Kosha
The Lexicon
A lexicographic section providing synonyms, technical terminology, and word-lists essential for understanding Vedic and Puranic literature.
Adhyayas in Kosha
Adhyaya 360
Chapter 360 — अव्ययवर्गाः (Groups of Indeclinables)
આ કોશ-સ્તરીય અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ ઋષિ વસિષ્ઠને સંસ્કૃત અવ્યયોનું સંક્ષિપ્ત અર્થ-નકશો આપે છે, જેથી સંવાદ, યજ્ઞવાણી અને વ્યાકરણિક ચોકસાઈ સ્થિર રહે. શરૂઆત ‘આ’ નિપાતથી થાય છે—તેના અર્થો (અંશત્વ, વ્યાપકતા, સીમા, ધાતુ-યોગજન્ય વ્યૂત્પત્તિ) તથા પ્રગૃહ્ય-સ્વભાવનું નિરૂપણ થાય છે. પછી નિંદાસૂચક (કુ, ધિગ્), સમુચ્ચય/ઉમેરો (ચ), મંગલવચન (સ્વસ્તિ), અતિક્રમ/અધિકતા (અતિ), પ્રશ્ન અને સંશય (સ્વિત્, નુ, નનુ), વિરોધ અને નિશ્ચય (તુ, હિ, એવ, વૈ) વગેરેનું વર્ગીકરણ આવે છે. સમય-ક્રમ સૂચકો (અદ્ય, હ્યઃ, શ્વઃ, તદા, ઇદાનીમ્, સામ્પ્રતમ્), સ્થાન-દિશા (પુરસ્તાત્, પ્રતીચ્યામ્, અગ્રતઃ), પુનરાવર્તન/વારંવારતા (મુહુઃ, અસકૃત્, અભીક્ષ્ણમ્), તથા ભાવોદ્ગાર (હંત, હા, અહો) પણ ગોઠવાયા છે. સ્વાહા, વૌષટ્, વષટ્, સ્વધા જેવા યજ્ઞોદ્ગારો બતાવે છે કે ભાષાના કણશબ્દો પણ યોગ્ય વૈદિક પ્રયોગથી ધર્મની સેવા કરે છે. સમગ્ર રીતે, ભુક્તિ માટે સ્પષ્ટતા અને મુક્તિ માટે ધર્માનુરૂપ શুদ্ধ વાણી—બન્નેનો આધાર આ અધ્યાય આપે છે।
Adhyaya 361
Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः (Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure)
આ અધ્યાયમાં અગ્નિ પુરાણના કોશ-ભાગમાં અવ્યયવર્ગનું સમાપન દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આગ્નેય શિક્ષણપ્રવાહમાં વ્યાકરણથી અપરિવર્તનીય અવ્યયોથી આગળ વધીને વાક્યપ્રયોગમાં અર્થ-વ્યવસ્થાપન તરફ દિશા મળે છે. સમાપનસૂત્ર આ તકનીકી એકમ પૂર્ણ થયો છે એમ જણાવી, કોશવિદ્યાની આગામી કડી—નાનાર્થ (બહુઅર્થ) શબ્દોના વર્ગીકરણ—માટે પરિવર્તન તૈયાર કરે છે. શબ્દજ્ઞાનને પ્રકટ ઉપદેશરૂપે સ્થાપિત કરીને ગ્રંથ કહે છે કે ભાષાની સ્પષ્ટતા યજ્ઞકર્મ, વ્યવહાર/ન્યાય, અને શાસ્ત્રવ્યાખ્યામાં અનિવાર્ય છે; તેથી ભુક્તિ ધર્માનુકૂળ રહે અને મુક્તિનું લક્ષ્ય પણ સિદ્ધ થાય।
Adhyaya 362
Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને કોશ-શૈલીમાં પર્યાયવર્ગોનું ઉપદેશ આપે છે. શરૂઆતમાં ભૂમિ અને માટીના શબ્દો, પછી લોક/વિશ્વ, દિશા-દેશ અને માર્ગ/પથ સંબંધિત પરિભાષા આવે છે. ત્યારબાદ નગર-નિગમ-સ્થાનિય વહીવટ અને વાસ્તુશાસ્ત્ર માટે ઉપયોગી નામાવલી—શહેર, બજાર, ગલી-રસ્તો, દ્વાર, પ્રાકાર, દીવાલ, સભામંડપ, ઘર, પ્રાસાદ, દરવાજાના ઉપકરણો, સીડીઓ અને સફાઈ સંબંધિત શબ્દો—વર્ણવાય છે. પછી પર્વત, વન, ઉપવન વગેરે પ્રકૃતિ-વર્ગો અને લાંબી આયુર્વેદીય નિઘણ્ટુ-ધારામાં વૃક્ષ, લતા, ઔષધિ અને દ્રવ્ય-પર્યાય, રંગ/આકારભેદ સાથે, આપવામાં આવે છે. અંતે વ્યાઘ્ર, વરાહ, વરુ, કરોળિયો, પક્ષીઓ, ભમરો વગેરે પ્રાણી-પક્ષી પર્યાય અને ઢગલો, સમૂહ, ગુચ્છ જેવા સમૂહવાચક શબ્દો ઉમેરાય છે. અધ્યાય દર્શાવે છે કે ભાષાની ચોકસાઈ ધર્મોપયોગી સાધન છે, જે વૈદક, વાસ્તુ અને લોકવ્યવસ્થાને આધ્યાત્મિક અનુશાસન સાથે સુસંગત કરે છે।
Adhyaya 363
Chapter 363: नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (Groups of terms for Men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
અગ્નિદેવ કોશક્રમમાં પૂર્વ અધ્યાયના ભૂમિ/વન/ઔષધિ જેવા પર્યાવરણીય વર્ગોથી આગળ વધી માનવકેન્દ્રિત વર્ગીકરણ રજૂ કરે છે. શરૂઆતમાં “પુરુષ”, “સ્ત્રી”, “વધૂ”ના પર્યાય, પછી સામાજિક-નૈતિક રીતે ચિહ્નિત સ્ત્રીપ્રકારો, સગપણ અને વંશવર્ગ (સપિંડ/સનાભ, ગોત્ર અને સ્વજન), તેમજ ગૃહસ્થ ઓળખમાં પતિ–પત્નીના યુગ્મ શબ્દો આવે છે. ત્યારબાદ ગર્ભ, જનન-પ્રજનન સંબંધિત પરિભાષા, દેહસ્થિતિ અને વિકલાંગતા, રોગનામ—વિશેષે કરીને કુષ્ઠાદિ ચર્મરોગ અને શ્વાસ/ક્ષય જેવી વ્યાધિ—અને શુક્ર, માંસ, મેદ, શિરા વગેરે દેહદ્રવ્યોનું વર્ણન છે. પછી અસ્થિ અને અંગ-પ્રત્યંગ, વ્યાકરણિક લિંગપ્રયોગની નોંધ, અને કટિ-ગુહ્યથી ખભા, નખ, ગ્રીવા પ્રદેશ, વાળ સુધી શરીરભાગોની વિગતવાર શબ્દાવલી આપવામાં આવી છે. અંતે અંગુલ, વિતસ્તિ, રત્નિ/અરત્નિ માપ, વેશભૂષા-આભૂષણ, વસ્ત્ર-તંતુ, પરિમાણ-આકાર અને રચનાત્મક રૂપોના શબ્દો સંકલિત કરીને, ચોક્કસ નામકરણ દ્વારા લોકવિદ્યા ધર્મજ્ઞાનરૂપે સ્પષ્ટ થાય છે।
Adhyaya 364
Chapter 364 — ब्रह्मवर्गः (Brahmavarga: Lexical Classification of Brahminical/Ritual Terms)
કોશ-પદ્ધતિની સંક્ષિપ્ત વ્યાખ્યાઓમાં ભગવાન અગ્નિ વૈદિક યજ્ઞ-સાક્ષરતા અને બ્રાહ્મણિય સામાજિક-વિધિ ભૂમિકાઓ માટે જરૂરી સૂક્ષ્મ પરિભાષાઓ સ્પષ્ટ કરે છે. પ્રથમ વંશ, અન્વવાય, ગોત્ર, કુલ/અભિજન-અન્વય વગેરે દ્વારા વંશ-ઓળખના ચિહ્નો નિર્ધારિત કરી, પછી અધ્વરમાં આચાર્યને મંત્ર-વ્યાખ્યાતા અને આદેશ્ટાને યજ્ઞ-નિર્દેશક અધિકારી તરીકે જણાવે છે. આગળ યજ્ઞ-પરિસર—યજમાન/યષ્ટા, સહયાજકો અને સભાની ભૂમિકાઓ, તેમજ ઋત્વિજ-ત્રય (અધ્વર્યુ, ઉદ્ગાતા, હોતા)ને યજુઃ-સામ-ઋક્ નિપુણતા સાથે જોડીને સમજાવે છે. યૂપ પર ચષાલ, વેદીનું ચતુરસ્ર, આમિક્ષા, પૃષદાજ્ય, પરમાન્ન, ઉપાકૃત પશુ વગેરે ઉપકરણ-હવિષ્યોની વ્યાખ્યા આપે છે અને અભિષેક/પ્રોક્ષણ/પૂજા માટે પર્યાય શબ્દો આપે છે. અંતે નિયમ અને વ્રતનો ભેદ, કલ્પ વિ. અનુકલ્પ, વિધિ-વિવેક, શ્રુતિ-અધ્યયનનું ઉપાકરણ, તપસ્વીના પ્રકારો, અને યમ (નિત્ય દેહસંયમ) વિરુદ્ધ નિયમ (કદાચિત્ બાહ્ય સહાયથી આચરણ)નો તકનીકી તફાવત બતાવી બ્રહ્મભૂય/બ્રહ્મત્વ/બ્રહ્મસાયુજ્ય સુધી ઉપસંહાર કરે છે।
Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
અગ્નિદેવ કોશ-ક્રમમાં સમાજ અને રાજ્યવ્યવહારની સંજ્ઞાઓ નિર્ધારિત કરે છે. રાજત્વના ભેદ—રાજન્ય, ક્ષત્રિય/વિરાટ, અધીશ્વર; ચક્રવર્તી, સાર્વભૌમ, મંડલેશ્વર—અને મંત્રી-અમલાતંત્ર—મંત્રિન, ધી-સચિવ, અમાત્ય, મહામાત્ર—વર્ણવે છે; ન્યાય તથા રાજસ્વ દેખરેખના પદ—પ્રાડ્વિવાક, અક્ષદર્શક, ભૌરિક, કનકાધ્યક્ષ। અંતઃપુર-પ્રશાસનમાં અંતર્વંશિક, સૌવિદલ્લ, કંચુકિન, સ્થાપત્ય વગેરે આવે છે. પછી નીતિશાસ્ત્રસંલગ્ન વિષયો—શત્રુ/મિત્ર/ઉદાસીન/પાર્ષ્ણિગ્રાહ, ગુપ્તચર-સૂચક, તાત્કાલિક/વિલંબિત ફળ, દૃશ્ય/અદૃશ્ય કારણભાવ—ઉલ્લેખિત છે. આગળ વૈદ્યકીય તકનીકી નામો, વ્યાકરણમાં લિંગ-નોંધ, અને ધનુર્વેદ—કવચ, વ્યૂહ-ચક્ર-અનીક, અક્ષૌહિણી સુધી ગણતરી, ધનુષ-પ્રત્યંચા-શર-તૂણિર-ખડ્ગ-પરશુ-છરી-શક્તિ-ધ્વજ વગેરે શસ્ત્રનામો. અંતે વૈશ્યજીવન—કૃષિ, વ્યાજ, વેપાર—માપ-તોલ અને નાણાં, ધાતુઓ તથા રસ/રસાયણ, અને શૂદ્ર/અંત્યજ શ્રેણી-વ્યવસાય શબ્દાવલી દ્વારા ધર્મપાલન માટે ચોક્કસ ભાષાની આવશ્યકતા દર્શાવે છે.
Adhyaya 366
Chapter 366 — सामान्यनामलिङ्गानि (Common Noun-Forms and Their Grammatical Genders)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ વ્યાવસાયિક અને સંસ્થાગત શબ્દાવલીથી આગળ વધીને કોશ-શૈલીમાં સામાન્ય નામો, વિશેષણો, તેમના લિંગ-પ્રયોગ, પર્યાય અને વપરાશનું માનકીકરણ રજૂ કરે છે. સુકૃતી, પુણ્યવાન, ધન્ય, મહાશય જેવા ગુણ-ઉત્કર્ષ; કૌશલ્ય-વિદ્યા; દાન-ઔદાર્ય; તથા નાયક, અધિપ જેવા અધિકાર-નેતૃત્વ શબ્દોનું વર્ગીકરણ થાય છે. પછી દુષ્ટતા, વિલંબ, ઉતાવળ, આળસ, ઉદ્યોગ, લોભ, વિનય, સાહસ, સંયમ, વાચાળતા, અપકીર્તિ, ક્રૂરતા, કપટ, કંજુષતા, ગર્વ અને શુભ સ્વભાવ જેવા નૈતિક-વર્તનાત્મક વિરોધો દર્શાવાય છે. સૌંદર્ય-શૂન્યતા, શ્રેષ્ઠતા, સ્થૂલતા-કૃશતા, નજીક-દૂર, વર્તુળતા, ઊંચાઈ, ધ્રુવ-નિત્ય-સનાતનતા અને પાઠ-દોષોની શબ્દસંપદા પણ મળે છે. આગળ અભિયોગ/અભિગ્રહ જેવા પ્રયોગિક પદો અને પ્રમાણવિચાર—શબ્દપ્રમાણ, ઉપમાન, અર્થાપત્તિ, પરાર્થધી, અભાવજ્ઞાન—આવે છે; અંતે માનવબોધ માટે હરિને ‘અલિંગ’ કહી વ્યાકરણ-અર્થ-પ્રમાણવિદ્યાને ધર્મને આધાર આપતી દિવ્ય જ્ઞાનવ્યવસ્થામાં એકત્ર કરવામાં આવે છે।
Adhyaya 367
Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः (The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions)
ભગવાન અગ્નિ પ્રલયતત્ત્વને ચાર પ્રકારમાં ગોઠવે છે—નિત્ય (જીવોનો સતત ક્ષય), નૈમિત્તિક (બ્રહ્માના કલ્પાંતમાં આવતો આવર્ત પ્રલય), પ્રાકૃત (વિશાળ યુગચક્રના અંતે વિશ્વનો લય), અને આત્યંતિક (મોક્ષજ્ઞાનથી આત્માનો પરમાત્મામાં લય)। નૈમિત્તિક પ્રલયમાં દીર્ઘ અનાવૃષ્ટિ, સૂર્યની સાત કિરણોથી જળશોષણ, સાત સૂર્યરૂપોનું પ્રાગટ્ય, સર્વત્ર દાવાનળ, કાલાગ્નિ-રુદ્ર સુધી અગ્નિનો ઉદ્ઘોષ, પાતાળથી સ્વર્ગ સુધી દહન અને જીવોનું ઉચ્ચ લોકોમાં ગમન વર્ણવાય છે। પછી વરસાદ અગ્નિને શમાવે છે, પવન વાદળોને વિખેરી નાખે છે; હરિ શેષ પર એકમાત્ર મહાસાગરમાં યોગનિદ્રામાં શયન કરીને ફરી બ્રહ્મરૂપે સૃષ્ટિ રચે છે। પ્રાકૃત પ્રલય સાંખ્યક્રમથી—પૃથ્વી જળમાં, જળ અગ્નિમાં, અગ્નિ વાયુમાં, વાયુ આકાશમાં, આકાશ અહંકારમાં, પછી મહતમાં અને અંતે પ્રકૃતિમાં લય પામે છે; અંતે પ્રકૃતિ અને પુરુષ પણ નામ-વર્ણથી પર પરમમાં વિલીન થાય છે, જ્યાં સર્વ વિકલ્પો શાંત થાય છે।