહ્યું: હાથમાં અર્ઘ્યપાત્ર લઈને, સંયમિત અને સुसંવૃત થઈ અગ્ન્યાગારમાં જવું. યાગના સર્વ ઉપકરણોને દિવ્ય (શુદ્ધ, સંસ્કૃત) દૃષ્ટિથી યથાવિધી તૈયાર કરવું.

Verse 2

उदङ्मुखः कुण्डमीक्षेत् प्रओक्षणं ताडनंकुशैः विदध्यादस्त्रमन्त्रेण वर्मणाभ्युक्षणं मतं

ઉત્તરમુખ થઈ કુંડનું નિરીક્ષણ કરવું. કુશાથી પ્રોક્ષણ (છાંટવું) અને તાડન (સ્પર્શ/ટપક) કરવું; તથા અસ્ત્રમંત્રથી વર્મ (રક્ષાકવચ) રૂપે અભ્યુક્ષણ કરવું—આ જ માન્ય વિધિ છે.

Verse 3

खड्गेन खातमुद्धारं पूरणं समतामपि कुर्वीत वर्मणा सेकं कुट्टनन्तु शरात्मना

ખડ્ગ (તલવાર) વડે ખોદેલી માટી બહાર કાઢવી. પછી ભરાવ અને સમતલ કરવું. વર્મ (રક્ષાસાધન)થી સેક/છાંટવું કરવું, અને બાણદંડ સમાન દંડથી કૂટ્ટન (દબાવવું/ઠોકવું) કરવું.

Verse 4

सम्मार्जनं समालेपं कलारूपप्रकल्पनं त्रिसूत्रीपरिधानं च वर्मणाभ्यर्चनं सदा

હંમેશાં ઝાડૂથી શુદ્ધિ, લેપન/લિપાઈ, કલારૂપ રચના, ત્રિસૂત્રિ (યજ્ઞોપવીત) ધારણ, અને વર્મ (રક્ષાકવચ) દ્વારા સતત અર્ચન કરવું.

Verse 5

रेखात्रयमुदक् कुर्यादेकां पूर्वाननामधः कुशेन च शिवास्त्रेण यद्वा तासां विपर्ययः

જળથી ત્રણ રેખાઓ દોરવી; તેમાંની એક રેખા નીચે, પૂર્વમુખ રાખવી. આ કાર્ય કુશા અને શિવાસ્ત્ર (શિવનું મંત્રશસ્ત્ર) વડે કરવું; અથવા રેખાઓનો ક્રમ ઉલટો પણ કરી શકાય.

Verse 6

वज्रीकरणमन्त्रेण हृदा दर्भैश् चतुष्पथं अक्षपात्रन्ततनुत्रेण विन्यसेद्विष्टरं हृदा

વજ્રીકરણ મંત્ર અને હૃદય-મંત્રથી દર્ભા વડે ચતુષ્પથ (ચાર દિશાવાળો ક્રોસ) વિન્યાસ કરવો. તતનુત્ર મંત્રથી અક્ષપાત્ર સ્થાપવું; પછી હૃદય-મંત્રથી વિષ્ટર (આસન) મૂકવું.

Verse 7

हृदा वागीश्वरीं तत्र ईशामावाह्य पूजयेत् वह्निं सदाश्रयानीतं शुद्धपात्रोपरिस्थितं

ત્યાં હૃદય-મંત્રથી વાગીશ્વરી (વાણીની દેવી)નું આવાહન કરીને પૂજન કરવું, અને ઈશાનું પણ આવાહન કરવું. પછી સદાશ્રયમાંથી લાવેલી અગ્નિને શુદ્ધ પાત્ર ઉપર સ્થિત કરીને સ્થાપવી.

Verse 8

क्रव्यादांशं परित्यज्य वीक्षणादिविशोधितं औदर्यं चैन्दवं भौतं एकीकृत्यानलत्रयं

ક્રવ્યાદાંશ (માંસસદૃશ/અશુદ્ધ અંશ) ત્યજીને, નિરીક્ષણ વગેરે દ્વારા શુદ્ધ કરીને, ઔદર્ય-સંબંધિત દ્રવ્યમાં રહેલા ચૈન્દવ (ચંદ્રસંબંધિત શીતલ) અને ભૌત (ભૂતતત્ત્વસંબંધિત) અંશો એકત્ર કરીને ‘અનલત્રય’ (ત્રિઅગ્નિ) સિદ્ધ કરવો.

Verse 9

ॐ हूं वह्निचैतन्याय वह्निवीजेन विन्यसेत् संहितामन्त्रितं वह्निं धेनुमुद्रामृतीकृतं

વહ્નિ-બીજથી ‘ॐ हूं—વહ્નિચૈતન્યાય’ કહી ન્યાસ કરવો. પછી સંહિતા-મંત્રોથી અભિમંત્રિત અગ્નિને ધેનુ-મુદ્રાથી અમૃતસદૃશ બનાવી સ્થાપવી.

Verse 10

रक्षितं हेतिमन्त्रेण कवचेनावगुण्ठितं पूजितन्त्रिः परिभ्राम्य कुण्डस्योर्ध्वं प्रदक्षिणं

હેતિ-મંત્રથી રક્ષણ કરીને, કવચથી આવૃત કરીને, વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને, કુંડના ઉપરના કિનારા પર તેને જમણી બાજુ રાખી ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરવી।

Verse 11

दिव्यदृष्ट्या विल्प्कयेदिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शराणुनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शिववीजमिति ध्यात्वा वागीशागर्भगोचरे वागीश्वरेण देवेन क्षिप्यमानं विभावयेत्

શિવ-બીજનું ધ્યાન કરીને, વાગીશ (વાણીના અધિપતિ)ના ક્ષેત્રમાં વાગીશ્વર દેવ તેને ક્ષેપણ કરે છે એમ કલ્પના કરવી; કેટલીક પાંડુલિપિઓમાં ‘દિવ્યદૃષ્ટ્યા…’ તથા અન્યત્ર ‘શરાણુના/શરાણુને…’ એવો પાઠભેદ છે।

Verse 12

भूमिष्ठजानुक्को मन्त्री हृदात्मसम्मुखं क्षिपेत् ततो ऽन्तस्थितवीजस्य नाभिदेशे समूहनं

ભૂમિ પર ઘૂંટણ ટેકી મંત્રસાધકે હૃદય અને પોતાના સમક્ષ રહેલા આત્મતત્ત્વ તરફ પ્રક્ષેપ કરવો; પછી અંતઃસ્થિત બીજને નાભિ પ્રદેશમાં સંકેન્દ્રિત (સમૂહિત) કરવું।

Verse 13

सम्भृतिं परिधानस्य शौचमाचमनं हृदा गर्भाग्नेः पूजनं कृत्वा तद्रक्षार्थं शराणुना

વસ્ત્રપરિધાનની યોગ્ય તૈયારી કરીને, શૌચ અને આચમન હૃદયની એકાગ્રતાથી કરીને, ગર્ભાગ્નિનું પૂજન કરવું; અને તેની રક્ષાર્થે શરાણુ દ્વારા રક્ષાકર્મ કરવું।

Verse 14

बध्नीयाद्गर्भजं देव्याः ककङ्कणं पाणिपल्लवे गर्भाधानाय सम्पूज्य सद्योजातेन पावकं

ગર્ભાધાન માટે દેવી (પત્ની)ના કોમળ હાથ પર ગર્ભજ કકંકણ (તાબીઝ-કંકણ) બાંધવું; પછી વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને સદ્યોજાત મંત્રથી પાવકને સંસ્કારિત/પવિત્ર કરવો।

Verse 15

ततो हृदयमन्त्रेण जुहुयादाहुतित्रयं पुंसवनाय वामेन तृतीये यासि पूजयेत्

ત્યારબાદ હૃદય-મંત્રથી અગ્નિમાં ત્રણ આહુતિઓ અર્પણ કરવી. પુંસવન વિધિમાં ડાબા હાથ/પક્ષથી ત્રીજી આહુતિએ ‘યાસિ’ કહી આવાહિત શક્તિ/દેવતાની પૂજા કરવી.

Verse 16

आहुतित्रितयं दद्याच्छिरसाम्बुकणान्वितं सीमन्तोन्नयनं षष्ठे मासि सम्पूज्य रूपिणा

માથા પર જળબિંદુઓ છાંટતાં ત્રણ આહુતિઓ અર્પણ કરવી. ત્યારબાદ છઠ્ઠા માસે રૂપધારી દેવતાનું યથાવિધી પૂજન કરીને સીમંતોન્નયન (ગર્ભિણીના કેશ-વિભાગનો સંસ્કાર) કરવો.

Verse 17

जुहुयादाहुतीस्तिस्रः शिखया शिखयैव तु वक्त्राङ्गकल्पनां कुर्याद्वक्त्रोद्घाटननिष्कृती

ત્રણ આહુતિઓ અર્પણ કરવી. શિખા/જ્વાલા દ્વારા—માત્ર જ્વાલા દ્વારા જ—મુખ અને અંગોની નિયત કલ્પના/ન્યાસ કરવો. આ ‘વક્ત્રોદ્ઘાટન’ નામની નિષ્કૃતિ (પ્રાયશ્ચિત્ત) છે.

Verse 18

जातकर्मनृकर्मभ्यां दशमे मासि पूर्ववत् वह्निं सन्धुक्ष्य दर्भाद्यैः स्नानं गर्भमलापहं

જાતકર્મ અને ત્યારપછીના માનવ-સંસ્કારો માટે, દસમો માસે પૂર્વવત્: પવિત્ર અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરીને દર્ભ વગેરે વડે સ્નાન કરવું, જે ગર્ભમલ/અશુદ્ધિ દૂર કરે છે.

Verse 19

सुवर्णबन्धनं देव्या कृतं ध्यात्वा हृदार्चयेत् सद्यःसूतकनाशाय प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा

દેવીને સુવર્ણબંધન (સોનાની અલંકાર-પટ્ટી)થી અલંકૃત માનવી ધ્યાને અને હૃદયમાં તેની અર્ચના કરવી. તત્કાળ સૂતક-નાશ માટે અસ્ત્ર-મંત્રથી અભિમંત્રિત જળનું પ્રોક્ષણ કરવું.

Verse 20

कुम्भन्तु वहिरस्त्रेण ताडयेद्वर्मणोक्षयेत् अस्त्रेणोत्तरपूर्वाग्रान्मेखलासु वहिः कुशान्

કુંભ (જળકલશ)ને વહ્ન્યસ્ત્રથી પ્રહાર કરવો; પછી વર્મણ (કવચ) મંત્રથી તેનું/તે સ્થાનનું પ્રોક્ષણ કરવું. અસ્ત્ર-મંત્રથી મેખલાઓની બહાર કુશ ઉત્તર અને પૂર્વ તરફ અગ્ર રાખીને ગોઠવવા.

Verse 21

ततोन्तस्थितदेवस्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शरात्मना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गन्धाद्यैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डन्तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः आस्थाप्य स्थापयेत्तेषु हृदा परिधिविस्तरं वक्ताणामस्त्रमन्त्रेण ततो नालापन्नुत्तये

પછી દેવતા/ઉપકરણોને યથાસ્થાને સ્થાપિત કરીને, હૃદા-મંત્રથી પરિધિ (સીમા)નો વિસ્તાર સ્થાપવો. ત્યારબાદ અસ્ત્ર-મંત્ર વડે યજમાન તથા ઋત્વિજોની રક્ષા-વિધિ કરવી, જેથી કોઈ વિઘ્ન કે અનિષ્ટ ન થાય.

Verse 22

समिधिः पञ्च होतव्याः प्रान्ते मूले घृतप्लुताः ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुमनन्तञ्च हृदार्चयेत्

પાંચ સમિધાઓ હોમમાં અર્પણ કરવી—અગ્રભાગ અને મૂળભાગ ઘીથી સ્નિગ્ધ કરીને. તેમજ હૃદયમાં બ્રહ્મા, શંકર, વિષ્ણુ અને અનંતનું આરાધન કરવું.

Verse 23

दूर्वाक्षतैश् च पर्यन्तं परिधिस्थाननुक्रमात् इन्द्रादीशानपर्यन्तान्तान्विष्टरस्थाननुक्रमात्

દૂર્વા અને અક્ષતથી પરિધિ-સ્થાનોના ક્રમ મુજબ ચારે તરફ (પૂજન/ચિહ્નાંકન) કરવું. તેમજ વિષ્ટર (આસન) સ્થાનોના ક્રમથી ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓને ઈશાન સુધી સ્થાપવા.

Verse 24

अग्नेरभिमुखीभूतान् निजदिक्षु हृदार्चयेत् निवार्य विघ्नसङ्घातं वालकं पालयिष्यथ

અગ્નિ તરફ અભિમુખ થઈ, પોતાની-પોતાની દિશાઓમાં હૃદયપૂર્વક આરાધના કરવી. વિઘ્નોના સમૂહને નિવારીને, તું બાળકનું રક્ષણ કરશ.

Verse 25

शैवीमाज्ञाभिमान्तेषां श्रावयेत्तदनन्तरं गृहीत्वा स्रुक्स्रुवावूर्ध्ववदनाधोमुखैः क्रमात्

ત્યારબાદ વેદીની આસપાસ ઊભેલા લોકોને શૈવી આજ્ઞા (આજ્ઞા-મંત્ર) સંભળાવવી. પછી સ્રુક અને સ્રુવા—આ બે આહુતિ-પાત્રો લઈને ક્રમશઃ એકનું મુખ ઉપર અને બીજાનું મુખ નીચે રાખીને પ્રયોગ કરવો.

Verse 26

प्रताप्याग्नौ त्रिधा दर्भमूलमध्याग्रकैः स्पृशेत् कुशस्पृष्टप्रदेशे तु आत्मविद्याशिवात्मकं

દર્ભને અગ્નિમાં તપાવી તેના મૂળ, મધ્ય અને અગ્રભાગથી ક્રમશઃ ત્રણ રીતે સ્પર્શ કરવો. કુશ-સ્પર્શિત પ્રદેશમાં શિવસ્વરૂપ આત્મવિદ્યાનું ધ્યાન/સ્થાપન કરવું.

Verse 27

क्रमात्तत्त्वत्रयं न्यस्य हां हीं हूं सं रवैः क्रमात् स्रुवि शक्तिं स्रुवे शम्भुं विन्यस्य हृदयाणुना

પછી ક્રમશઃ તત્ત્વત્રયનો ન્યાસ કરવો; અને હાં, હીં, હું, સં—આ બીજધ્વનિઓને યોગ્ય નાદ સાથે ક્રમે ઉચ્ચારી, હૃદય-મંત્રના સૂક્ષ્મ અણુ દ્વારા સ્રુવામાં શક્તિ અને સ્રુકમાં શંભુનું વિન્યાસ કરવું.

Verse 28

त्रिसूत्रीवेष्टितग्रीवो पूजितौ कुसुमादिभिः कुशानामुपरिष्टात्तौ स्थापयित्वा स्वदक्षिणे

ત્રિસૂત્રીએ ગ્રીવા વેષ્ટિત કરીને, અને તે બંનેનું પુષ્પાદિથી પૂજન કરીને, તેમને કુશના ઉપર પોતાના જમણા તરફ સ્થાપિત કરવું.

Verse 29

गव्यमाज्यं समादाय वीक्षणादिविशोधितं स्वकां ब्रह्ममयीं मूर्तिं सञ्चिन्त्यादाय तद्घृतं

ગવ્ય ઘૃત લઈને, વીક્ષણાદિ સંસ્કારોથી શુદ્ધ કરીને, પોતાની અભીષ્ટ બ્રહ્મમયી મૂર્તિનું ધ્યાન કરી, પછી તે ઘૃતને (આહુતિ-કર્મ માટે) ગ્રહણ કરવું.

Verse 30

कुण्डस्योर्ध्वं हृदावर्त्य भ्रामयित्वाग्निगोचरे पुनर्विष्णुमयीं ध्यात्वा घृतमीशानगोचरे

કુંડમાંથી ચેતનાને ઊર્ધ્વે ઉઠાવી હૃદયમાં આવર્તિત કરી અગ્નિ-ગોચરમાં પરિભ્રમિત કરવી. પછી હવિને વિષ್ಣુમયી ધ્યાનીને ઈશાન-ગોચરમાં ઘૃતની આહુતિ આપવી.

Verse 31

धृत्वादाय कुशाग्रेण स्वाहान्तं शिरसाणुना आस्तीर्येति घ, ङ, चिह्नितपुस्तद्वयपाठः हां ह्रीं ह्रं समिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हूं हां क्रूं समिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शिरसात्मना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जुहुयाद्विष्णवे विन्दुं रुद्ररूपमनन्तरं

કુશાગ્રથી લઈને ધારણ કરી, ‘શિરસ્’ બીજ સાથે ‘સ્વાહા’ંત મંત્રનું આસ્તીર્ય/ન્યાસ કરવો. પાઠભેદે ‘હાં હ્રીં હ્રં’ અથવા ‘હૂં હાં ક્રૂં’ કે ‘શિરસાત્મના’ મળે છે. ત્યારબાદ રુદ્રરૂપ ‘બિંદુ’ને વિષ্ণુ માટે આહુતિ આપવી.

Verse 32

भावयन्निजमात्मानं नाभौ धृत्वाप्लवेत्ततः प्रादेशमात्रदर्भाभ्यामङ्गुष्टानामिकाग्रकैः

પોતાના આત્મસ્વરૂપનું ભાવન કરતાં ચિત્તને નાભિમાં સ્થિર કરવું. પછી ‘પ્લવન’ સાધના કરવી—પ્રાદેશમાત્ર બે દર્ભ લઈને, તેમના અગ્રભાગને અંગૂઠા અને અનામિકાના અગ્ર વચ્ચે પકડી રાખવું.

Verse 33

धृताभ्यां सम्मुखं वह्नेरस्त्रेणाप्लवमाचरेत् हृदात्मसम्मुखं तद्वत् कुर्यात् सम्प्लवनन्ततः

બંને હાથોને નિર્ધારિત રીતે ધારણ કરીને અગ્નિ સામે ‘અસ્ત્ર’ મંત્રથી ‘અપ્લવ’ કર્મ કરવું. એ જ રીતે હૃદય-આત્મા સામે રહી, ત્યારબાદ ‘સમ્પ્લવન’ (સંપૂર્ણ આવરણ/વ્યાપ્તિ) કરવું.

Verse 34

हृदालब्धदग्धदर्भं शस्त्रक्षेपात् पवितयेत् दीप्तेनापरदर्भेण निवाह्यानेन दीपयेत्

હૃદય-સ્પર્શ વગેરે કારણે દર્ભ દગ્ધ થઈ અયોગ્ય બને તો, ‘શસ્ત્ર’ મંત્રના ક્ષેપથી તેને પવિત્ર કરવો. પછી બીજો દીપ્ત દર્ભ સાથે લઈ જઈ, એના દ્વારા (અગ્નિ/કર્મ) પ્રદીપ્ત કરવો.

Verse 35

अस्त्रमन्त्रेण निर्दग्धं वह्नौ दर्भं पुनः क्षिपेत् क्षिप्त्वा घृते कृतग्रन्थिकुशं प्रादेशसम्मितं

અસ્ત્ર-મંત્રથી દર્ભને દગ્ધ કરીને તેને ફરી અગ્નિમાં નાખવો જોઈએ. પછી ઘીમાં હાથના પ્રાદેશ-પરિમાણનું, ગાંઠ બાંધેલું કુશ મૂકવું જોઈએ.

Verse 36

पक्षद्वयमिडादीनां त्रयं चाज्ये विभावयेत् क्रामाद्भागत्रयादाज्यं स्रुवेणादाय होमयेत्

ઇડા આદિ માટે બે ભાગ અને ઘીમાં ત્રણ ભાગ એમ મનથી વિભાગ કરવો. પછી ક્રમશઃ સ્રુવા વડે ત્રણ ભાગના ઘીમાંથી લઈ હોમ કરવો.

Verse 37

स्वेत्यग्नौ हा घृते भागं शेषमाज्यं क्षिपेत् क्रमात् ॐ हां अग्नये स्वाहा ॐ हां सोमाय स्वाहा ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा उद्घाटनाय नेत्राणां अग्नेर्नेत्रत्रये मुखे

શુદ્ધ/પ્રકાશમાન અગ્નિમાં ઘીનો એક ભાગ આહુતિ આપવો; પછી બાકી આજ્ય ક્રમથી નાખવું—“ૐ હાં અગ્નયે સ્વાહા”, “ૐ હાં સોમાય સ્વાહા”, “ૐ હાં અગ્નીષોમાભ્યાં સ્વાહા”—આ નેત્રોના ઉદ્ઘાટન માટે, અગ્નિના ત્રિનેત્ર-રૂપના મુખે ઉચ્ચારિત છે.

Verse 38

स्रुवेण घृतपूर्णेन चतुर्थीमाहुतिं यजेत् ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा अभिमन्त्र्य षडङ्गेन बोधयेद्धेनुमुद्रया

ઘીથી ભરેલા સ્રુવા વડે ચોથી આહુતિ અર્પણ કરવી—“ૐ હાં અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહા।” પછી ષડંગ-મંત્રોથી અભિમંત્રિત કરીને ધેનુમુદ્રા દ્વારા (વિધિને) બોધિત/સક્રિય કરવો.

Verse 39

अवगुण्ठ्य तनुत्रेण रक्षेदाज्यं शराणुना हृदाज्यविन्दुविक्षेपात् कुर्यादभ्युक्ष्य शोधनं

તનુત્ર (રક્ષાકવચ) વડે ઢાંકી, શર (બાણ) દ્વારા ઘીનું રક્ષણ કરવું. હૃદય-પ્રદેશમાંથી ઘીના બિંદુઓ છંટાય તો અભ્યુક્ષણ (છાંટણી) દ્વારા શોધન કરવું.

Verse 40

वक्त्राभिघारसन्धानां वक्त्रैकीकरणं तथा ॐ हां सद्योजाताय स्वाहा ॐ हां वामदेवाय स्वाहा ॐ हां स्वाहेत्यग्नौ घृते इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शरात्मनेति ण, चिह्नितपुस्तकपाठः अघोराय स्वाहा ॐ तत्पुरुषाय स्वाहा ॐ हां ईशानाय स्वाहा इत्येकैकघृताहुत्या कुर्याद्वक्त्राभिघारकं

‘વક્ત્રાભિઘાર-સંધાન’ અને ‘વક્ત્ર-એકિકરણ’ માટે અગ્નિમાં ઘીનું એક-એક આહુતિ આપવી અને ક્રમે આ મંત્રો ઉચ્ચારવા—“ૐ હાં સદ્યોજાતાય સ્વાહા”, “ૐ હાં વામદેવાય સ્વાહા”, (કેટલાક ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં પાઠાંતર), “અઘોરાય સ્વાહા”, “ૐ તત્પુરુષાય સ્વાહા”, “ૐ હાં ઈશાનાય સ્વાહા।” આ એકેક ઘૃતાહુતિથી વક્ત્રાભિઘારક કર્મ કરવું।

Verse 41

औं हां सद्योजातवामदेवाभ्यां स्वाहा ॐ हां वामदेवाघोराभ्यां स्वाहा ॐ हां अघोरतत्पुरुषाभ्यां स्वाहा ॐ हां तत्पुरुषेशानाभ्यां स्वाहा इतिवक्त्रानुसन्धानं मन्त्रैर् एभिः क्रमाच्चरेत् अग्रितो गतया वायुं निरृतादिशिवान्तया

“ઔં હાં—સદ્યોજાત-વામદેવાભ્યાં સ્વાહા; ૐ હાં—વામદેવ-અઘોરાભ્યાં સ્વાહા; ૐ હાં—અઘોર-તત્પુરુષાભ્યાં સ્વાહા; ૐ હાં—તત્પુરુષ-ઈશાનાભ્યાં સ્વાહા।” આ મંત્રોથી ક્રમે મુખોનું ‘અનુસંધાન/સંયોજન’ કરવું—પૂર્વ (અગ્નિ)થી આરંભ કરી વાયુ-દિશા તરફ, નિરૃતિ દિશાથી ચાલતાં શિવ (ઈશાન) સુધી।

Verse 42

वक्त्राणामेकतां कुर्यात् स्रुवेण घृतघारया ॐ हां सद्योजातवामदेवाघोरतत्पुरुषेशानेभ्यः स्वाहा इतीष्टवक्त्रे वक्त्राणामन्तर्भावस्तदाकृतिः

સ્રુવ (ચમચી) વડે ઘીની ધાર વહાવી (પાંચ) મુખોની એકતા કરવી અને ઉચ્ચારવું—“ૐ હાં સદ્યોજાત-વામદેવ-અઘોર-તત્પુરુષ-ઈશાનેભ્યઃ સ્વાહા।” આમ ઇષ્ટ (મુખ્ય) મુખમાં અન્ય મુખોનો અંતર્ભાવ થઈ, તે જ આકૃતિ ધારણ થાય છે।

Verse 43

ईशेन वह्निमभ्यर्च्य दत्वास्त्रेणाहुतित्रयं कुर्यात् सर्वात्मना नाम शिवाग्निस्त्वं हुताशन

ઈશાન મંત્રથી અગ્નિનું અભ્યર્ચન કરીને, પછી અસ્ત્ર મંત્રથી ત્રણ આહુતિ આપવી; અને પૂર્ણ આત્મભાવથી કહેવું—“નામથી તું શિવાગ્નિ છે; હે હુતાશન, આ હવન ગ્રહણ કર।”

Verse 44

हृदार्चितौ विसृष्टाग्नौ पितरौ विधिपूरणीं मूलेन वौषडन्तेन दद्यात् पूर्णां यथाविधि

હૃદયપૂર્વક બે પિતૃઓની સમ્યક અર્ચના કરીને અને અગ્નિનું વિસર્જન કરીને, વિધિ પૂર્ણ કરનાર ‘પૂર્ણાહુતિ’ નિયમ મુજબ આપવી—મૂલમંત્ર જપતાં અને અંતે ‘વૌષટ્’ ઉચ્ચારીને।

Verse 45

ततो हृदम्बुजे साङ्गं ससेनं भासुरं परं यजेत् पूर्ववदावाह्य प्रार्थ्याज्ञान्तर्पयेच्छिवं

પછી હૃદયકમળમાં, અંગ-ઉપાંગ અને ગણો સહિત પરમ તેજસ્વી શિવને પૂર્વવત્ આવાહન કરીને પૂજન કરવું; પ્રાર્થના કરીને જ્ઞાન-આહુતિથી શિવને તૃપ્ત કરવો।

Verse 46

यागाग्निशिवयोः कृत्वा नाडीसन्धानमात्मना शक्त्या मूलाणुना होमं कुर्यादङ्गैर् दशांशतः

યાગાગ્નિ અને શિવ વચ્ચે નાડી-સંધાન (સંયોગ) કરીને, પોતાની આંતરિક શક્તિથી મૂળમંત્રના અણુ (અક્ષર-એકક) વડે હોમ કરવો; પછી અંગમંત્રોની આહુતિ દશાંશ પ્રમાણમાં આપવી।

Verse 47

घृतस्य कार्षिको होमः क्षीरस्य मधुनस् तथा शक्तिमात्राहुतिर्दध्नः प्रसृतिः पायस्यतु

ઘી માટે હોમ એક કાર્ષિક પ્રમાણમાં; દૂધ અને મધ માટે પણ તેમ જ. દહીં માટે માત્ર શક્તિ-માત્ર (એક ચમચી) આહુતિ કહેવાઈ છે; અને પાયસ માટે એક પ્રસૃતિ (હાથકપ) પ્રમાણ।

Verse 48

यथावत् सर्वभक्षाणां लाजानां मुष्टिसम्मितं खण्डत्रयन्तु मूलानां कलानां स्वप्रमाणतः

બધા ભક્ષ્ય પદાર્થોનું પ્રમાણ યથાવત્ રાખવું. લાજા (ભૂંજેલા ચોખા) એક મુઠ્ઠી; મૂળ (કંદમૂળ) ત્રણ ખંડ; અને કલા (ભાગો) પોતાના પોતાના પ્રમાણ મુજબ।

Verse 49

ससेनं भास्करं परमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शासनं भास्करं परमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शाशनं भास्रं परमिति ङ चिह्नितपुस्तकपाठः शासनं त्र्यक्षरं परमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ग्रासार्धमात्रमन्नानां सूक्ष्माणि पञ्च होमयेत् इक्षोरापर्विकं मानं लतानामङ्गुलद्वयं

‘સસેનં ભાસ્કરં પરમ’—ખ-ચિહ્નિત હસ્તપ્રતનો પાઠ; ‘શાસનં ભાસ્કરં પરમ’—ગ-પાઠ; ‘શાશનં ભાસ્રં પરમ’—ઙ-પાઠ; ‘શાસનં ત્ર્યક્ષરં પરમ’—ઘ-પાઠ। અન્ન-આહુતિમાં અર્ધ ગ્રાસ જેટલા પ્રમાણની પાંચ સૂક્ષ્મ આહુતિઓ હોમ કરવી. ઇક્ષુ (શેરડી)નું માન ‘આપર્વિક’; લતાઓનું માન બે અંગુલ।

Verse 50

पुष्पं पत्रं स्वमानेन समिधां तु दशाङ्गुलं चन्द्रचन्दनकाश्मीरकस्तूरीयक्षकर्दमान्

પુષ્પ અને પત્ર પોતાના પરંપરાગત પ્રમાણ મુજબ અર્પણ કરવાં; હોમ માટેની સમિધા દસ આંગળ લાંબી હોવી; તેમજ ચંદ્રવર્ણી ચંદન, કેસર, કસ્તૂરી અને યક્ષ-કર્દમ (સુગંધિત લેપ) પણ નિવેદન કરાય।

Verse 51

कलायसम्मितानेनान् गुग्गुलं वदरास्थिवत् कन्दानामष्टमं भागं जुहुयाद्विधिवत् परं

આ દ્રવ્યોને વટાણાના દાણા જેટલા પ્રમાણમાં માપીને, ગુગ્ગુલને બોરની ગોટલી જેવા ટુકડાઓમાં કરીને વિધિપૂર્વક આહુતિ આપવી; અને કંદોનો આઠમો ભાગ લઈને નિયમ મુજબ—આ શ્રેષ્ઠ રીત—હોમ કરવો।

Verse 52

होमं निर्वर्तयेदेवं ब्रह्मवीजपदैस्ततः घृतेन स्रुचि पूर्णायां निधायाधोमुखं स्रुवं

આ રીતે બ્રહ્મ-બીજાક્ષરો અને મંત્રપદોથી હોમ પૂર્ણ કરવો; ત્યારબાદ સ્રુચિને ઘીથી ભર્યા પછી સ્રુવ (આહુતિ-ચમચી)ને અધોમુખ રાખવો।

Verse 53

स्रुगग्रे पुष्पमारोप्य पश्चाद्वामेन पाणिना पुनः सव्येन तौ धृत्वा शङ्खसन्निभमुद्रया

સ્રુવના અગ્રભાગે પુષ્પ સ્થાપી, પછી ડાબા હાથથી તેને ગ્રહણ કરવું; ફરી જમણા હાથથી તે બંને (યજ્ઞ-ઉપકરણો) ધારણ કરીને શંખસદૃશ મુદ્રાથી આગળની ક્રિયા કરવી।

Verse 54

समुद्गतो अर्धकायश् च समपादः समित्थितः नाभौ तन्मूलमाधाय स्रुगग्रव्यग्रलोचनः

અર્ધદેહ સુધી ઊભો થઈ, બંને પગ સમ રાખીને સ્થિરચિત્તે ઊભો રહે; તેનું મૂળ નાભિમાં સ્થાપી, સ્રુગ/સ્રુવના અગ્રભાગ પર એકાગ્ર દૃષ્ટિ રાખે।

Verse 55

ब्रह्मादिकारणात्यागाद्विनिःसृत्य सुषुम्णया वामस्तनान्तमानीय तयोर्मूलमतन्द्रितः

બ્રહ્મા આદિ કારણ-કેન્દ્રોનો ત્યાગ કરીને સુષુમ્ણા નાડીથી નિઃસૃત થઈ, તે પ્રાણધારાને ડાબા સ્તનના અંત સુધી લાવવી; પછી સાવધાન રહી તે બંનેના મૂળસ્થાને ચિત્ત સ્થિર કરવું.

Verse 56

मूलमन्त्रमविस्पष्टं वौषडन्तं समुच्चरेत् तदग्नौ जुहुयादाज्यं यवसम्मितधारया

મૂલમંત્રને મંદ અને અસ્પષ્ટ રીતે, અંતે “વૌષટ્” સાથે ઉચ્ચારવો; પછી તે અગ્નિમાં જવના દાણા જેટલી માપની ધારાથી ઘીનું હવન કરવું.

Verse 57

आचामं चन्दनं दत्वा ताम्बूलप्रभृतीनपि भक्त्या तद्भूतिमावन्द्य विदध्यात्प्रणतिं परां

આચમનનું જળ અને ચંદન અર્પણ કરીને, તાંબૂલ વગેરે પણ સમર્પિત કરવું; પછી તે દિવ્ય વિભૂતિને ભક્તિપૂર્વક વંદન કરી પરમ પ્રણામ કરવો.

Verse 58

ततो वह्निं समभ्यर्च्य पडन्तास्त्रेण संवरान् संहारमुद्रयाहृत्य क्षमस्वेत्यभिधाय च

પછી અગ્નિનું યથાવિધિ અર્ચન કરીને ‘પડંતાસ્ત્ર’ વડે આસપાસનું આવરણ/રક્ષણ કરવું; ત્યારબાદ સંહારમુદ્રા કરીને ‘ક્ષમસ્વ’ કહી સમાપ્તિ કરવી.

Verse 59

भासुरान् परिधीस्तांश् च पूरकेण हृदाणुना विनिःसृत्य स्वपृष्टया इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः विनिःसृत्य स्वपुष्टया इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भास्वरानिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हृदात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रद्धया परयात्मीये स्थापयेत हृदम्बुजे

હૃદયના સૂક્ષ્મ અણુમાંથી પૂરક (શ્વાસ-ગ્રહણ) દ્વારા તે તેજસ્વી પરિધિવર્તુળોને નિઃસૃત કરીને, પોતાની એકાગ્ર ચેતનાથી—પરમ શ્રદ્ધાપૂર્વક—પરમાત્મીય હૃદયકમળમાં સ્થાપિત કરવું.

Verse 60

सर्वपाकाग्रमादाय कृत्वा मण्डलकद्वयं अन्तर्वहिर्बलिं दद्यादाग्नेय्यां कुण्डसन्निधौ

બધા પકાવેલા અન્નમાંથી શ્રેષ્ઠ અંશ લઈને, બે મંડળ રચીને, અંદર તથા બહાર બલિ અર્પણ કરવી; અગ્નેય દિશામાં કુંડની નજીક સમર્પિત કરવી।

Verse 61

ॐ हां रुद्रेभ्यः स्वाहा पूर्वे मातृभ्यो दक्षिणे तथा वारुणे हां गणेभ्यश् च स्वाहा तेभ्यस्त्वयं बलिः

ઓમ્। ‘હાં’—રુદ્રોને સ્વાહા। પૂર્વમાં માતૃગણોને, તેમજ દક્ષિણમાં પણ। વારુણ દિશામાં ‘હાં’—ગણોને સ્વાહા। તેમના માટે આ બલિ છે।

Verse 62

उत्तरे हाञ्च यक्षेभ्य ईशाने हां ग्रहेभ्य उ अग्नौ हामसुरेभ्यश् च रक्षोभ्यो नैरृते बलिः

ઉત્તર દિશામાં ‘હાઞ્’ ઉચ્ચારી યક્ષોને બલિ અર્પણ કરવી; ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં ‘હાં’ કહી ગ્રહોને। અગ્નેય દિશામાં ‘હામ્’ કહી અસુરોને; અને નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં રાક્ષસોને બલિ છે।

Verse 63

वायव्ये हाञ्च नागेभ्यो नक्षत्रेभ्यश् च मध्यतः हां राशिभ्यः स्वाहा वह्नौ विश्वेभ्यो नैरृते यथा

વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં ‘હાઞ્’ કહી નાગોને બલિ અર્પણ કરવી; અને મધ્યમાંથી નક્ષત્રોને પણ। ‘હાં’ કહી રાશિઓ માટે ‘સ્વાહા’ બોલીને અગ્નિમાં આહુતિ આપવી; તેમજ નૈઋત્ય દિશામાં વિશ્વેદેવોને પણ તે જ રીતે।

Verse 64

वारुण्यां क्षेत्रपालाय अन्तर्बलिरुदाहृतः द्वितीये मण्डले वाह्ये इन्द्यायाग्नियमाय च

વારુણ દિશામાં ક્ષેત્રપાળ માટે અંતર્બલિ નિર્ધારિત છે। બીજા, બાહ્ય મંડળમાં ઇન્દ્ર, અગ્નિ અને યમ માટે પણ બલિ અર્પણ કરવી।

Verse 65

नैरृताय जलेशाय वायवे धनरक्षिणे ईशानाय च पूर्वादौ हीशाने ब्रह्मणे नमः

નૈઋત (દક્ષિણ-પશ્ચિમ)ના અધિપતિને, જલના સ્વામી જલેશને, વાયુને, ધનરક્ષકને અને ઈશાનને નમસ્કાર; તેમજ પૂર્વ વગેરે સર્વ દિશાઓમાં, ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં બ્રહ્માને નમસ્કાર।

Verse 66

नैरृते विष्णवे स्वाहा वायसादेर्वहिर्बलिः बलिद्वयगतान्मन्त्रान् संहारमुद्रयाअत्मनि

નૈઋત (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં “વિષ્ણવે સ્વાહા” મંત્રથી આહુતિ આપવી અને કાગડા વગેરે માટે બાહ્ય બલિ મૂકવી. પછી બે બલિમાં વપરાયેલા મંત્રોને સંહાર-મુદ્રાથી પોતાના અંદર પાછા ખેંચવા।