Adhyaya 46

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पिण्डिकालक्ष्मादिलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः शालग्रामादिमूर्तिलक्षणकथनं भगवानुवाच शालग्रामादिमूर्तेश् च वक्ष्येहं भुक्तिमुक्तिदाः वासुदेवो ऽसितो द्वारे शालग्रामद्विचक्रकः

આ રીતે આગ્નેય આદિમહાપુરાણમાં ‘પિણ્ડિકા-લક્ષ્મી આદિના લક્ષણ’ નામનો પંચચત્વારિંશ અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ‘શાલગ્રામાદિ મૂર્તિ-લક્ષણકથન’ નામનો ષટ્ચત્વારિંશ અધ્યાય આરંભે છે. ભગવાન બોલ્યા—અહીં હું શાલગ્રામ વગેરે, ભોગ અને મોક્ષ આપનાર રૂપોના લક્ષણો કહું છું. વાસુદેવ શ્યામવર્ણ છે; તેના દ્વાર/છિદ્ર પર બે ચક્રનાં ચિહ્ન હોય—તે દ્વિચક્ર શાલગ્રામ છે.

Verse 2

ज्ञेयः सङ्कर्षणो लग्नद्विचक्रो रक्त उत्तमः सूक्ष्मचक्रो बहुच्छिद्रः प्रद्युम्नो नीलदीघवः

જોડાયેલા બે ચક્રોના ચિહ્નવાળું ચક્ર લાલવર્ણનું અને ઉત્તમ ‘સંકર્ષણ’ કહેવાય છે. અનેક છિદ્રો ધરાવતું સૂક્ષ્મ ધારવાળું ચક્ર નીલવર્ણનું દીર્ઘાકાર ‘પ્રદ્યુમ્ન’ કહેવાય છે.

Verse 3

पीतो निरुद्धः पद्माङ्गो वर्तुलो द्वित्रिरेखवान् कृष्णो नारायणो नाभ्युन्नतः शुषिरदीर्घवान्

તે પીતવર્ણ ‘અનિરુદ્ધ’ છે; પદ્માંગ (કમળસદૃશ અંગોવાળો) છે; વર્તુળાકાર છે; અને બે કે ત્રણ શુભ રેખાઓથી લાઞ્છિત છે. તે જ કૃષ્ણવર્ણ ‘નારાયણ’ છે; ઉન્નત નાભિવાળો અને ઊંડા તથા દીર્ઘ નાભિકુહરવાળો છે.

Verse 4

परमेष्ठो साब्जचक्रः पृष्ठच्छिद्रकश् च विन्दुमान् स्थूलचक्रो ऽसितो विष्णुर्मध्ये रेखा गदाकृतिः

પરમેષ્ઠિનું ચક્ર કમળચિહ્નિત છે; તેની પીઠ પર છિદ્ર છે અને મધ્યમાં બિંદુ છે. વિષ્ણુનું ચક્ર સ્થૂલ ધારવાળું અને અશિતવર્ણ છે; તેના મધ્યમાં ગદાકૃતિ રેખા હોય છે.

Verse 5

नृसिंहः कपिकः स्थूलवक्रः स्यात् पञ्चविन्दुकः वराहः शक्तिलिङ्गः स्यात् तच्चक्रौ विषमौ सृतौ

નૃસિંહના (ચિહ્ન માટે) ‘કપિક’—સ્થૂલ અને વક્ર—અને પાંચ બિંદુવાળું હોવું જોઈએ. વરાહના (ચિહ્ન માટે) ‘શક્તિલિંગ’ રૂપ હોવું જોઈએ; અને તે બંને ચક્રોને અસમાન બનાવી યોગ્ય સ્થાને સ્થાપિત કરવાં.

Verse 6

इन्द्रनीलनिभः स्थूलस्त्रिरेखालाञ्छितः शुभः कूर्मस्तथोन्नतः पृष्ठे वर्तुलावर्तको ऽसितः

તે ઇન્દ્રનીલ સમાન વર્ણનો, સ્થૂલ, શુભ અને ત્રણ રેખાઓથી લાઞ્છિત છે. કૂર્માકાર અને ઉન્નત છે; તેમજ પીઠ પર અશિતવર્ણનું વર્તુળાકાર આવર્ત હોય છે.

Verse 7

हयग्रीवोङ्कुशावाररेखो नीलः सविन्दुकः पृथुश्च्च्छिद्रश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वैकुण्ठः एकचक्रो ऽब्जी मणिभिः पुच्छरेखकः

હયગ્રીવ પર અંકુશનું ચિહ્ન અને રક્ષારેખાઓ હોય છે; તે નીલવર્ણ, બિંદુચિહ્નયુક્ત, વિશાળ અને છિદ્ર/ચીરચિહ્નવાળો—આ શુભ લક્ષણો છે. વૈકુંઠમાં પુસ્તક અને પાઠ/વાંચનનું ચિહ્ન, એક ચક્ર અને કમળ હોય છે, અને પુચ્છરેખા મણિસમાન બિંદુઓથી અંકિત હોય છે.

Verse 8

मत्स्यो दीर्घस्त्रिविन्दुः स्यात् काचवर्णस्तु पूरितः श्रीधरो वनमालाङ्कः पञ्जरेखस्तु वर्तुलः

‘મત્સ્ય’નું ચિહ્ન લાંબું અને ત્રિબિંદુયુક્ત હોવું જોઈએ; તે કાચ/સ્ફટિકસમાન વર્ણનું અને ભરેલું દેખાવું જોઈએ. એ જ શ્રીધર છે, જે વનમાલાથી અલંકૃત છે; પાંજર/વક્ષરેખાઓ વર્તુળાકાર રાખવી.

Verse 9

वामनो वर्तुलश्चातिह्रस्वो नीलः सविन्दुकः श्यामस्त्रिविक्रमो दक्षरेखो वामेन विन्दुकः

વામન વર્તુળાકાર અને અત્યંત હ્રસ્વ છે; તે નીલવર્ણ અને બિંદુચિહ્નયુક્ત છે. ત્રિવિક્રમ શ્યામવર્ણ છે; જમણી બાજુ રેખાચિહ્ન અને ડાબી બાજુ બિંદુચિહ્ન ધારણ કરે છે.

Verse 10

अनन्तो नागभोगाङ्गो नैकाभो नैकमूर्तिमान् स्थूलो दामोदरो मध्यचक्रो द्वाःसूक्ष्मविन्दुकः

તે અનંત છે, જેના અંગો નાગના ભોગો (કુંડળીઓ) સમાન છે; અનેક તેજ અને અનેક રૂપો ધરાવે છે; વિશાળ અને સ્થૂલ; દામોદર (કટિ પર દામ/ઉદરબંધનું ચિહ્ન); મધ્યમાં ચક્રચિહ્નધારી; અને બે સૂક્ષ્મ બિંદુચિહ્નોથી યુક્ત.

Verse 11

सुदर्शनस्त्वेकचक्रो लक्ष्मीनारायणो द्वयात् त्रिचक्रश्चाच्युतो देवस्त्रिचक्रको वा त्रिविक्रमः

એક ચક્ર ધારણ કરનાર સુદર્શન કહેવાય; બે ચક્ર ધારણ કરનાર લક્ષ્મી-નારાયણ. ત્રણ ચક્ર ધારણ કરનાર દેવ અચ્યુત; અથવા ત્રણ-ચક્રધારીને ત્રિવિક્રમ પણ કહે છે.

Verse 12

जनार्दनश् चतुश् चक्रो वासुदेवश् च पञ्चभिः षट्वक्रश् चैव प्रद्युम्नः सङ्कर्षणञ्च सप्तभिः

જનાર્દનનું સ્તવન ચાર (નામ/ઉપાધિ)થી થાય છે; ચતુશ્ચક્રનું પાંચથી; ષટ્વક્રનું છથી; તેમજ પ્રદ્યુમ્ન અને સંકર્ષણનું પ્રત્યેક સાત નામોથી કીર્તન થાય છે।

Verse 13

पुरुषोत्तमोष्टचक्रो नवव्यूहो नवाङ्कितः दशावतारो दशभिर्दशैकेनानिरुद्धकः द्वादशात्मा द्वादशभिरत ऊर्ध्वमनन्तकः

તે પુરુષોત્તમ છે, અષ્ટચક્ર (આઠ પ્રકારના ચક્ર-રૂપો ધરાવનાર); તે નવ વ્યૂહોમાં ગોઠવાયેલો અને નવ ચિહ્નોથી અંકિત છે। તે દશ અવતારોનો ઈશ્વર છે; દશ અને એક (દશથી પર) રૂપે તે અનિરુદ્ધ છે। તે દ્વાદશાત્મા છે; અને દ્વાદશથી ઉપર તે અનંત છે।