Adhyaya 56

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पिण्डिकालक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः दिक्पालयागकथनं भगवानुवाच प्रतिष्ठापञ्चकं वक्ष्ये प्रतिमात्मा तु पूरुषः प्रकृतिः पिण्डिका लक्ष्मीः प्रतिष्ठा योगकस्तयोः

આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં “પિણ્ડિકા-લક્ષણ” નામનો પંચપંચાશમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે “દિક્પાલ-યાગકથન” નામનો ષટ્પંચાશમો અધ્યાય આરંભે છે. ભગવાન બોલ્યા—હું પ્રતિષ્ઠા-પંચક સમજાવીશ. પ્રતિમાનો અંતરાત્મા પુરુષ છે; પિણ્ડિકા પ્રકૃતિ છે; લક્ષ્મી પ્રતિષ્ઠા છે; અને બંનેનો સંયોગ ‘યોગક’ કહેવાય છે.

Verse 2

इच्छाफलार्थिभिस्तस्मात्प्रतिष्ठा क्रियते नरैः गर्भसूत्रं तु निःसार्य प्रासादस्याग्रतो गुरुः

આથી ઇચ્છિત ફળની પ્રાપ્તિ ઇચ્છનાર લોકો પ્રતિષ્ઠા-ક્રિયા કરે છે. ગર્ભસૂત્રને બહાર કાઢીને આચાર્ય તેને પ્રાસાદ (મંદિર)ના અગ્રભાગે લાવે છે.

Verse 3

अष्टषोडशविंशान्तं मण्डपञ्चाधमादिकम् स्नानं कलशार्थञ्च यागद्रव्यार्थमर्धतः

આઠ, સોળ અને વીસ સુધી (માપ) મુજબ મંડપ તથા અધમ વગેરે પરથી શરૂ થતો પંચવિધ ભેદ; તેમજ સ્નાનવિધિ, કલશનો હેતુ, અને સંક્ષેપમાં યાગ-દ્રવ્યોની આવશ્યકતા (અહીં જણાવાય છે)।

Verse 4

त्रिभागेणार्धभागेन वेदिं कुर्यात्तु शोभनाम् प्रतिमाद्रव्यमुच्यते इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भसूत्रन्तु निर्मायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कलशैर् घटिकाभिश् च वितानाद्यैश् च भूषयेत्

એક-તૃતીયાંશ અને અર્ધાંશ (નિર્ધારિત) પ્રમાણથી વેદી સુંદર રીતે બનાવવી જોઈએ. પછી કલશો, ઘટિકાઓ, વિતાનો વગેરે વડે તેને શોભાવવી જોઈએ.

Verse 5

पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य सर्वद्रव्याणि धारयेत् अलङ्कृतो गुरुर्विष्णुं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत्

પંચગવ્યથી સર્વ દ્રવ્યોનું પ્રોક્ષણ (શુદ્ધિકરણ) કરીને બધી સામગ્રી તૈયાર રાખવી. પછી અલંકૃત ગુરુ વિષ્ણુનું ધ્યાન કરીને પોતાના આત્મસ્વરૂપનું વિધિવત્ પૂજન કરવું.

Verse 6

अङ्गुलीयप्रभृतिभिर्मूर्तिपान् वलयादिभिः कुण्डे कुण्डे स्थापयेच्च मूर्तिपांस्तत्र पारगान्

અંગૂઠી વગેરે ચિહ્નો તથા વલયાદિ આભૂષણો સાથે, દરેક કુંડમાં વિધિમાં પારંગત મૂર્તિપ (અર્થાત્ કુશળ ઋત્વિજ) સ્થાપિત કરવો જોઈએ.

Verse 7

चतुष्कोणे चार्धकोणे वर्तुले पद्मसन्निभे पूर्वादौ तोरणार्थन्तु पिप्पलोडुम्बरौ वटं

ચોરસ, અર્ધચોરસ તથા પદ્મસદૃશ વર્તુળાકાર રચનામાં, તોરણના હેતુથી પૂર્વાદિ દિશાઓમાં પિપ્પલ, ઉદુમ્બર અને વટ (વડ) વૃક્ષો સ્થાપિત કરવા જોઈએ.

Verse 8

प्लक्षं सुशोभनं पूर्वं सुभद्रन्दक्षतोरणं सुकर्म च सुहोत्रञ्च आप्ये सौम्ये समुच्छ्रयम्

પૂર્વ માટે પ્લક્ષ અતિ શુભ છે. દક્ષિણ તોરણ માટે સુભદ્ર નિર્દિષ્ટ છે. તેમ જ સુકર્મ અને સુહોત્ર પણ વિહિત છે; અને પશ્ચિમ તથા ઉત્તર તરફ સમુચ્છ્રય (ઉચ્ચ રચના) માટે આપ્ય અને સૌમ્ય વાપરવા જોઈએ.

Verse 9

पञ्चहस्तं तु संस्थाप्य स्योनापृथ्वीति पूजयेत् तोरणस्तम्भमूले तु कलशान्मङ्गलाङ्कुरान्

પાંચ હસ્તના પ્રમાણથી સ્થાપિત કરીને ‘સ્યોના પૃથ્વી’ મંત્રથી પૂજન કરવું. અને તોરણ-સ્તંભના મૂળમાં મંગલ અંકુરો સહિત કલશો સ્થાપિત કરવા।

Verse 10

प्रदद्यादुपरिष्टाच्च कुर्याच्चक्रं सुदर्शनं पञ्चहस्तप्रमाणन्तु ध्वजं कुर्याद्द्विचक्षणः

ઉપર ભાગે તેને સ્થાપિત કરીને સુદર્શન ચક્ર બનાવવું. ધ્વજ પાંચ હસ્તના પ્રમાણનો હોવો જોઈએ; કુશળ શિલ્પીએ તેને દ્વિચક્ષણ (બે નેત્રસદૃશ ચિહ્ન/છિદ્ર) સાથે રચવો.

Verse 11

वैपुल्यं चास्य कुर्वीत षोडशाङ्गुलसन्मितं सप्तहस्तोच्छ्रितं वास्य कुर्यात् कुण्डं सुरोत्तम

હે દેવોત્તમ, તેની પહોળાઈ સોળ અંગુલ પ્રમાણની કરવી; અને તેના માટે સાત હસ્ત ઊંચું અગ્નિકુંડ બનાવવું।

Verse 12

अरुणोग्निनिभश् चैव कृष्णः शुक्लोथ पीतकः रक्तवर्णस् तथा श्वेतः श्वेतवर्णादिकक्रमात्

તે અરુણ—અગ્નિસમાન તેજવાળો—છે; તેમજ કૃષ્ણ, શુક્લ, પછી પીત; તદ્રূপ રક્તવર્ણ અને શ્વેત—આ રીતે શ્વેતવર્ણાદિ ક્રમથી।

Verse 13

कुमुदः कुमुदाक्षश् च पुण्डरीकोथ वामनः शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः

‘કુમુદ’, ‘કુમુદાક્ષ’ (કમળનેત્ર), ‘પુંડરીક’ (શ્વેતકમળસદૃશ) અને ‘વામન’; ‘શઙ્કુકર્ણ’ (શઙ્ખકર્ણ), ‘સર્વનેત્ર’ (સર્વદ્રષ્ટા), ‘સુમુખ’ (મંગલમુખ) અને ‘સુપ્રતિષ્ઠિત’ (દૃઢ પ્રતિષ્ઠિત)।

Verse 14

पूज्या कोटिगुणैर् युक्ताः पूर्वाद्या ध्वजदेवताः जलाढकसुपूरास्तु पक्वविम्बोपमा घटाः

પૂર્વાદિ ધ્વજદેવતાઓ કોટિગુણોથી યુક્ત હોવાથી પૂજ્ય છે. તેમજ ઘટો આઢક પ્રમાણ મુજબ જળથી સંપૂર્ણ ભરેલા, પાકેલા બિંબફળ સમા ગોળ અને પૂર્ણ હોવા જોઈએ।

Verse 15

समाहित इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्वेतवर्नक्रमात् ध्वजा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कृष्णवर्णः क्रमाद्ध्वजा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टाविंशाधिकशतं कालमण्डनवर्जिताः सहिरण्या वस्त्रकण्ठाः सोदकास्तोरणाद्वहिः

‘સમાહિત’—એવું ઙ-ચિહ્નિત પાંડુલિપિ-પાઠ છે. ‘ધ્વજો શ્વેતવર્ણક્રમથી’—એવું ઙ-ચિહ્નિત પાઠ; ‘ક્રમથી ધ્વજો કૃષ્ણવર્ણના’—એવું પણ ઙ-ચિહ્નિત પાઠ. (તે) એકસો અઠ્ઠાવીસ, કાળા મંડન વિના; હિરણ્યયુક્ત, વસ્ત્રકંઠબંધવાળા, જળસહિત; તોરણની બહાર સ્થિત।

Verse 16

घटाः स्थाप्याश् च पूर्वादौ वेदिकायाश् च कोणगान् चतुरः स्थापयेत् कुम्भानाजिघ्रेति च मन्त्रतः

પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને ઘટો સ્થાપી, વેદિકાના ચાર ખૂણાઓમાં ચાર કુંભ સ્થાપવા અને વિધાનોક્ત મંત્રો અનુસાર ‘આજિઘ્રેતિ’ મંત્રથી ઘ્રાણ/વાયન ક્રિયા કરવી.

Verse 17

कुम्भेष्वावाह्य शक्रादीन् पूर्वादौ पूजयेत् क्रमात् इन्द्रागच्छ देवराज वज्रहस्त गजस्थित

કુંભોમાં શક્ર આદિ દેવતાઓનું આવાહન કરીને, પૂર્વ સ્થાનથી ક્રમે તેમની પૂજા કરવી. (આવાહન:) “ઇન્દ્રા, આવો—દેવરાજ, વજ્રહસ્ત, ગજસ્થિત!”

Verse 18

पूर्वद्वारञ्च मे रक्ष देवैः सह नमोस्तु ते त्रातारमिन्द्रमन्त्रेण अर्चयित्वा यजेद् बुधः

“દેવો સાથે મારા પૂર્વ દ્વારનું રક્ષણ કરો; તમને નમસ્કાર.” એમ કહી ઇન્દ્ર-મંત્રથી રક્ષક ઇન્દ્રની અર્ચના કરીને, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ પછી યજન/વિધિ કરે.

Verse 19

आगच्छाग्रे शक्तियुत च्छागस्थ बलसंयुत रक्षाग्नेयीं दिशं देवैः पूजां गृह नमोस्तु ते

“આગળ આવો—શક્તિયુક્ત, છાગ પર સ્થિત, બળસંપન્ન. દેવો સાથે આગ્નેય દિશાનું રક્ષણ કરો; આ પૂજા ગ્રહણ કરો; તમને નમસ્કાર.”

Verse 20

अग्निमूर्धेतिमन्त्रेण यजेद्वा आग्नेय नमः महिषस्थ यमागच्छ दण्डहस्त महाबल

‘અગ્નિમૂર્ધા…’થી આરંભ થતા મંત્ર વડે યજન કરવું, અથવા ‘આગ્નેય નમઃ’ કહી પૂજા કરવી. પછી (આવાહન:) “મહિષસ્થ યમ, આવો; દંડહસ્ત, મહાબલ!”

Verse 21

रक्ष त्वं दक्षिणद्वारं वैवस्वत नमोस्तु ते वैवस्वतं सङ्गमनमित्यनेन यजेद्यमं

હે વૈવસ્વત (યમ)! તું દક્ષિણ દ્વારનું રક્ષણ કર; તને નમસ્કાર. ‘વૈવસ્વતં સંગમનમ્’થી આરંભતા આ મંત્ર વડે યમનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 22

नैरृतागच्छ खड्गाढ्य बलवाहनसंयुत इदमर्घ्यमिदं पाद्यं रक्ष त्वं नैरृतीं दिशं

હે નૈઋત દિશાના પાલક! ખડ્ગધારી અને બળવાન વાહનથી યુક્ત થઈ આવો. આ અર્ઘ્ય, આ પાદ્ય; તમે નૈઋતી (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશાનું રક્ષણ કરો.

Verse 23

एष ते नैरृते मन्त्रेण यजेदर्घ्यादिभिर् नरः मकरारूढ वरुण पाशहस्त महाबल

આ નૈઋત-દિશા મંત્રથી મનુષ્ય અર્ઘ્યાદિ અર્પણ કરીને પૂજન કરે— ‘મકરારૂઢ વરુણ! પાશહસ્ત! મહાબલ!’

Verse 24

आगच्छ पश्चिमं द्वारं रक्ष रक्ष नमोस्तु ते उरुं हि राजा वरुणं यजेदर्घ्यादिभिर्गुरुः

પશ્ચિમ દ્વારે આવો; રક્ષણ કરો, રક્ષણ કરો—તમને નમસ્કાર. ગુરુના માર્ગદર્શન હેઠળ રાજા (યજમાન) અર્ઘ્યાદિથી વરુણનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 25

आगच्छ वायो सबल ध्वजहस्त सवाहन वायव्यं रक्ष देवैस्त्वं समरुद्भिर् नमोस्तु ते

હે વાયુ! બળવાન, ધ્વજહસ્ત અને વાહનসহ આવો. દેવો તથા મરુદ્ગણો સાથે વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશાનું રક્ષણ કરો; તમને નમસ્કાર.

Verse 26

शक्तिहस्त इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निमूर्ध्वेति अर्घ्याद्यैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नरवाहनसंयुत इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वात इत्य् आदिभिश्चार्वेदोन्नमो वायवेपि वा आगच्छ सोम सबला गदाहस्त सवाहन

પાઠાંતર મુજબ દેવને ‘શક્તિહસ્ત’ તથા ‘નરવાહનસંયુત’ કહેવામાં આવ્યો છે. ‘વાત…’થી આરંભતા મંત્રથી પૂજા કરવી, અથવા ‘ૐ નમો વાયવે’ જપ કરવો. પછી કહેવું—‘હે સોમ, સબળા શક્તિ સહિત આવો; ગદાહસ્ત અને વાહન સહિત આવો.’

Verse 27

रक्ष त्वमुत्तरद्वारं सकुवेर नमोस्तु ते सोमं राजानमिति वा यजेत्सोमाय वै नमः

‘ઉત્તર દ્વારનું રક્ષણ કરો; કુબેર સહિત તમને નમસ્કાર.’ અથવા ત્યાં ‘સોમં રાજાનમ્’ મંત્રથી પૂજન કરીને—‘સોમાય વૈ નમઃ’ કહેવું.

Verse 28

आगच्छेशान सबल शूलहस्त वृषस्थित यज्ञमण्डपस्यैशानीं दिशं रक्ष नमोस्तु ते

હે ઈશાન, આવો—સબળ, શૂલહસ્ત અને વૃષભ પર સ્થિત. આ યજ્ઞમંડપની ઈશાની (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશાનું રક્ષણ કરો; તમને નમસ્કાર.

Verse 29

ईशानमस्येति यजेदीशानाय नमोपि वा ब्रह्मन्नागच्छ हंसस्थ स्रुक्स्रुवव्यग्रहस्तक

‘ઈશાનમસ્ય…’ મંત્રથી પૂજન કરવું, અથવા ‘ઈશાનાય નમઃ’થી પણ. પછી કહેવું—‘હે બ્રહ્મન, આવો; હંસ પર સ્થિત, સ્રુક્-સ્રુવમાં વ્યસ્ત હાથ ધરનાર।’

Verse 30

सलोकोर्ध्वां दिशं रक्ष यज्ञस्याज नमोस्तु ते हिरण्यगर्भेति यजेन्नमस्ते ब्रह्मणेपि वा

‘તમારા લોક (ધામ) સહિત ઊર્ધ્વ દિશાનું રક્ષણ કરો, હે યજ્ઞના સ્વામી; તમને નમસ્કાર.’ ‘હિરણ્યગર્ભ’ મંત્રથી પૂજન કરવું, અથવા ‘હે બ્રહ્મન, તમને નમસ્કાર’ કહીને પણ.

Verse 31

अनन्तागच्छ चक्राढ्य कूर्मस्थाहिगणेश्वर अधोदिशं रक्ष रक्ष अनन्तेश नमोस्तु ते नमोस्तु सर्पेति यजेदनन्ताय नमोपि वा

હે અનંત, આવો—ચક્રધારી, કૂર્મ પર સ્થિત નાગગણોના ઈશ્વર! અધોદિશા (નાદિર)નું રક્ષણ કરો, રક્ષણ કરો. હે અનંતેશ, તમને નમસ્કાર, નમસ્કાર. ‘નમઃ સર્પ’ મંત્રથી અથવા માત્ર ‘નમોऽનંતાય’ કહીને પણ પૂજા કરવી।