Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠા અને ઈશાન-કલ્પના સંદર્ભમાં ઈશ્વર મહત્ત્વના કર્મો પહેલાં નિર્વિઘ્નતા માટે ગણેશ-પૂજાની વિધિ વર્ણવે છે. આરંભે મંત્ર-ન્યાસ દ્વારા ગણપતિના વિશેષણો હૃદય, શિર, શિખા, વર્મ, નેત્ર અને અસ્ત્ર સ્થાનોમાં સ્થાપિત કરી સાધકદેહને પવિત્ર કર્મસાધન બનાવાય છે. પછી મંડલ-કેન્દ્રિત પૂજાક્રમમાં ગણ, ગુરુ અને પાદુકા, શક્તિ અને અનંત, ધર્મ તથા યંત્રના સ્તરો (મુખ્ય ‘અસ્થિ-ચક્ર’ અને ઉપર-નીચેના આવરણો) જોડાઈ પરંપરા, શક્તિ, વિશ્વાધાર અને નિયમનું સંકલન થાય છે. પદ્મકર્ણિકા-બીજા, જ્વાલિની, નંદયા, સૂર્યેશા, કામરૂપા, ઉદયા, કામવર્તિની જેવી દેવીરૂપોની આવાહન, પાઠભેદ નોંધો અને બીજધ્વનિઓનું તત્ત્વ-કાર્ય સાથેનું સંક્ષિપ્ત નકશીકરણ પણ આપવામાં આવ્યું છે. અંતે ગણપતિ ગાયત્રી અને નામાવલી દ્વારા તેમને વિઘ્નનાશક રૂપે સ્મરી પ્રતિષ્ઠા-સિદ્ધિ અને ધર્મસાધનમાં સફળતા પ્રતિપાદિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये पादपारामप्रतिष्ठाकथनं नाम सप्ततितमो ऽध्यायः अथ एकसप्ततितमो ऽध्यायः गणेशपूजाविधिः ऐश्वर उवाच गणपूजां प्रवक्ष्यामि निर्विघ्नामखिलार्थदां गणाय स्वाहा हृदयमेकदंष्ट्राय वै शिरः
આ રીતે આદિમહાપુરાણના આગ્નેય ભાગમાં ‘પાદપારામ-પ્રતિષ્ઠાકથન’ નામનો સત્તરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે એકોતેરમો અધ્યાય—‘ગણેશપૂજાવિધિ’. ઈશ્વરે કહ્યું: હું ગણ (ગણેશ)ની પૂજા કહું છું, જે વિઘ્નો દૂર કરે અને સર્વ અર્થ આપે. (ન્યાસ:) ‘ગણાય સ્વાહા’—હૃદય; ‘એકદંષ્ટ્રાય’—શિર.
Verse 2
गजकर्णिने च शिखा गजवक्त्राय वर्म च महोदराय स्वदन्तहस्तायाक्षि तथास्त्रकम्
‘ગજકર્ણિન’ માટે શિખા (શિરોચૂટી) નિમણૂક કરવી; ‘ગજવક્ત્ર’ માટે વર્મ (કવચ) નિમવું; ‘મહોદર’ માટે નેત્રો નિમવા; તેમજ ‘સ્વદંતહસ્ત’ માટે અસ્ત્ર-મંત્ર નિર્ધારિત કરવો।
Verse 3
गणो गुरुः पादुका च शक्त्यनन्तौ च धर्मकः मुख्यास्थिमण्डलं चाधश्चोर्ध्वच्छदनमर्चयेत्
ક્રમ પ્રમાણે ગણ, ગુરુ, (ગુરુની) પાદુકા, શક્તિ અને અનંત, ધર્મ, મુખ્ય અસ્થિ-મંડળ, તેમજ નીચે અને ઉપરના આવરણોનું પણ પૂજન કરવું જોઈએ।
Verse 4
पद्मकर्णिकवीजांश् च ज्वालिनीं नन्दयार्चयेत् सूर्येशा कामरूपा च उदया कामवर्तिनी
દેવીને પદ્મકર્ણિકા-બીજા રૂપે, જ્વાલિની રૂપે, તેમજ નંદયા, સૂર્યેશા, કામરૂપા, ઉદયા અને કામવર્તિની રૂપે પણ પૂજવી જોઈએ।
Verse 5
निर्विघ्नां पापनाशिनीमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः बलकर्णिने चेति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महोदराये दण्डहस्तायाक्षि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मुख्यास्तिमण्डलमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सत्यां च विघ्ननाशा च आसनं गन्धमृत्तिका यं शोषा रं च दहनं प्लवो लं वं तथामृतम्
“નિર્વિઘ્ના, પાપનાશિની”—એવો પાઠ બે ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં છે. “બલકર્ણિને ચ”—એવો પાઠ ખ, ગ, ઘ, ઙ-ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં છે. “મહોદરાય, દંડહસ્તાય, (અને) અક્ષિ”—એવો પાઠ ઙ-ચિહ્નિત હસ્તપ્રતમાં છે. “મુખ્ય અસ્થિ-મંડળ”—એવો પાઠ ખ અને ઙ-ચિહ્નિત બે હસ્તપ્રતોમાં છે. તેમજ (દેવી) ‘સત્યા’ અને ‘વિઘ્નનાશા’ પણ છે. આસન સુગંધિત મૃત્તિકા; ‘યં’ શોષણ, ‘રં’ દહન, ‘લં’ પ્લવ, અને ‘વં’ અમૃત।
Verse 6
लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात् गणपतिर्गणाधिपो गणेशो गणनायकः गणक्रीडो वक्रतुण्ड एकदंष्ट्रो महोदरः
અમે લંબોદરને જાણીએ (અને પૂજીએ) છીએ; મહોદરનું ધ્યાન કરીએ છીએ. તે દંતી અમને પ્રેરણા (અને પ્રકાશ) આપે. તે ગણપતિ, ગણાધિપ, ગણેશ, ગણનાયક; ગણોમાં ક્રીડા કરનાર; વક્રતુણ્ડ; એકદંત; અને મહોદર છે।
Verse 7
गजवक्त्रो लम्बुक क्षिर्विकटो विघ्ननाशनः धूम्रवर्णा महेन्द्राद्याः पूज्या गणपतेः स्मृताः
ગજવક્ત્ર, લંબોદર, ક્ષીર્વિકટ, વિઘ્નનાશન, ધૂમ્રવર્ણ—અને મહેન્દ્રાદિ અન્ય નામરૂપો—આ બધાં ભગવાન ગણપતિના પૂજ્ય સ્વરૂપો તરીકે સ્મરાય છે।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes mantra-nyāsa with precise deity-epithet assignments to bodily loci (heart, head, crown-tuft, armor, eyes, weapon-mantra), followed by a structured mandala worship order (Gaṇa, Guru/pādukā, Śakti, Ananta, Dharma, and diagrammatic layers).
By foregrounding Gaṇeśa as Vighnanāśaka, it frames technical ritual correctness as a discipline of purification and dharmic alignment, ensuring that Vāstu-Pratiṣṭhā proceeds with auspiciousness while cultivating devotion, lineage-respect (guru), and inner steadiness through nyāsa and mantra.
A Gaṇapati gāyatrī is given: “लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात्”, positioning Gaṇeśa as the meditated deity who impels insight and successful completion of rites.