Adhyaya 78

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वास्तुपूजाकथनं नाम सप्तसप्ततितमो ऽध्यायः अथोष्टसप्ततितमो ऽध्यायः पवित्रारोहणकथनं ईश्वर उवाच पवित्रारोहणं वक्ष्ये क्रियार्चादिषु पूरणं नित्यं तन्नित्यमुद्दिष्टं नैमित्तिकमथापरं

આ રીતે અગ્નિ પુરાણમાં “વાસ્તુપૂજાકથન” નામનો સત્તોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે અઠોતેરમો અધ્યાય આરંભે છે—“પવિત્રારોહણકથન”. ઈશ્વરે કહ્યું—ક્રિયા, અર્ચા વગેરે કર્મોની પૂર્ણતા કરનાર પવિત્રારોહણ વિધિ હું કહું છું. તે બે પ્રકારનું છે—નિત્ય, જે નિયમિત રીતે વિહિત છે, અને નૈમિત્તિક, જે પ્રસંગવિશેષે કરવામાં આવે છે।

Verse 2

आषाढादिचतुर्दश्यामथ श्रावणभाद्रयोः सितासितासु कर्तव्यं चतुर्दश्यष्टमीषु तत्

આષાઢ માસની ચતુર્દશીથી આરંભ કરીને, તેમજ શ્રાવણ અને ભાદ્રપદમાં પણ—શુક્લ અને કૃષ્ણ બંને પક્ષોમાં—આ અનુષ્ઠાન ચતુર્દશી અને અષ્ટમી તિથિઓએ કરવું જોઈએ।

Verse 3

कुर्याद्वा कार्त्तिकीं यावत्तिथौ प्रतिपादिके वह्निब्रह्माम्बिकेभास्यनागस्कन्दार्कशूलिनां

અથવા પ્રતિપદા તિથિ સુધી કાર્ત્તિકી વ્રત આચરવું અને અગ્નિ, બ્રહ્મા, અંબિકા, ગજાનન, નાગો, સ્કંદ, સૂર્ય તથા શૂલધારી (શિવ)નું પૂજન કરવું।

Verse 4

दुर्गायमेन्द्रगोविन्दस्मरशम्भुसुधाभुजां सौवर्णं राजतं ताम्रं कृतादिषु यथाक्रमं

દુર્ગા તથા ઇન્દ્ર, ગોવિંદ (વિષ્ણુ), સ્મર (કામ), શંભુ (શિવ) અને સુધાભુજ (અમૃતભોજી દિવ્યરૂપ) માટે—કૃત આદિ યુગોમાં યથાક્રમે સોનાં, ચાંદી અને તાંબાંની પ્રતિમાઓ બનાવવી જોઈએ।

Verse 5

कलौ कार्पासजं चापि पट्टपद्मादिसूत्रकं प्रणवश् चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्मा नागो गुहो हरिः

કલિયુગમાં (પવિત્ર) કાર્પાસ એટલે કપાસથી પણ બનાવી શકાય; તેમજ પટ્ટ (રેશમ), પદ્મતંતુ (કમળ-રેશા) વગેરે સૂત્રોથી પણ. (દેવ-સંજ્ઞાઓ:) પ્રણવ (ૐ), ચંદ્રમા, વહ્નિ, બ્રહ્મા, નાગ, ગુહ (કાર્ત્તિકેય) અને હરિ (વિષ્ણુ)।

Verse 6

सर्वेशः सर्वदेवाः स्युः क्रमेण नवतन्तुषु अष्टोत्तरशतान्यर्धं तदर्धं चोत्तमादिकं

નવ તંત્રોમાં ક્રમે સર્વેશ અને ‘સર્વદેવ’ નામનો સમૂહ વિન્યાસ/પાઠ કરાય છે. તેમની સંખ્યા ૧૦૮ની અડધી છે; અને તેની પણ અડધી ‘ઉત્તમ’થી શરૂ થતા પરમ વર્ગની છે.

Verse 7

एकाशीत्याथवा सूत्रैस्त्रिंशताप्पष्टयुक्तया शरीरोन्मादवायव इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वधाभुजामिति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः गुहो रविरिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः सदेश इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चाशता वा कर्तव्यं तुल्यग्रन्थ्यन्तरालकं

અથવા ૮૧ સૂત્રો હોવા જોઈએ; અથવા ૩૦ સૂત્રો સાથે વધુ ૬૫ હોવા જોઈએ. ચિહ્નિત પાંડુલિપિમાં ‘શરીરોન્માદવાયવ’ (ઘ) પાઠ છે; ત્રણ ચિહ્નિત પાંડુલિપિઓમાં ‘સ્વધાભુજામ્’ (ખ, ઘ, ઙ) પાઠ છે; ચાર ચિહ્નિત પાંડુલિપિઓમાં ‘ગુહો રવિઃ’ (ખ, ગ, ઘ, ઙ) પાઠ છે; તેમજ ચિહ્નિત પાંડુલિપિમાં ‘સદેશઃ’ (ખ, ગ, ઘ, ઙ) પાઠ છે. અથવા ૫૦ વિભાગ કરીને, ગ્રંથી-ગ્રંથી વચ્ચે સમાન અંતર રાખવું જોઈએ.

Verse 8

द्वादशाङ्गुलमानानि व्यासादष्टाङ्गुलानि च लिङ्गविस्तारमानानि चतुरङ्गुलकानि वा

તેના માપ ૧૨ અંગુલ હોઈ શકે; અને વ્યાસ ૮ અંગુલ. તેમજ લિંગના વિસ્તાર/પહોળાઈનું નિર્ધારિત માપ ૪ અંગુલ પણ કહેવાયું છે.

Verse 9

तथैव पिण्डिकास्पर्शं चतुर्थं सर्वदैवतं गङ्गावतारकं कार्यं सुजातेन सुधौतकं

તેમજ ‘પિંડિકા-સ્પર્શ’ કરવો; અને ચોથા કર્મરૂપે સર્વ દેવતાઓને અર્પણ કરવું. ‘ગંગાવતાર’ વિધિ પણ કરવી—સુજાત (યોગ્ય) વ્યક્તિ દ્વારા અને સારી રીતે ધોઈને શુદ્ધ કરેલા દ્રવ્ય/પાત્રથી.

Verse 10

ग्रन्थिं कुर्याच्च वामेन अघोरणाथ शोधयेत् रञ्जयेत् पुरुषेणैव रक्तचन्दनकुङ्कुमैः

ગ્રંથી (ગાંઠ) ડાબા હાથથી બાંધવી; ‘અઘોર’ મંત્રથી તેનું શોધન કરવું. પછી ‘પુરુષ’ મંત્રથી, રક્તચંદન અને કુંકુમ વડે, તેને રંજિત/સંસ્કૃત કરવું.

Verse 11

कस्तूरीरोचनाचन्द्रैर् हरिद्रागैर् इकादिभिः ग्रन्थयो दश कर्तव्या अथवा तन्तुसङ्ख्यया

કસ્તૂરી, ગોરોચના, કપૂર, હળદર વગેરે દ્રવ્યો વડે દસ ગ્રંથિ/ગાંઠો (અથવા ગોળીઓ) તૈયાર કરવી; અથવા તંતુ/દોરાની સંખ્યાને પ્રમાણ માનીને કરવી।

Verse 12

अन्तरं वा यथाशोभमेकद्विचतुरङ्गुलं प्रकृतिः पौरुषी वीरा चतुर्थी त्वपराजिता

ભાગો વચ્ચેનું અંતર શોભા મુજબ એક, બે અથવા ચાર અંગુલ રાખવું. પ્રથમ ‘પ્રકૃતિ’, દ્વિતીય ‘પૌરુષી’, તૃતીય ‘વીરા’ અને ચતુર્થ ‘અપરાજિતા’ કહેવાય છે।

Verse 13

जयान्या विजया षष्ठी अजिता च सदाशिवा मनोन्मनी सर्वमुखी ग्रन्थयो ऽभ्यधिकाः शुभाः

તેને ‘જયાન્યા’ અને ‘વિજયા’, તેમજ ‘ષષ્ઠી’, ‘અજિતા’ અને ‘સદાશિવા’; ‘મનોન્મની’ અને ‘સર્વમુખી’ પણ કહે છે. આ ગ્રંથિ/વિભાગો વિશેષ રીતે શ્રેષ્ઠ અને અતિ શુભ માનવામાં આવ્યા છે।

Verse 14

कार्या वा चन्द्रवह्न्यर्कपवित्रं शिववद्धृदि एकैकं निजमूर्तौ वा पुप्तके गुरुके गणे

ચંદ્ર, અગ્નિ અને સૂર્યના આકારમાં પવિત્રક બનાવવું અને શિવવિધિ મુજબ હૃદયમાં ન્યાસ કરવો. અથવા એકે કરીને તેને પોતાની મૂર્તિ પર, પુસ્તક/હસ્તપ્રત પર, ગુરુ પર અને ગણ પર સ્થાપિત કરવું।

Verse 15

स्यादेकैकं तथा द्वारदिक्पालकलशादिषु हस्तादिनवहस्तान्तं लिङ्गानां स्यात्पवित्रकं

તેમજ દ્વાર, દિક્પાલ, કલશ વગેરે માટે પણ એક-એક પવિત્રક હોવું જોઈએ. લિંગો માટે પવિત્રકનું પ્રમાણ એક હસ્તથી નવ હસ્ત સુધી માનવામાં આવ્યું છે।

Verse 16

अष्टाविंशतितो युद्धं दशभिर्दशभिः क्रमात् द्व्यङ्गुलाभ्यन्तरास्तत्र क्रमादेकाङ्गुलान्तराः

અઠ્ઠાવીસમા ક્રમથી આગળ યુદ્ધવ્યૂહને ક્રમશઃ દસ-દસ કરીને ગોઠવવો. ત્યાં અંદરનું અંતર બે અંગુલ, અને પછી ક્રમે એક-એક અંગુલનું અંતર રહે.

Verse 17

ग्रन्थयो मानमप्येषां लिङ्गविस्तारसस्मितं सप्तम्यां वा त्रयोदश्यां कृतनित्यक्रियः शुचिः

આ ગ્રંથિઓના માપ પણ જાણવાં; લિંગને જણાવેલ પ્રમાણ અને વિસ્તરણ મુજબ બનાવવું. સપ્તમી અથવા ત્રયોદશીએ નિત્યકર્મ કરીને શુચિ બનીને અનુષ્ઠાન કરવું.

Verse 18

भूषयेत् पुष्पवस्त्राद्यैः सायाह्ने यागमन्दिरं चण्डवह्न्यर्कपवित्रमिति ख, ग, ङ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः पुस्तके गुरवे गणो इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कृत्वा नैमित्तिकीं सन्ध्यां विशेषेण च तर्पणं

સાંજ સમયે પુષ્પ, વસ્ત્ર વગેરે વડે યાગમંદિરને શોભાવવું. પછી નૈમિત્તિક સંધ્યા કરીને વિશેષરૂપે તર્પણ પણ કરવું. (ચંડવહ્ન્યર્કપવિત્ર વગેરે પાઠભેદ હસ્તપ્રતિઓમાં દર્શાવ્યા છે.)

Verse 19

परिगृहीते भूभागे पवित्रे सूर्यमर्चयेत् आचम्य सकलीकृत्य प्रणवार्घ्यकरो गुरुः

પરિગૃહીત અને પવિત્ર કરેલા ભૂભાગમાં સૂર્યનું અર્ચન કરવું. આચમન કરીને સામગ્રીને સુવ્યવસ્થિત કરી ગુરુ પ્રણવসহ અર્ઘ્ય અર્પણ કરે.

Verse 20

द्वाराण्यस्त्रेण सम्प्रोक्ष्य पूर्वादिक्रमतो ऽर्चयेत् हां शान्तिकलाद्वाराय तथा विद्याकलात्मने

અસ્ત્ર-મંત્રથી દ્વારોને સારી રીતે પ્રોક્ષણ કરીને, પૂર્વ વગેરે ક્રમથી તેમની અર્ચના કરવી. ‘હાં’—શાંતિ-કલા અધિષ્ઠિત દ્વાર માટે, તેમજ વિદ્યા-કલા-આત્મક દ્વાર માટે પણ.

Verse 21

निवृत्तिकलाद्वाराय प्रतिष्ठाख्यकलात्मने तच्छाखयोः प्रतिद्वारं द्वौ द्वौ द्वाराधिपौ यजेत्

નિવૃત્તિ નામની કલા દ્વારા અધિષ્ઠિત દ્વાર તથા પ્રતિષ્ઠા નામની કલા-સ્વરૂપ દ્વારની પૂજા કરવી. તે બંને શાખાઓના પ્રત્યેક દ્વારે બે-બે દ્વારાધિપ (દ્વારપાલ)નું યજન કરવું.

Verse 22

नन्दिने महाकालाय भृङ्गिणे ऽथ गणाय च वृषभाय च स्कन्दाय देव्यै चण्डाय च क्रमात्

ક્રમ પ્રમાણે નંદી, મહાકાળ, ભૃંગી; પછી ગણ, વૃષભ, સ્કંદ, દેવી અને ચંડ—એમને (નિવેદન/આહુતિ) અર્પણ કરવું.

Verse 23

नित्यं च द्वारपालादीन् प्रविश्य द्वारपश्चिमे इष्ट्वा वास्तुं भूतशुद्धिं विशेषार्घ्यकरः शिवः

દરરોજ દ્વારપાલ વગેરેની પૂજા કરીને અંદર પ્રવેશ કરવો. દ્વારના પશ્ચિમ ભાગમાં વાસ્તુદેવતાનું યજન કરીને ભૂતશુદ્ધિ કરવી; પછી વિશેષ અર્ઘ્ય અર્પણ કરવાથી તે શિવમય (મંગલમય) બને છે.

Verse 24

प्रोक्षणाद्यं विधायाथ यज्ञसम्भारकृन्नरः मन्त्रयेद्दर्भदूर्वाद्यैः पुष्पाद्यैश् च हृदादिभिः

પ્રોક્ષણ વગેરે પ્રારંભિક ક્રિયાઓ કરીને, યજ્ઞસામગ્રી ગોઠવનારો પુરુષ પછી હૃદ્ વગેરે (અંગ) મંત્રોથી કુશ-દર્ભ, દુર્વા, પુષ્પ વગેરેનું મંત્રણ (સંસ્કાર) કરે.

Verse 25

शिवहस्तं विधायेत्थं स्वशिरस्यधिरोपयेत् शिवो ऽहमादिः सर्वज्ञो मम यज्ञप्रधानता

આ રીતે ‘શિવ-હસ્ત’ મુદ્રા બનાવી તેને પોતાના મસ્તક પર ધારણ કરવી. (ભાવ કરવો:) “હું શિવ છું—આદિ અને સર્વજ્ઞ; મારામાં યજ્ઞ-પૂજા સર્વોપરી છે.”

Verse 26

अत्यर्थं भावयेद्देवं ज्ञानखद्गकरो गुरुः नैरृतीं दिशमासाद्य प्रक्षिपेदुदगाननः

ઉત્તરમુખે ગુરુ—જેનાં હાથે જ્ઞાનખડ્ગ છે—દેવનું અત્યંત ભાવથી ધ્યાન કરે; પછી નૈઋતિ (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં જઈ ત્યાં વિધિપૂર્વક પ્રક્ષેપ/આહુતિ નાંખે।

Verse 27

अर्घ्याम्बु पञ्चगव्यञ्च समस्तान् मखमण्डपे चतुष्पथान्तसंस्कारैर् वीक्षणाद्यैः सुसंस्कृतैः

મખમંડપમાં સર્વને અર્ઘ્યજળ અને પંચગવ્ય વડે, ચાર દિશાઓથી ચતુષ્પથાંત સુધીના નિર્ધારિત સંસ્કારો દ્વારા—વીક્ષણ (છાંટવું) વગેરે શુદ્ધિકર્મો સહિત—યથાવિધી સુસંસ્કૃત/શુદ્ધ કરવું।

Verse 28

विक्षिप्य विकिरांस्तत्र कुशकूर्चोपसंहरेत् ए सूर्यमर्चयेदिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः प्रोक्षणच्चेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः विधायैकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ब्राह्मणाद्यैर् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः दशकूर्ञ्चोपसंहरेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तानीशदिशि वर्धन्यामासनायोपकल्पयेत्

ત્યાં વિકિર દ્રવ્યો છાંટી, કુશકૂર્ચ વડે તેને એકત્ર કરવું; પછી ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં વર્ધની પર તે વસ્તુઓને પૂજાના આસનરૂપે ગોઠવવી।

Verse 29

नैरृते वास्तुगीर्वाणा द्वारे लक्ष्मीं प्रपूजयेत् पश्चिमाभिमुखं कुम्भं सर्वधान्योपरि स्थितं

હે વાસ્તુગીર્વાણ (વાસ્તુવિધિના પાઠક)! નૈઋતિ દ્વારે લક્ષ્મીનું વિધિવત્ પૂજન કરવું; ત્યાં પશ્ચિમાભિમુખ કુંભને સર્વ ધાન્ય ઉપર સ્થાપિત કરવો।

Verse 30

प्रणवेन वृषारूढं सिंहस्थां वर्धनीन्ततः कुम्भे साङ्गं शिवन्देवं वर्धन्यामर्चयेत्

પ્રણવ (ૐ) સાથે વૃષારૂઢ અને સિંહસ્થ એવા શિવદેવનું, સाङ્ગ (અંગોપાંગসহ) કુંભમાં તથા અંદર સ્થિત વર્ધની પાત્રમાં પણ વિધિપૂર્વક અર્ચન કરવું।

Verse 31

दिक्षु शक्रादिदिक्पालान् विष्णुब्रह्मशिवादिकान् वर्धनीं सम्यगादाय घटपृष्टानुगामिनीं

દશ દિશાઓમાં શક્રાદિ દિક્પાલો તથા વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, શિવ આદિ દેવતાઓનું આવાહન કરવું; પછી કલશના પૃષ્ઠભાગને અનુસરતી વર્ધની (છાંટવાની કરછી)ને વિધિપૂર્વક લઈને કર્મ કરવું।

Verse 32

शिवाज्ञां श्रावयेन्मन्त्री पूर्वादीशानगोचरं अविच्छिन्नपयोधारां मूलमन्त्रमुदीरयेत्

મંત્રસાધક શિવની આજ્ઞા પ્રગટ કરે; પૂર્વ દિશાથી ઈશાન કોણ સુધી મુખ રાખીને, દૂધની અવિચ્છિન્ન ધારાની જેમ મૂળમંત્ર અખંડ ઉચ્ચારે।

Verse 33

समन्ताद् भ्रामयेदेनां रक्षार्थं शस्त्ररूपिणीं पूर्वं कलशमारोप्य शस्त्रार्थन्तस्य वामतः

રક્ષાર્થે શસ્ત્રરૂપિણી આ (વર્ધની)ને સર્વ દિશામાં વૃત્તાકારે ફેરવવી; પ્રથમ કલશ પર સ્થાપી, તેના ડાબા ભાગે શસ્ત્ર-ઉપકરણ સ્થાપવું।

Verse 34

समग्रासनके कुम्भे यजेद्देवं स्थिरासने वर्धन्यां प्रणवस्थायामायुधन्तदनु द्वयोः

સમગ્રાસન પર સ્થિત કુંભમાં સ્થિર આસન પર દેવનું પૂજન કરવું; પ્રણવ (ૐ) પ્રતિષ્ઠિત વર્ધની પર (પણ) પૂજા કરીને, ત્યારબાદ બંને બાજુ આયુધ-ચિહ્નો સ્થાપવા।

Verse 35

भगलिङ्गसमायोगं विदध्याल्लिङ्गमुद्रया कुम्भे निवेद्य बोधासिं मूलमन्त्रजपन्तथा

લિંગમુદ્રા દ્વારા ભગ-લિંગનો સમાયોગ-વિધાન કરવું; પછી કુંભમાં બોધાસિનું નિવેદન કરીને, તેમજ મૂળમંત્રનો જપ કરવો।

Verse 36

तद्दशांशेन वर्धन्यां रक्षां विज्ञापयेदपि गणेशं वायवे ऽभ्यर्च्य हरं पञ्चामृतादिभिः

તે (દક્ષિણા/આહુતિ)ના દશમાંશથી ‘વર્ધની’ નામના શુભ-વૃદ્ધિ કર્મમાં રક્ષા (રક્ષાકવચ)નું વિધિવત્ વિજ્ઞાપન/નિયોજન કરવું. ગણેશનું પૂજન કરીને, વાયુને અર્ઘ્યાદિ અર્પણ કરી, પંચામૃત આદિ દ્રવ્યોથી હર (શિવ)ની આરાધના કરવી.

Verse 37

स्नापयेत् पूर्ववत् प्रार्च्य कुण्डे च शिवपावकं ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः रक्षां च कारयेत् सदेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्ववत् स्नापयेत् प्रार्चेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थापयेत् पूर्ववच्चाग्निमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुम्भे वा शिवमर्चयेदिति ग, चिह्नितस्पुस्तकपाठः विधिवच्च चरुं कृत्वा सम्पाताहुतिशोधितं

પૂર્વવત્ પૂજન કરીને તે જ રીતે સ્નાન કરાવવું; અને કુંડમાં શિવ-પાવક (શિવાગ્નિ)નું પણ વિધિવત્ અર્ચન કરવું. રક્ષા-વિધાન પણ કરાવવું; અથવા પાઠાંતર મુજબ પૂર્વવત્ અગ્નિ સ્થાપવી, કે કુંભમાં શિવનું પૂજન કરવું. પછી નિયમસર ચરુ બનાવી, સંપાત-આહુતિથી શુદ્ધ કરાયેલ (ચરુ) આગળ ઉપયોગમાં લેવો.

Verse 38

देवाग्र्यात्मविभेदेन दर्ष्या तं विभजेत् त्रिधा दत्वा भागौ शिवाग्निभ्यां संरक्षेद्भागमात्मनि

દેવાગ્ર્ય, શિવ અને અગ્નિ—તેમના તેમના ભાગભેદ અનુસાર તે (હવિષ્ય/ચરુ)ને દૃશ્યરૂપે ત્રણ ભાગમાં વહેંચવું. શિવ અને અગ્નિને બે ભાગ આપી, એક ભાગ પોતાને માટે સંરક્ષિત રાખવો.

Verse 39

शरेण चर्मणा देयं पूर्वतो दन्तधावनं तस्माद्घोरशिखाभ्यां वा दक्षिणे पश्चिमे मृदं

પૂર્વમુખ થઈ દાતણ (શર/દંતકાષ્ઠ) અને ચર્મ (ચામડું)ની સહાયથી દંતધાવન કરવું. ત્યારબાદ ઘોર-શિખા (તર્જની અને મધ્યમા)થી, અથવા વિધાન મુજબ, શુદ્ધિ માટેની મૃદા જમણી બાજુ કે પશ્ચિમ બાજુ લેવી/લગાવવી.

Verse 40

साद्योजातेन च हृदा चोत्तरे वामनीकृतं जलं वामेन शिरसा ईशे गन्धान्वितं जलं

સાદ્યોજાત મંત્ર અને હૃદય-ન્યાસથી જળને ઉત્તર દિશામાં સ્થાપી, તેને વામાભિમુખ (ડાબી તરફ ફેરવી) કરવું. પછી વામ શિરોભાગથી, ઈશાન મંત્રসহ, સુગંધિત જળનો પ્રયોગ કરવો.

Verse 41

पञ्चगव्यं पलाशादिपुटकं वै समन्ततः ऐशान्यां कुसुमं दद्यादाग्नेय्यां दिशि रोचनां

પંચગવ્ય અને પલાશાદિથી બનેલું પુટક સર્વત્ર ચારે બાજુ ગોઠવવું. ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં પુષ્પો મૂકવા અને આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશામાં રોચના (પીળો વર્ણક) સ્થાપિત કરવી.

Verse 42

अगुरुं निरृताशायां वायव्यां च चतुःसमं होमद्रव्याणि सर्वाणि सद्योजातैः कुशैः सह

નિરૃતિ (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં અગરુ સ્થાપિત કરવું અને વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં તેની સમાન ચારગણી માત્રા મૂકવી. હોમના સર્વ દ્રવ્યો સદ્યોજાત-સંબંધિત નવા કુશ સાથે ગોઠવવા.

Verse 43

दण्डाक्षसूत्रकौपीनभिक्षापात्राणि रूपिणे कज्जलं कुङ्कुमन्तैलं शलाकां केशशोधनीं

સાકાર (તપસ્વી) રૂપ માટે દંડ, અક્ષસૂત્ર (જપમાળા), કૌપીન અને ભિક્ષાપાત્ર આપવું. તેમજ કાજળ, કુંકુમ, તેલ, લગાવવાની શલાકા અને કેશશોધનનું સાધન પણ અર્પણ કરવું.

Verse 44

ताम्बूलं दर्पणं दद्यादुत्तरे रोचनामपि आसनं पादुके पात्रं योगपट्टातपत्रकं

પછીના ક્રમમાં તાંબૂલ અને દર્પણ આપવું તથા રોચના પણ અર્પણ કરવી. સાથે આસન, પાદુકા, પાત્ર, યોગપટ્ટા અને છત્ર પણ આપવું.

Verse 45

ऐशान्यामीशमन्त्रेण दद्यादीशानतुष्टये पूर्वस्याञ्चरुकं साज्यं दद्याद्गन्धादिकं नवे

ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં ઈશ-મંત્રથી ઈશાનની તૃપ્તિ માટે અર્પણ કરવું. પૂર્વ દિશા માટે ઘૃતમિશ્રિત ચરુ આપવું અને નવમા સ્થાને ગંધાદિ અર્પણ કરવું.

Verse 46

पूर्वित्राणि समादाय प्रोक्षितान्यर्घ्यवारिणा संहितामन्त्रपूतानि नीत्वा पावकसन्निधिं

પૂર્વે તૈયાર કરેલ કર્મોપકરણોને અર્ઘ્યજળથી પ્રોક્ષિત કરીને અને સંહિતા-મંત્રોથી શુદ્ધ કરીને, તેને લઈને પવિત્ર અગ્નિના સન્નિધિમાં લઈ જવું।

Verse 47

कृष्णाजिनादिनाअच्छाद्य स्मरन् संवत्सरात्मकं साक्षिणं सर्वकृत्यानां गोप्तारं शिवमव्ययं

કૃષ્ણાજિન વગેરે વડે પોતાને આચ્છાદિત કરીને, સર્વ કર્મોના સાક્ષી, સંવત્સર-સ્વરૂપ, રક્ષક અને અવ્યય એવા શિવનું સ્મરણ કરવું।

Verse 48

सद्योजातेन च हृदा चोत्तरे वामनीयकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सद्योजातेन च हृदा चोत्तरे धाम निष्फलमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः फलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दण्डाक्षसूत्रकौपानतीर्थपात्राणि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वेति हेति प्रयोगेण मन्त्रसंहितया पुनः शोधयेच्च पवित्राणि वाराणामेकविंशतिं

‘સદ્યોજાત’ વગેરે મંત્રો તથા ‘હૃદય’ મંત્રથી, ત્યારબાદ અનુવર્તી શોધન-સૂત્રો લાગુ કરીને, મંત્ર-સંહિતાનો સંયુક્ત જપ કરી ફરી શુદ્ધ કરવું—દંડ, અક્ષસૂત્ર, કૌપીન, તીર્થજળ અને પાત્ર વગેરે પવિત્ર વસ્તુઓને; તેમજ પવિત્રોનું એકવીસ આવર્તન સુધી શोधन કરવું।

Verse 49

गृहादि वेष्टयेत्सूत्रैर् गन्धाद्यं रवये ददेत् पूजिताय समाचम्य कृतन्यासः कृतार्घ्यकः

ગૃહ વગેરે સ્થળોને સૂત્રોથી વેષ્ટિત કરવું; રવિ (સૂર્ય)ને ચંદન વગેરે અર્પણ કરવું। પૂજા કરીને આચમન કરવું; ન્યાસ પૂર્ણ કરીને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું।

Verse 50

नन्द्यादिभ्यो ऽथ गन्धाख्यं वास्तोश्चाथ प्रविश्य च शस्त्रेभ्यो लोकपालेभ्यः स्वनाम्ना शिवकुम्भके

પછી નંદી વગેરેમાંથી આરંભ કરીને ‘ગંધ’ નામના દેવતાનો ન્યાસ કરવો; અને વાસ્તુ-મંડળમાં પ્રવેશ કરીને, શસ્ત્રો તથા લોકપાલોને પણ તેમના-તેમના નામથી શિવ-કુંભમાં સ્થાપિત (ન્યાસ) કરવું।

Verse 51

वर्धन्यै विघ्नराजाय गुरवे ह्य् आत्मने यजेत् अथ सर्वौषधीलिप्तं धूपितं पुष्पदूर्वया

વર્ધની, વિઘ્નરાજ (વિઘ્નહર્તા) અને ગુરુ—અર્થાત્ પોતાના આત્મસ્વરૂપ—ની પૂજા કરવી. ત્યારબાદ પૂજ્ય વસ્તુને સર્વ ઔષધિઓના લેપથી લેપિત કરી, ધૂપથી ધૂપિત કરીને, પુષ્પ અને દૂર્વા વડે અર્ચના/અલંકરણ કરવું.

Verse 52

आमन्त्र्य च पवित्रं तत् विधायाञ्जलिमध्यगं ॐ समस्तविधिच्छिद्रपूरणे च विधिं प्रति

તે પવિત્રકનું આવાહન કરીને તેને જોડેલી હથેળીઓની અંજલિમાં મધ્યે સ્થાપિત કરવું. પછી ‘ૐ’ મંત્ર સાથે વિધિ કરવી—સમસ્ત વિધિ-છિદ્રો (ત્રુટિ/અપૂર્ણતા)ની પૂર્તિ માટે.

Verse 53

प्रभवमन्त्रयामि त्वां त्वदिच्छावाप्तिकारिकां तत्सिद्धिमनुजानीहि यजतश्चिदचित्पते

હું તમને પ્રભવ-મંત્રથી આવાહન કરું છું; તે તમારી ઇચ્છાનુસાર પ્રાપ્તિ કરાવનાર છે. હે ચિદચિદ્પતિ, આ યજમાન માટે તે (અભિષ્ટ) સિદ્ધિ અનુમોદિત/અનુગ્રહિત કરો.

Verse 54

सर्वथा सर्वदा शम्भो नमस्ते ऽस्तु प्रसीद मे आमन्त्रितो ऽसि देवेश सह देव्या गणेश्वरैः

હે શંભો, સર્વ રીતે અને સર્વ કાળે તમને નમસ્કાર; મારી ઉપર પ્રસન્ન થાઓ. હે દેવેશ, તમે દેવી તથા ગણેશ્વરો (ગણોના અધિપતિઓ) સાથે આમંત્રિત છો.

Verse 55

मन्त्रेशैर् लोकपालैश् च सहितः परिचारकैः निमन्त्रयाम्यहन्तुभ्यं प्रभाते तु पवित्रकं

મંત્રેશો અને લોકપાલો સાથે, તથા તેમના પરિચારકો સહિત, પ્રભાતે પવિત્રક વિધિ માટે હું તમને નિમંત્રિત કરું છું.

Verse 56

नियमञ्च करिष्यामि परमेश तवाज्ञया इत्येवन्देवमामन्त्र्य रेचकेनामृतीकृतं

“હે પરમેશ્વર! તમારી આજ્ઞાથી હું નિયમોનું અનુષ્ઠાન કરીશ.” એમ કહી દેવતાનું આવાહન કરીને, રેચક (ઉચ્છ્વાસ) દ્વારા તેને અમૃતસમાન—શુદ્ધ અને પ્રાણિત—કરે છે।

Verse 57

शिवान्तं मूलमुच्चार्य तच्छिवाय निवेदयेत् ः पूजनार्थं समाचम्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः रव्यादिभ्यो ऽथेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गन्धाद्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आमन्त्रणपवित्रमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः परिवारकैविति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः जपं स्तोत्रं प्रमाणञ्च कृत्वा शम्भुं क्षमापयेत्

“શિવ” અંતવાળો મૂળમંત્ર ઉચ્ચારી તેને શિવને નિવેદિત કરવો. પછી પૂજનાર્થે આચમન કરીને, સૂર્ય આદિ દેવોને તથા ગંધાદિ ઉપચાર અર્પણ કરવા; આમંત્રણ-પવિત્ર અને પરિવાર દેવતાઓનું પૂજન કરીને, જપ, સ્તોત્રપાઠ અને વિધિ-પ્રમાણ પૂર્ણ કરી શંભુ (શિવ) પાસે ક્ષમા યાચવી।

Verse 58

हुत्वा चरोस्तृतीयांशं तद्दद्दीत शिवाग्नये दिग्वासिभ्यो दिगीशेभ्यो भूतमातृगणेभ्य उ

ચરુનો ત્રીજો ભાગ અગ્નિમાં હોમ કરીને, પછી તે શિવાગ્નિને અર્પણ કરવો; તેમજ દિગ્વાસી, દિગીશ, ભૂતગણ અને માતૃગણોને પણ બલિ/અર્પણ આપવું।

Verse 59

रुद्रेभ्यो क्षेत्रपादिभ्यो नमः स्वाहा बलिस्त्वयं दिङ्नागाद्यैश् च पूर्वादौ क्षेत्राय चाग्नये बलिः

“રુદ્રો અને ક્ષેત્રપાદ/ક્ષેત્રપાલોને નમઃ—સ્વાહા. આ બલિ તમારાં માટે છે।” એ જ રીતે પૂર્વાદિ દિશાઓના દિગ્નાગ આદિ રક્ષકો સહિત, ક્ષેત્ર (સ્થાન) અને અગ્નિ માટે પણ આ બલિ છે।

Verse 60

समाचम्य विधिच्छिद्रपूरकं होममाचरेत् पूर्णां व्याहृतिहोमञ्च कृत्वा रुन्धीत पावकं

આચમન કરીને, વિધિમાં થયેલી ખામી/છિદ્રની પૂર્તિ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત-હોમ કરવો; અને વ્યાહૃતિઓ સાથે પૂર્ણાહુતિ કરીને, ત્યારબાદ પાવક (અગ્નિ)ને બંધ/સુરક્ષિત કરવો।

Verse 61

तत ओमग्नये स्वाहा स्वाहा सोमाय चैव हि ओमग्नीषोमाभ्यां स्वाहाग्नये स्विष्टकृते तथा

ત્યારબાદ “ૐ અગ્નયે સ્વાહા”; “સ્વાહા સોમાય પણ”; “ૐ અગ્નીષોમાભ્યાં સ્વાહા”; તેમજ “અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહા” એમ આહુતિ આપવી।

Verse 62

इत्याहुतिचतुष्कन्तु दत्वा कुर्यात्तु योजनां वह्निकुण्डार्चितं देवं मण्डलाभ्यर्चिते शिवे

આ રીતે ચાર આહુતિ આપીને પછી યોજના (સમાપન-વિન્યાસ) કરવો. મંડલથી અર્ચિત શિવવિધિમાં વહ્નિકુંડમાં દેવનું પૂજન કરવું।

Verse 63

नाडीसन्धानरूपेण विधिना योजयेत्ततः वंशादिपात्रे विन्यस्य अस्त्रञ्च हृदयन्ततः

પછી વિધિ મુજબ નાડી-સંધાનરૂપે (મંત્રશક્તિનું) યોજન કરવું. વાંસ વગેરે પાત્રમાં સ્થાપી હૃદયસ્થાનથી અસ્ત્રમંત્રનો વિન્યાસ કરવો।

Verse 64

अधिरोप्य पवित्राणि कलाभिर्वाथ मन्त्रयेत् षडङ्गं ब्रह्ममूलैर् वा हृद्धर्मास्त्रञ्च योजयेत्

પવિત્રોને અધિરોપિત કરીને કલાઓથી મંત્રિત કરવું. બ્રહ્મમૂલ બીજમંત્રોથી ષડંગ-ન્યાસ કરીને હૃદયમંત્ર સાથે ધર્માસ્ત્રનું પણ યોજન કરવું।

Verse 65

विधाय सूत्रैः संवेष्ट्य पूजयित्वाङ्गसम्भवैः रक्षार्थं जगदीशाय भक्तिनम्रः समर्पयेत्

વિધિપૂર્વક તૈયાર કરીને રક્ષાસૂત્રોથી વળી દેવું અને અંગસમ્ભવ દ્રવ્યોથી પૂજન કરવું. પછી ભક્તિથી નમ્ર બની રક્ષાર્થે જગદીશને સમર્પિત કરવું।

Verse 66

पूजिते पुष्पधूपाद्यैर् दत्वा सिद्धान्तपुस्तके गुरोः पादान्तिकं गत्वा भक्त्या दद्यात् पवित्रकं

પુષ્પ, ધૂપ વગેરે વડે ગુરુની પૂજા કરીને અને સિદ્ધાંત-ગ્રંથ અર્પણ કરીને, ગુરુના ચરણોની પાસે જઈ ભક્તિપૂર્વક પવિત્રક (પવિત્ર દોરો/માળા) અર્પણ કરવો।

Verse 67

निर्गत्य वहिराचम्य गोमये मण्डलत्रये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भूतमातृगणेषु फडिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः रुद्रेभ्यः क्षेत्रपालेभ्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयित्वा ततः शिवमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयित्वाथ सञ्चरैर् इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चगव्यञ्चरुन्दन्तधावनञ्च क्रमाद् यजेत्

બહાર જઈ આચમન કરીને ગોમયથી ત્રણ મંડળ બનાવે. પછી “ફટ્” ઉચ્ચારી ભૂત અને માતૃગણોને, તેમજ રુદ્રો અને ક્ષેત્રપાલોને અર્પણ/આહુતિ આપે. ત્યારબાદ શિવની પૂજા કરીને ક્રમશઃ પંચગવ્ય, ચરુ-આહુતિ અને દંતધાવન (દાતણ-વિધિ) યજન કરે।

Verse 68

आचान्तो मन्त्रसम्बद्धः कृतसङ्गीतजागरः स्वपेदन्तः स्मरन्नीशं बुभुक्षुर्दर्भसंस्तरे

આચમન કરીને, મંત્રજપમાં જોડાઈ અને ભક્તિગીત સાથે જાગરણ કરીને, દર્ભઘાસની શય્યા પર સૂઈ રહે; ભૂખ લાગી હોય તોય ઈશ્વરને સ્મરીને નિદ્રા લે।

Verse 69

अनेनैव प्रकारेण मुमुक्षुरपि संविशेत् केवलम्भस्मशय्यायां सोपवासः समाहितः

આ જ રીતથી મુક્તિ ઇચ્છનાર સાધક પણ શયન કરે; માત્ર ભસ્મની શય્યા પર, ઉપવાસ સાથે અને મનને સમાધાનમાં રાખીને।