Adhyaya 66

Verse 1

आग्नेये सभागृहस्थापनं नाम पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः गोपुच्छहस्तक इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः देवाज्ञां प्राप्य इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ षट्षष्टितमो ऽध्यायः साधारणप्रतिष्ठाविधानं भगवानुवाच समुदायप्रतिष्ठाञ्च वक्ष्ये सा वासुदेववत् आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे ऽश्विनौ तथा

અગ્નિ પુરાણમાં ‘સભાગૃહસ્થાપન’ નામે પંચષષ્ટિતમ અધ્યાય છે. હવે ‘સાધારણ પ્રતિષ્ઠાવિધાન’ નામે ષટ્ષષ્ટિતમ અધ્યાય આરંભે છે. ભગવાન બોલ્યા—સમુદાય-પ્રતિષ્ઠા પણ કહું છું; તે વાસુદેવવિધિ મુજબ છે. (આવાહન કરો) આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, સાધ્ય, વિશ્વેદેવ તથા અશ્વિનૌનું।

Verse 2

ऋषयश् च तथा सर्वे वक्ष्ये तेषां विशेषकं यस्य देवस्य यन्नाम तस्याद्यं गृह्य चाक्षरं

બધા ઋષિઓ વિષે પણ હું તેમની વિશેષ વર્ગીકરણ સમજાવીશ. જે દેવનું જે નામ હોય, તેના નામનું પ્રથમ અક્ષર આધારરૂપે ગ્રહણ કરવું જોઈએ.

Verse 3

मात्राभिर्भेदयित्वा तु दीर्घाण्यङ्गानि भेदयेत् प्रथमं कल्पयेद्वीजं सविन्दुं प्रणवं नतिं

માત્રાઓ પ્રમાણે ભેદ કરીને દીર્ઘ અંગોનું પણ વિભાજન કરવું. પ્રથમ બિંદુসহ બીજ, તેમજ પ્રણવ (ૐ) અને નતિ (નમઃ-રૂપ)નું આયોજન કરવું.

Verse 4

सर्वेषां मूलमन्त्रेण पूजनं स्थापनं तथा नियमव्रतकृच्छ्राणां मठसङ्क्रमवेश्मनां

સર્વ માટે મૂળમંત્ર દ્વારા પૂજન અને સ્થાપન કરવું જોઈએ; તેમજ નિયમ, વ્રત, કૃચ્છ્ર (પ્રાયશ્ચિત્ત-તપ), મઠ, સંક્રમ (પ્રવેશમાર્ગ) અને ગૃહો વિષયે પણ આ જ વિધાન છે.

Verse 5

मासोपवासं द्वादश्यां इत्य् आदिस्थापनं वदे शिलां पूर्णघटं कांस्यं सम्भारं स्थापयेत्ततः

‘દ્વાદશીએ માસોપવાસ’ વગેરે થી શરૂ થતી સ્થાપનવિધિ હું કહું છું. ત્યારબાદ શિલા, પૂર્ણઘટ, કાંસ્યપાત્ર અને જરૂરી સામગ્રી સ્થાપિત કરવી.

Verse 6

ब्रह्मकूर्चं समाहृत्य श्रपेद् यवमयं चरुं क्षीरेण कपिलायास्तु तद्विष्णोरिति साधकः

બ્રહ્મકૂર્ચ એકત્ર કરીને સાધકે જવમય ચરુ રાંધવો; કપિલા ગાયના દૂધથી, ‘તદ્વિષ્ણોઃ’ મંત્ર જપતા જપતા.

Verse 7

प्रणवेनाभिघार्यैव दर्व्या सङ्घट्टयेत्ततः साधयित्वावतार्याथ विष्णुमभ्यर्च्य होमयेत्

પ્રથમ પ્રણવ (ૐ) વડે હવ્યદ્રવ્યને અભિઘાર્ય કરીને, પછી દર્વી (કરછો)થી તેને એકત્ર મિશ્રિત કરવું. યોગ્ય રીતે સિદ્ધ કરીને નીચે મૂકી, શ્રીવિષ્ણુનું અર્ચન કરી પછી હોમ કરવો.

Verse 8

व्याहृता चैव गायत्र्या तद्विप्रासेति होमयेत् विश्वतश् चक्षुर्वेद्यैर् भूरग्नये तथैव च

વ્યાહૃતિઓ અને ગાયત્રી સાથે ‘તદ્વિપ્રાસ…’ એમ ઉચ્ચારીને હોમ કરવો. તેમજ ‘વિશ્વતશ્ચક્ષુઃ’ અને ‘વેદ્યાઃ’ વગેરે ઉપાધિઓથી ભૂર્-અગ્નિને પણ આહુતિ આપવી.

Verse 9

सूर्याय प्रजापतये अन्तरिक्षाय होमयेत् द्यौः स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहा पृथिवी महाराजकः

સૂર્ય, પ્રજાપતિ અને અંતરિક્ષને ઉદ્દેશીને હોમ કરવો. ‘દ્યૌઃ સ્વાહા’, ‘બ્રહ્મણે સ્વાહા’ તથા ‘પૃથિવી મહારાજકઃ’ એમ ઉચ્ચારીને પણ આહુતિ આપવી.

Verse 10

तस्मै सोमञ्च राजानं इन्द्राद्यैर् होममाचरेत् अङ्गानि कल्पयेदिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रणवं गतिमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं हुत्वा चरोर्भागान् दद्याद्दिग्बलिमादरात्

તે વિધિમાં રાજા સોમને ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓ સાથે હોમ કરવો. આ રીતે આહુતિ આપી, ચરુના ભાગો આદરપૂર્વક દિગ્બલિ રૂપે અર્પણ કરવા.

Verse 11

समिधो ऽष्टशतं हुत्वा पालाशांश्चाज्यहोमकं कुर्यात् पुरुषसूक्तेन इरावती तिलाष्टकं

આઠસો સમિધાઓ અર્પણ કરીને, પાલાશ કાષ્ઠ સાથે ઘૃત-હોમ કરવો. પુરુષસૂક્ત દ્વારા આ કરવું; પછી ઇરાવતી અને તિલાષ્ટક—આઠ પ્રકારની તલ-આહુતિ—વિધિપૂર્વક કરવી.

Verse 12

हुत्वा तु ब्रह्मविष्ण्वीशदेवानामनुयायिनां ग्रहाणामाहुतीर्हुत्वा लोकेशानामथो पुनः

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઈશ (શિવ) દેવોના અનુયાયી ગ્રહદેવતાઓને આહુતિ અર્પણ કરીને, ત્યારબાદ ફરી લોકપાલો (લોકરક્ષકો)ને આહુતિ આપવી જોઈએ।

Verse 13

पर्वतानां नदीनाञ्च समुद्राणां तथाअहुतीः हुत्वा च व्याहृतीर्दद्द्यात् स्रुवपूर्णाहुतित्रयं

પર્વતો, નદીઓ અને સમુદ્રોને આવાહન કરીને અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કર્યા પછી, વ્યાહૃતિઓ સાથે સ્રુવભરી ત્રણ પૂર્ણ આહુતિ આપવી જોઈએ।

Verse 14

वौषडन्तेन मन्त्रेण वैष्णवेन पितामह पञ्चगव्यं चरुं प्राश्य दत्वाचार्याय दक्षिणां

હે પિતામહ! ‘વૌષટ્’થી અંત થતો વૈષ્ણવ મંત્ર ઉચ્ચારીને પંચગવ્ય અને ચરુ પ્રસાદરૂપે ગ્રહણ કરી, પછી આચાર્યને વિધિપૂર્વક દક્ષિણા આપવી।

Verse 15

तिलपात्रं हेमयुक्तं सवस्त्रं गामलङ्कृतां प्रीयतां भगवान् विष्णुरित्युत्सृजेद्व्रतं बुधः

સોનાથી યુક્ત તલપાત્રને વસ્ત્રসহ દાન કરીને અને અલંકૃત ગાય અર્પણ કરીને—‘ભગવાન વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાઓ’ એમ કહી બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ વ્રતનું વિસર્જન (સમાપ્તિ) કરે।

Verse 16

मासोपवासादेरन्यां प्रतिष्ठां वच्मि पूर्णतः यज्ञेनातोष्य देवेशं श्रपयेद्वैष्णवं चरुं

હવે હું માસોપવાસ વગેરે થી શરૂ થતી બીજી પ્રતિષ્ઠા-વિધિ સંપૂર્ણ રીતે કહું છું। યજ્ઞ દ્વારા દેવેશને સંતોષીને વૈષ્ણવ ચરુ રાંધવો જોઈએ।

Verse 17

तिलतण्डुलनीवारैः श्यामाकैर् अथवा यवैः आज्येनाधार्य चोत्तार्य होमयेन्मूर्तिमन्त्रकैः

તિલ, ચોખાના દાણા, નીવાર, શ્યામાક અથવા જવ—ઘીથી આધાર આપી અને ઉઠાવી, મૂર્તિ-મંત્રો ઉચ્ચારીને હોમ કરવો જોઈએ।

Verse 18

विष्ण्वादीनां मासपानां तदन्ते होमयेत् पुनः ॐ विष्णवे स्वाहा ॐ विष्णवे निभूयपाय स्वाहा ॐ विष्णवे शिपिविष्टाय स्वाहा ॐ नरसिंहाय स्वाहा ॐ पुरुषोत्तमाय स्वाहा द्वादशाश्वत्थसमिधो होमयेद्घृतसम्प्लुताः

વિષ્ણુથી આરંભ થતા માસિક પાન-અર્પણોના અંતે ફરી હોમ કરવો—“ૐ વિષ્ણવે સ્વાહા”, “ૐ વિષ્ણવે નિભૂયપાય સ્વાહા”, “ૐ વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય સ્વાહા”, “ૐ નરસિંહાય સ્વાહા”, “ૐ પુરુષોત્તમાય સ્વાહા।” ઘીથી ભીંજવેલી અશ્વત્થની બાર સમિધાઓ અગ્નિમાં અર્પણ કરવી।

Verse 19

विष्णो रराटमन्त्रेण ततो द्वादश चाहुतीः एवं दत्वा इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः एतान् दत्वा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ विष्णवे प्रवृषाय स्वाहा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः इदं विष्णुरिरावती चरोर्द्वादश आहुतीः

પછી ‘વિષ્ણુ-રરાટ’ મંત્રથી બાર આહુતિઓ આપવી. (કેટલાક પાંદડાઓમાં “એवं દત્વા”, કેટલાકમાં “એतान્ દત્વા”; અન્ય પાઠમાં આહુતિ-વાક્ય “ૐ વિષ્ણવે પ્રવૃષાય સ્વાહા” છે.) આ રીતે વિષ્ણુ અને ઇરાવતી માટે ચરુની બાર આહુતિઓ થાય।

Verse 20

हुत्वा चाज्याहुतीस्तद्वत्तद्विप्रासेति होमयेत् शेषहोमं ततः कृत्वा दद्यात् पूर्णाहुतित्रयं

એ જ રીતે ઘીની આહુતિઓ આપી, “તદ્ વિપ્રાસે” અંતવાળા મંત્ર મુજબ હોમ કરવો. પછી શેષ-હોમ પૂર્ણ કરીને, ત્રણ પૂર્ણાહુતિ અર્પણ કરવી।

Verse 21

युञ्जतेत्यनुवाकन्तु जप्त्वा प्राशीत वै चरुं प्रणवेन स्वशब्दान्ते कृत्वा पात्रे तु पैप्पले

“યુઞ્જતે…”થી શરૂ થતો અનુવાક જપીને, નિશ્ચયે ચરુ પ્રાશન કરવો. પોતાના નિર્ધારિત વાક્યના અંતે પ્રણવ (ૐ) જોડીને, તેને પિપ્પલના પાત્રમાં મૂકવું।

Verse 22

ततो मासाधिपानान्तु विप्रान् द्वादश भोजयेत् त्रयोदश गुरुस्तत्र तेभ्यो दद्यात्त्रयोदश

ત્યારબાદ માસોના અધિપતિ એવા બાર બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું; અને તેમામાં ત્રયોદશમો ગુરુ (આચાર્ય) હોય. તે બ્રાહ્મણોને ત્રયોદશ દાન/દક્ષિણા આપવી.

Verse 23

कुम्भान् स्वाद्वम्बुसंयुक्तान् सच्छत्रोपानहान्वितान्

મધુર (સુખદ) પાણીથી ભરેલા કુંભો દાન આપવા; સાથે સારો છત્ર અને પાદુકા/ચપ્પલ પણ જોડવા.

Verse 24

गावः प्रीतिं समायान्तु प्रचरन्तु प्रहर्षिताः इति गोपथमुत्सृज्य यूपं तत्र निवेशयेत्

“ગાયો પ્રીતિ પામે અને હર્ષથી વિચરે”—એમ કહી ગોપથ પર તેમને મુક્ત કરી, તે જ સ્થાને યૂપ (યજ્ઞસ્તંભ) સ્થાપવો.

Verse 25

दशहस्तं प्रपाअराममठसङ्क्रमणादिषु गृहे च होममेवन्तु कृत्वा सर्वं यथाविधि

પ્રપા (જળછત્ર), બગીચો, મઠ, સંક્રમણ/સીમા-વિધિ વગેરે સ્થળોમાં તથા ઘરમાં પણ, દશ હસ્તનું પ્રમાણ રાખીને માત્ર હોમ કરવો અને પછી સર્વ કાર્ય વિધિ મુજબ પૂર્ણ કરવું.

Verse 26

पूर्वोक्तेन विधानेन प्रविशेच्च गृहं गृही अनिवारितमन्नाद्यं सर्वेष्वेतेषु कारयेत्

પૂર્વોક્ત વિધાન મુજબ ગૃહસ્થ ગૃહમાં પ્રવેશ કરે; અને આ સર્વ કર્મોમાં અન્નાદિનો પુરવઠો/વિતરણ કોઈ રોકટોક વિના કરાવે.

Verse 27

द्विजेभ्यो दक्षिणा देया यथाशक्त्या विचक्षणैः आरामं कारयेद्यस्तु नन्दने स चिरं वसेत्

વિચક્ષણોએ પોતાની શક્તિ મુજબ દ્વિજોને દક્ષિણા આપવી. અને જે આનંદદાયક આરામ (ઉદ્યાન) બનાવડાવે, તે ઇન્દ્રના નંદનવનમાં દીર્ઘકાળ વસે છે.

Verse 28

मठप्रदानात् स्वर्लोके शक्रलोके वसेत्ततः प्रपादानाद्वारुणेन सङ्क्रमेण वसेद्दिवि

મઠનું દાન કરવાથી સ્વર્ગલોકે, વિશેષ કરીને શક્ર (ઇન્દ્ર)ના લોકમાં વસે છે. અને પ્રપા (જળછત્ર/પાણીની વ્યવસ્થા) દાન કરવાથી વરુણસંબંધિત શુભ સંક્રમ માર્ગે દિવ્યલોકે વસે છે.

Verse 29

इष्टकासेतुकारी च गोलोके मार्गकृद्गवां नियमव्रतकृद्विष्णुः कृच्छ्रकृत्सर्वपापहा

જે ઇષ્ટકાસેતુ (ઇંટનો સેતુ/પુલ) બનાવે, અને જે ગોલોકમાં ગાયો માટે માર્ગ બનાવે; જે નિયમ-વ્રતનું અનુષ્ઠાન કરે, જે વિષ્ણુભક્ત છે, અને જે કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરે—એ બધા સર્વ પાપોના નાશક બને છે.

Verse 30

गृहं दत्वा वसेत्स्वर्गे यावदाभूतसम्प्लवं अञ्जतेत्यनुवाकस्तु इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वाद्वन्नसंयुक्तानिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः समुदायप्रतिष्ठेष्टा शिवादीनां गृहात्मनां

ગૃહનું દાન કરવાથી મહાપ્રલય સુધી સ્વર્ગમાં વસે છે. તેમજ ગૃહના અંતર્વર્તી દેવતા રૂપે શિવ આદિ દેવોની સમૂહ પ્રતિષ્ઠા (સ્થાપના/વ્યવસ્થા) કરવી જોઈએ.