Adhyaya 96

Verse 1

ज शङ्खिनीत्योषधीगण इति ङ , ज , च हेमताम्रमयो रङ्गराजजञ्चेति ख पारदे इति ख , छ च गन्धकत्रिकमित्यष्टौ इति घ अथ षण्णवतितमो ऽध्यायः अधिवासनविधिः ईश्वर उवाच स्नात्वा नित्यद्वयं कृत्वा प्रणवार्घकरो गुरुः सहायैर् मूर्तिपैर् विप्रैः सह गच्छेन्मखालयं

હવે છિયાનુંવાં અધ્યાય—અધિવાસનવિધિ। ઈશ્વરે કહ્યું: સ્નાન કરીને અને નિત્યના બે કર્મ કરીને, ગુરુ પ્રણવ (ઓં) યુક્ત અર્ઘ્ય તૈયાર કરી, સહાયકો, મૂર્તિપો તથા બ્રાહ્મણ ઋત્વિજોની સાથે યજ્ઞશાળામાં જાય।

Verse 2

क्षान्त्यादितोरणांस्तत्र पूर्ववत् पूजयेत् क्रमात् प्रदक्षिणक्रमादेषां शाखायां द्वारपालकान्

ત્યાં ક્ષાંતિ વગેરે તોરણોની પૂર્વવત્ રીતથી ક્રમશઃ પૂજા કરવી; અને પ્રદક્ષિણાના ક્રમ મુજબ તે શાખાઓમાં સ્થિત દ્વારપાલકોની પણ પૂજા કરવી।

Verse 3

प्राचि नन्दिमहाकालौ याम्ये भृङ्गिविनायकौ वारुणे वृषभस्कन्दौ देवीचण्डौ ततोत्तरे

પૂર્વ દિશામાં નંદી અને મહાકાલ; દક્ષિણમાં ભૃંગી અને વિનાયક; પશ્ચિમ (વારુણ) દિશામાં વૃષભ અને સ્કંદ; અને તેના ઉત્તરે દેવી અને ચંડને સ્થાપિત કરવું।

Verse 4

तच्छाखामूलदेशस्थौ प्रशान्तशिशिरौ घटौ पर्जन्याशोकनामानौ भूतं सञ्जीवनामृतौ

તે શાખાના મૂળસ્થાને બે શાંત અને શીતળ ઘડા હતા; તેમના નામ પર્જન્ય અને અશોક હતા; તેઓ મૃતને પણ જીવંત કરી શકે એવા સંજીવનામૃતથી પરિપૂર્ણ હતા।

Verse 5

धनदश्रीप्रदौ द्वौ द्वौ पूजयेदनुपूर्वशः स्वनामभिश् चतुर्थ्यन्तैः प्रणवादिनमोन्तगैः

તેમને જોડે-જોડે કરીને યોગ્ય ક્રમે પૂજવા; તેમના-તેમના નામોને ચતુર્થી વિભક્તિમાં રાખી, આરંભે ‘ૐ’ અને અંતે ‘નમઃ’ જોડીને।

Verse 6

लोकग्रहवसुद्वाःस्थस्रवन्तीनां द्वयं द्वयं ङ च भूतसञ्जीवनासुतौ इति छ भूतसञ्जीवनामृतौ इति ख , ज च धनदद्विपदौ इति ख धनदौ द्विपदौ इति घ धनदश्चापदौ इति ज पूजयेदथ पूर्वश इति ग लोकग्रहवसुद्वाःस्थहस्तादीनामिति ग भानुत्रयं युगं वेदो लक्ष्मीर्गणपतिस् तथा

લોકગ્રહ, વસુ, દ્વાઃસ્થ અને સ્રવન્તી વગેરે સમૂહોમાં વસ્તુઓ બે-બે કરીને લેવાય/પૂજાય; આગળ પણ તેમ જ. કેટલાક પાઠોમાં ‘ભૂતસંજીવનાસુતૌ’ છે, અન્યમાં ‘ભૂતસંજીવનામૃતૌ’. તેમ જ ‘ધનદદ્વિપદૌ’ અથવા ‘ધનદૌ દ્વિપદૌ’ અથવા ‘ધનદશ્ચાપદૌ’ એવા પાઠભેદો મળે છે. ક્યાંક ‘પછી પૂર્વ ક્રમે પૂજા કરવી’ એમ છે, અને ક્યાંક ‘લોકગ્રહ-વસુ-દ્વાઃસ્થ—હસ્તાદિ’ એવી વ્યાખ્યા છે. યાદીમાં સૂર્યત્રય, યુગ, વેદ, લક્ષ્મી અને ગણપતિ પણ સમાવિષ્ટ છે.

Verse 7

इति देवामखागारे तिष्ठन्ति प्रतितोरणं विघ्नसङ्घापनोदाय क्रतोः संरक्षणाय च

આ રીતે દેવયજ્ઞાગારમાં તેઓ દરેક તોરણ/દ્વારે ઊભા રહે છે—વિઘ્નોના સમૂહને દૂર કરવા અને ક્રતુ (યજ્ઞ)નું રક્ષણ કરવા માટે પણ।

Verse 8

वज्रं शक्तिं तथा दण्डं खड्गं पाशं ध्वजंगदां त्रिशूलं चक्रमम्भोजम्पताकास्वर्चयेत् क्रमात्

પતાકાઓ/ધ્વજસ્થાનો પર ક્રમે વજ્ર, શક્તિ, દંડ, ખડ્ગ, પાશ, ધ્વજ, ગદા, ત્રિશૂલ, ચક્ર અને અંભોજ (કમળ)ની પૂજા કરવી।

Verse 9

ॐ ह्रूं फट् नमः ॐ ह्रूं फट् द्वाःस्थशक्तये ह्रूं फट् नमः इत्य् आदिमन्त्रैः कुमुदः कुमुदाक्षश् च पुण्डरीकोथ वामनः शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः

આદિમંત્રો—‘ૐ હ્રૂં ફટ્ નમઃ’ તથા ‘ૐ હ્રૂં ફટ્ દ્વાઃસ્થશક્તયે, હ્રૂં ફટ્ નમઃ’—દ્વારા દ્વારપાલોનું આવાહન/સ્થાપન કરવું: કુમુદ, કુમુદાક્ષ, પુણ્ડરીક, પછી વામન, શઙ્કુકર્ણ, સર્વનેત્ર, સુમુખ અને સુપ્રતિષ્ઠિત।

Verse 10

ध्वजाष्टदेवताः पूज्याः पूर्वादौ भूतकोटिभिः ॐ कौं कुमुदाय नम इत्य् आदिमन्त्रैः

ધ્વજની અષ્ટદેવતાઓને પૂર્વ વગેરે દિશાઓમાં ક્રમશઃ, ભૂતકોટિઓ સહિત પૂજવી જોઈએ; ‘ૐ કૌં કુમુદાય નમઃ’ વગેરે આદિમંત્રોથી।

Verse 11

हेतुकं त्रिपुरघ्नञ्च शक्त्याख्यं यमजिह्वकं कालं करालिनं षष्ठमेकाङ्घ्रिम्भीममष्टकं

તેમનાં નામ—હેતુક, ત્રિપુરઘ્ન, શક્ત્યાખ્ય, યમજિહ્વક, કાલ, કરાલિન (છઠ્ઠો), એકાંઘ્રિ, અને ભીમ (આઠમો)।

Verse 12

तथैव पूजयेद् दिक्षु क्षेत्रपालाननुक्रमात् ॐ हुं फट् वक्राय हुं फट् नम इति ग ॐ हुं फट् वज्राय हुं फट् नम इति ङ प्रमुख इति ज ध्वजाश् च देवता इति ग पूजादौ इति ङ , ज च बुद्धाख्यमिति ग बुद्ध्याख्यमिति ज अजजिह्वकमिति ज बलिभिः कुसुमैर् धूपैः सन्तुष्टान् परिभावयेत्

એ જ રીતે આઠ દિશાઓમાં ક્ષેત્રપાલોને ક્રમશઃ પૂજવા—‘ૐ હું ફટ્ વક્રાય હું ફટ્ નમઃ’, ‘ૐ હું ફટ્ વજ્રાય હું ફટ્ નમઃ’ વગેરે મંત્રો (પાઠભેદ અનુસાર) ઉચ્ચારીને. પછી બલી, પુષ્પ અને ધૂપથી તેમને સંતોષિત માની યથાવિધી સન્માન કરવું।

Verse 13

कम्बलास्तृतेषु वर्णेषु वंशस्थूणास्वनुक्रमात् पञ्च क्षित्यादितत्त्वानि सद्योजातादिभिर्यजेत्

પાથરેલા રંગીન કમ્બલો પર અને વાંસના સ્તંભો પર ક્રમશઃ, પૃથ્વી વગેરે પાંચ તત્ત્વોને સદ્યોજાત વગેરે મંત્રોથી યજન/પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 14

सदाशिवपदव्यापि मण्डपं धाम शाङ्करं पताकाशक्तिसंयुक्तं तत्त्वदृष्ट्यावलोकयेत्

તત્ત્વદૃષ્ટિથી શાંકર ધામના મંડપનું અવલોકન/ધ્યાન કરવું જોઈએ; તે સદાશિવપદથી વ્યાપ્ત છે અને પતાકાઓ તથા શક્તિ-ચિહ્નથી સંયુક્ત છે।

Verse 15

दिव्यान्तरिक्षभूमिष्ठविघ्नानुत्सार्य पूर्ववत् प्रविशेत् पश्चिमद्वारा शेषद्वाराणि दर्शयेत्

દૈવી, અંતરિક્ષ અને ભૂસ્થ વિઘ્નોને દૂર કરીને, પૂર્વવિધિ મુજબ પશ્ચિમ દ્વારથી પ્રવેશ કરવો અને ત્યારબાદ બાકીના દ્વારો દર્શાવવાના।

Verse 16

प्रदक्षिणक्रमाद्गत्वा निविष्टोवेदिदक्षिणे उत्तराभिमुखः कुर्याद् भूतशुद्धिं यथा पुरा

પ્રદક્ષિણક્રમથી જઈ, વેદીના દક્ષિણ ભાગે બેસી, ઉત્તરાભિમુખ થઈ, પૂર્વવત્ ભૂતશુદ્ધિ કરવી।

Verse 17

अन्तर्यागं विशेषार्घ्यं मन्त्रद्रव्यादिशोधनं कुर्वीत आत्मनः पूजां पञ्चगव्यादि पूर्ववत्

અંતર્યાગ, વિશેષાર્ઘ્ય તથા મંત્ર-દ્રવ્યાદિનું શोधन કરવું; અને પંચગવ્યાદિ દ્વારા પૂર્વવત્ આત્મપૂજા પણ કરવી।

Verse 18

साधारङ्कलसन्तस्मिन् विन्यसेत्तदनन्तरं विशेषाच्छिवतत्त्वाय तत्त्वत्रयमनुक्रमात्

તે સાધાર કલશ પર ત્યારબાદ વિન્યાસ કરવો; અને વિશેષરૂપે શિવતત્ત્વ માટે તત્ત્વત્રયને ક્રમશઃ સ્થાપિત કરવું।

Verse 19

ललाटस्कन्धपादान्तं शिवविद्यात्मकं परं रुद्रनारायणब्रह्मदैवतं निजसञ्चरैः

લલાટથી સ્કંધ સુધી અને પાદાંત સુધી, શિવવિદ્યા-મય પરમ તત્ત્વનું ધ્યાન/વિન્યાસ કરવો; જેના અધિદેવતા રુદ્ર, નારાયણ અને બ્રહ્મા છે—તેને પોતાના નિયત સંચાર (ન્યાસક્રમ) દ્વારા સ્થાપિત કરવું।

Verse 20

अ तत्तु दृष्ट्यावलोकयेदिति ख , छ च शेषद्वाराणि चङ्क्रमेदिति ख , छ च शेषद्वाराणि पूजयेदिति छ स्वात्मन इति ख , घ , छ , ज च निजसंवरैर् इति ग , ङ च निजसञ्चयैर् इति घ ॐ हं हां मूर्तीस्तदीश्वरांस्तत्र पूर्ववद्विनिवेशयेत् तद्व्यापकं शिवं साङ्गं शिवहस्तञ्च मूर्धनि

પછી એકાગ્ર દૃષ્ટિથી તે તત્ત્વનું અવલોકન કરવું. બાકીના ‘દ્વારો’ (દેહસ્થ સ્થાનો)ની પરિક્રમા કરીને તેમનું પૂજન કરવું. આ બધું પોતાના આત્મસ્વરૂપમાં, પોતાના સંયમો અને સંચિત પુણ્ય/શક્તિ સાથે કરવું. “ૐ હં હાં” જપતા, પૂર્વવત્ ત્યાં મૂર્તિઓ અને તેમના અધિષ્ઠાતા ઈશ્વરોનું વિન્યાસ કરવો; તેમજ સર્વવ્યાપક સाङ્ગ શિવને સ્થાપી, શિવહસ્તને મસ્તક પર ન્યાસ કરવો.

Verse 21

ब्रह्मरन्ध्रप्रविष्टेन तेजसा वाह्यसान्तरं तमःपटलमाधूय प्रद्योतितदिगन्तरं

બ્રહ્મરંધ્રમાં પ્રવેશેલા તેજથી બાહ્ય અને આંતરિક અંધકારનું આવરણ દૂર થાય છે અને દિશાઓના અંત સુધી પ્રકાશ ફેલાય છે.

Verse 22

आत्मानं मूर्तिपैः सार्धं स्रग्वस्त्रकुसुमादिभिः भूषयित्वा शिवोस्मीति ध्यात्वा बोघासिमुद्धरेत्

મૂર્તિઓના સહચર દેવતાઓ સાથે પોતાને માળા, વસ્ત્ર, પુષ્પ વગેરે વડે શોભાવી, “હું શિવ છું” એમ ધ્યાન કરીને, પછી બોધાસિ (જ્ઞાન-ખડ્ગ)ને ઉદ્ધૃત કરવો.

Verse 23

चतुष्पदान्तसंस्कारैः संस्कुर्यान्मखमण्डपं विक्षिप्य विकिरादीनि कुशकूर्चोपसंहरेत्

‘ચતુષ્પદ’ સુધી અને અંત્ય સંસ્કારો દ્વારા મખમંડપનું સંસ્કાર કરવું. પછી વિકિર વગેરે છાંટી, કૂશ-કૂર્ચ (કૂશ-ઝાડૂ) વડે અંતે તેને સમેટી લેવું.

Verse 24

आसनीकृत्य वर्धन्यां वास्त्वादीन् पूर्ववद्यजेत् शिवकुम्भास्त्रवर्धन्यौ पूजयेच्च स्थिरासने

આસન ગ્રહણ કરીને વર્ધની પાત્રમાં વાસ્તુ વગેરે દેવતાઓનું પૂર્વવત્ યજન/પૂજન કરવું. તેમજ સ્થિર આસને બેસીને શિવકુંભ, અસ્ત્ર (મંત્ર) અને વર્ધનીની પણ પૂજા કરવી.

Verse 25

स्वदिक्षु कलशारूढांल्लोकपालाननुक्रमात् वाहायुधादिसंयुक्तान् पूजयेद्विधिना यथा

પોતપોતાની દિશામાં કલશ પર આરુઢ લોકપાલોને, તેમના વાહન, આયુધ અને અન્ય ચિહ્નો સહિત, ક્રમશઃ વિધિપૂર્વક પૂજવા જોઈએ।

Verse 26

ऐरावतगजारूढं स्वर्णवर्णं किरीटिनं सहस्रनयनं शक्रं वज्रपाणिं विभावयेत्

ઐરાવત હાથી પર આરુઢ, સ્વર્ણવર્ણ, કિરીટધારી, સહસ્રનયન અને વજ્રપાણિ શક્ર (ઇન્દ્ર)નું ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 27

सप्तार्चिषं च विभ्राणमक्षमालां कमण्डलुं ज्वालामालाकुलं रक्तं शक्तिहस्तमजासनं

સપ્તજ્વાલાયુક્ત, અક્ષમાળા અને કમંડલુ ધારણ કરનાર, જ્વાલામાલાથી આવૃત, રક્તવર્ણ, હાથમાં શક્તિ ધરાવનાર અને અજાસન પર બિરાજમાન (દેવતા)નું ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 28

भास्त्रवर्धन्यां पूजयेदस्थिरासने इति घ , ज च वर्णवस्त्रमिति ग स्वर्णवस्त्रमिति ख , ज , च कालं मालाकुलं रक्तमिति ख , ग , ङ , छ च कालं मालाकुलं, व्यक्तमिति ग ज्वालामालाकुलं सक्तमिति घ महिषस्थं दण्डहस्तं यमं कालानलं स्मरेत् रक्तनेत्रं स्वरारूढं खड्गहस्तञ्च नैरृतं

ભાસ્ત્રવર્ધનીમાં (કેટલાક પાઠ મુજબ) અસ્થિર આસન પર સ્થિત તેને પૂજવું જોઈએ. પાઠભેદે તે વર્ણવસ્ત્ર અથવા સ્વર્ણવસ્ત્ર ધારણ કરે છે. યમને ‘કાલ’ રૂપે સ્મરવો—માલાથી યુક્ત, રક્તવર્ણ (અથવા સ્પષ્ટ પ્રગટ), જ્વાલામાલાથી આવૃત, મહિષારૂઢ, દંડહસ્ત, ‘કાલાનલ’ સ્વરૂપ. તેમજ નૈઋતને સ્મરવો—રક્તનેત્ર, અશ્વારૂઢ, ખડ્ગહસ્ત।

Verse 29

वरुणं मकरे श्वेतं नागपाशधरं स्मरेत् वायुं च हरिणे नीलं कुवेरं मेघसंस्थितं

વરুণને મકર પર આરુઢ, શ્વેતવર્ણ અને નાગપાશધારી રૂપે સ્મરવો; વાયુને હરિણ પર આરુઢ નীলવર્ણ; અને કુબેરને મેઘ પર સ્થિત રૂપે સ્મરવો।

Verse 30

त्रिशूलिनं वृषे चेशं कूर्मेनन्तन्तु चक्रिणं ब्राह्माणं हंसगं ध्यायेच्चतुर्वक्त्रं चतुर्भुजं

ત્રિશૂલધારી, વૃષભ પર આરૂઢ ઈશ (શિવ)નું; કૂર્મ તથા અનંતરૂપે ચક્રધારી વિષ્ણુનું; અને હંસવાહન ચતુર્મુખ ચતુર્ભુજ બ્રહ્માનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 31

स्तम्भमूलेषु कुम्भेषु वेद्यां धर्मादिकान् यजेत् दिक्षु कुम्भेष्वनन्तादीन् पूजयन्त्यपि केचन

સ્તંભોના મૂળમાં સ્થાપિત કલશોમાં તથા વેદી પર ધર્મ વગેરેનું યજન-પૂજન કરવું જોઈએ; અને દિશાઓમાં મૂકેલા કલશોમાં કેટલાક લોકો અનંત વગેરેનું પણ પૂજન કરે છે।

Verse 32

शिवाज्ञां श्रावयेत् कुम्भं भ्रामयेदात्मपृष्ठगं पूर्ववत् स्थापयेदादौ कुम्भं तदनु वर्धनीं

કલશને શિવાજ્ઞા (મંત્ર) શ્રાવિત કરાવી, તેને પોતાની પીઠ પર રાખીને ફેરવવો; ત્યારબાદ પૂર્વવિધિ મુજબ પહેલા કલશ સ્થાપવો અને પછી વર્ધની પાત્ર સ્થાપવું।

Verse 33

शिवं स्थिरासनं कुम्भे शस्त्रार्थञ्च ध्रुवासनं पूजयित्वा यथापूर्वं स्पृशेदुद्भवमुद्रया

કુંભમાં શિવના ‘સ્થિરાસન’ તથા શસ્ત્રકાર્ય માટેના ‘ધ્રુવાસન’નું પૂર્વવિધિ મુજબ પૂજન કરીને, પછી ઉદ્ભવમુદ્રાથી (આ આસન/કુંભને) સ્પર્શ કરવો।

Verse 34

निजयागं जगन्नाथ रक्ष भक्तानुकम्पया एभिः संश्राव्य रक्षार्थं कुम्भे खड्गं निवेशयेत्

“હે જગન્નાથ! ભક્તો પર અનુકંપા કરીને મારા યાગનું રક્ષણ કરો.” એવા રક્ષામંત્રો શ્રાવિત કરાવી, રક્ષણાર્થે કલશમાં ખડ્ગ (તલવાર) સ્થાપવો।

Verse 35

दीक्षास्थापनयोः कुम्भे स्थण्डिले मण्डले ऽथवा मण्डलेभ्यर्च्य देवेशं व्रजेद्वै कुण्डसन्निधौ

દીક્ષા અને સ્થાપનના કર્મમાં કુંભમાં, સ્થંડિલમાં અથવા મંડલમાં પૂજા કરવી. મંડલો દ્વારા દેવેશનું અર્ચન કરીને પછી નિશ્ચયે કુંડની નજીક જવું.

Verse 36

कुण्डनाभिं पुरस्कृत्य निनिष्ठा मूर्तिधारिणः गुरोरादेशतः कुर्युर् निजकुण्डेषु संस्कृतिं

કુંડની નાભિ (મધ્ય)ને અગ્રે રાખીને, દીક્ષિત મૂર્તિધારક સાધકો ગુરુના આદેશથી પોતાના પોતાના કુંડોમાં સંસ્કૃતિ (શુદ્ધિ-સંસ્કાર) કરે.

Verse 37

ष्ठगमिति घ स्थिरासने इति ख , घ च शस्त्राणुञ्चेति ख , ग , छ च इमं यागमिति ङ शङ्खन्निवेदयेदिति ग खड्गन्निवेदयेदिति घ , ङ च कुर्युर् निजकुम्भेष्विति ख , घ , छ , ज च जपेयुर्जापिनः सङ्ख्यं मन्त्रमन्ये तु संहितां पठेयुर्ब्राह्मणाः शान्तिं स्वशाखावेदपारगाः

કેટલાક પાઠોમાં ‘ષ્ઠગમ’, કેટલાકમાં ‘સ્થિર આસને’, અને ક્યાંક ‘શસ્ત્રોનું અનુલેપન/સંસ્કાર’ તથા ‘આ યાગ’—એવા ભેદ છે. ક્યાંક ‘શંખ નિવેદન કરવો’, ક્યાંક ‘ખડ્ગ નિવેદન કરવો’, અને ક્યાંક ‘પોતાના કુંભોમાં કરવું’—એવું પણ વાંચન છે. જપ કરનારોએ નિર્ધારિત સંખ્યાથી મંત્રજપ કરવો; પરંતુ અન્ય બ્રાહ્મણો, પોતાની શાખાના વેદમાં પારંગત, શાંતિ માટે સંહિતા પાઠ કરવો.

Verse 38

श्रीसूक्तं पावमानीश् च मैत्रकञ्च वृषाकपिं ऋग्वेदी सर्वदिग्भागे सर्वमेतत् समुच्चरेत्

ઋગ્વેદી પુરોહિતે શ્રીસૂક્ત, પાવમાની, મૈત્રક અને વૃષાકપિ—આ બધાનું પઠન સર્વ દિશાઓ તરફ કરવું.

Verse 39

देवव्रतन्तु भारुण्डं ज्येष्ठसाम रथन्तरं पुरुषं गीतिमेतानि सामवेदी तु दक्षिणे

‘દેવવ્રત’, ‘ભારુણ્ડ’, ‘જ્યેષ્ઠસામ’, ‘રથંતર’, ‘પુરુષ’ અને ‘ગીતી’—આ સામગાન છે; સામવેદી પુરોહિત દક્ષિણ દિશામાં સ્થિત રહે.

Verse 40

रुद्रं पुरुषसूक्तञ्च श्लोकाध्यायं विशेषतः ब्राह्मणञ्च यजुर्वेदी पश्चिमायां समुच्चरेत्

યજુર્વેદીએ પશ્ચિમ દિશામાં સ્થિત રહી રુદ્રપાઠ, પુરુષસૂક્ત તથા વિશેષ કરીને નિર્ધારિત શ્લોકસમૂહ અને અધ્યાયનું બ્રાહ્મણભાગો સહિત સમુચ્ચારણ કરવું જોઈએ।

Verse 41

नीलरुद्रं तथाथर्वी सूक्ष्मासूक्ष्मन्तथैव च उत्तरे ऽथर्वशीर्षञ्च तत्परस्तु समुद्धरेत्

તેને નીલરુદ્ર, અથર્વી તથા સૂક્ષ્મ અને અસૂક્ષ્મનું પણ પાઠ કરવું જોઈએ; ત્યારબાદ એકાગ્રતાથી ઉપસંહારરૂપે અથર્વશીર્ષનું સમ્યક્ પઠન કરવું।

Verse 42

आचार्यश्चाग्निमुत्पाद्य प्रतिकुण्डं प्रदापयेत् वह्नेः पूर्वादिकान् भागान् पूर्वकुण्डादितः क्रमात्

આચાર્ય અગ્નિ ઉત્પન્ન કરીને પ્રતિકુંડમાં પણ તેને પ્રદીપ્ત કરાવે; અને પૂર્વકુંડથી આરંભ કરીને ક્રમશઃ પૂર્વાદિ દિશાઓ મુજબ અગ્નિના ભાગોનું વિન્યાસ કરે।

Verse 43

धूपदीपचरूणाञ्च ददीताग्निं समुद्धरेत् पूर्ववच्छिवमभ्यर्च्य शिवाग्नौ मन्त्रतर्पणं

ધૂપ, દીપ અને ચરુ અર્પણ કર્યા પછી અગ્નિને સમુદ્ધૃત કરવો; અને પૂર્વવત્ શિવની અર્ચના કરીને શિવાગ્નિમાં મંત્ર-તર્પણ કરવું।

Verse 44

देशकालादिसम्पत्तौ दुर् निमित्तप्रशान्तये प्रदीपयेदिति घ पूर्वादिदिग्भागादिति ज पूर्वादिकाद्भागादिति घ सर्वकुण्डादित इति ख , छ , च आचार्यश्चाग्निमुत्पाद्येत्यादिः ददीताग्निं समुद्धरेदित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति देशकालादिसङ्ख्याप्तौ इति घ होमङ्कृत्वा तु मन्त्रज्ञः पूर्णां दत्त्वा शुभावहां

દેશ, કાળ વગેરેની યોગ્ય સંપત્તિ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે દુર્નિમિત્ત-શાંતિ માટે અગ્નિ પ્રદીપ્ત કરવો—એવું કહેવામાં આવ્યું છે. પાઠભેદ: ‘પૂર્વાદિ દિગ્ભાગાત્’ અથવા ‘પૂર્વાદિકાદ્ ભાગાત્’; તેમજ ‘સર્વકુંડાદિતઃ’. ‘ગ’ પાંડુલિપિમાં ‘આચાર્યશ્ચાગ્નિમુત્પાદ્ય…’ થી ‘દદીતાગ્નિં સમુદ્ધરેત્’ સુધીનો પાઠ નથી. દેશ-કાળાદિ સંખ્યા પૂર્ણ થતાં મંત્રજ્ઞે હોમ કરીને શુભાવહા પૂર્ણાહુતિ અર્પણ કરવી।

Verse 45

पूर्ववच्चरुकं कृत्वा प्रतिकुण्डं निवेदयेत् यजमानालङ्कृतास्तु व्रजेयुः स्नानमण्डपं

પૂર્વવત્ ચરુ (પકાવેલ હવિ) તૈયાર કરીને તેને પ્રતિકુંડમાં અર્પણ કરવું. ત્યારબાદ અલંકૃત યજમાનો સ્નાનમંડપ તરફ જવું.

Verse 46

भद्रपीठे निधायेशं ताडयित्वावगुण्ठयेत् स्नापयेत् पूजयित्वा तु मृदा काषायवारिणा

ભદ્રપીઠ પર ઈશ્વરને સ્થાપિત કરીને વિધિપૂર્વક તાડન/સ્પર્શ કરી પછી આવરણ કરવું. ત્યારબાદ પૂજા કરીને મૃદા તથા કષાય-જળથી સ્નાન કરાવવું.

Verse 47

गोमूत्रैर् गोमयेनापि वारिणा चान्तरान्तरा भस्मना गन्धतोयेन फडन्तास्त्रेण वारिणा

ગોમૂત્ર અને ગોમયથી પણ, તેમજ વચ્ચે વચ્ચે જળ છાંટતા; ભસ્મ, સુગંધિત જળ અને ‘ફડ્’ અંત અસ્ત્રમંત્રથી અભિમંત્રિત જળ દ્વારા (શુદ્ધિ/રક્ષા) કરવી.

Verse 48

देशिको मूर्तिपैः सार्धं कृत्वा कारणशोधनं धर्मजप्तेन सञ्छाट्य पीतवर्णेन वाससा

દેશિક આચાર્ય મૂર્તિકારો સાથે કારણશોધન કરીને, ધર્મમંત્રજપથી પવિત્ર કરેલા પીળા રંગના વસ્ત્રથી પુંછીને શુદ્ધ કરવું.

Verse 49

सम्पूज्य सितपुष्पैश् च नयेदुत्तरवेदिकां तत्र दत्तासनायाञ्च शय्यायां सन्निवेश्य च

સફેદ પુષ્પોથી સમ્યક્ પૂજન કરીને તેને ઉત્તરવેદિકા તરફ લઈ જવું. ત્યાં આસન આપી, શય્યા પર પણ તેને સ્થાપિત કરવું.

Verse 50

कुङ्कुमालिप्तसूत्रेण विभज्य गुरुरालिखेत् शलाकया सुवर्णस्य अक्षिणी शस्त्रकर्मणा

કુંકુમલિપ્ત સૂત્રથી પહેલાં રેખાઓ/ભાગો નિર્ધારિત કરી વૈદ્ય-ગુરુએ શસ્ત્રરેખા આંકવી; ત્યારબાદ સુવર્ણ શલાકાથી નેત્રોમાં શાસ્ત્રોક્ત શસ્ત્રકર્મ કરવું।

Verse 51

अञ्जयेल्लक्ष्मकृत् पश्चाच्छास्त्रदृष्टेन कर्मणा कृतकर्मा च शस्त्रेण लक्ष्मी शिल्पी समुत्क्षिपेत्

પછી લક્ષ્મચિહ્ન બનાવનાર શાસ્ત્રદૃષ્ટ વિધિ મુજબ ત્યાં અંજન/લેપન કરે; અને વિધિ પૂર્ણ થયા પછી શિલ્પી યોગ્ય સાધનથી લક્ષ્મીચિહ્ન/પ્રતિમાને ઉઠાવી સ્થાપિત કરે।

Verse 52

त्र्यंशादर्धोथ पादार्धादर्धाया इति छ शास्त्रकर्मणेति ख , ग , छ , ज च शास्त्रवर्मणेति घ शास्त्रकर्मणि इति ड समुत्किरेत् इति घ , ज च त्र्यंशादप्यथेति घ त्र्यंशादधोथेति ज अर्धतो ऽपिवेति ग अर्धतो वरमिति ज सर्वकामप्रसिद्ध्यर्थं शुभं लक्ष्मावतारणं

એક-તૃતીયાંશથી અર્ધ સુધી—અથવા પાદના અર્ધ (અર્થાત્ અષ્ટમાંશ)થી અર્ધ સુધી—શાસ્ત્રીય નિયમ મુજબ યથાવિધી ઉઠાવી/સ્થાપિત કરવું। ‘લક્ષ્મી-અવતરણ’ નામનું આ શુભ કર્મ સર્વ ઇચ્છાઓની સિદ્ધિ માટે કરવામાં આવે છે।

Verse 53

लिङ्गदीर्घविकारांशे त्रिभक्तं भागवर्णनात् विस्तारो लक्ष्म देहस्य भवेल्लिङ्गस्य सर्वतः

લિંગના દીર્ઘ-માપિત ભાગને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી જે પ્રમાણ વર્ણવ્યું છે, તે મુજબ લિંગદેહનો વિસ્તાર/પરિમાણ સર્વ દિશામાં સમરૂપે નક્કી થાય છે।

Verse 54

यवस्य नवभक्तस्य भागैर् अष्टाभिरावृता हस्तिके लक्ष्मरेखा च गाम्भीर्याद् विस्तरादपि

હાથીમાં લક્ષ્મરેખા યવના નવ ભાગોમાંથી આઠ ભાગોથી આવૃત કહેવાય છે; તેનું મૂલ્યાંકન ગાંભીર્ય (ઊંડાણ) અને વિસ્તાર (પહોળાઈ) બંનેથી કરવું।

Verse 55

एवमष्टांशवृद्ध्या तु लिङ्गे सार्धकरादिके भवेदष्टयवा पृथ्वी गम्भीरात्र च हास्तिके

આ રીતે માપમાં અષ્ટાંશ વૃદ્ધિ કરવાથી, સાર্ধકર આદિ માપના લિંગમાં પૃથ્વી/પીઠનું પ્રમાણ આઠ યવ થવું જોઈએ; અને હાસ્તિક (એક હસ્ત) પ્રકારમાં ગંભીરા (ઊંડાઈ) પણ તે મુજબ નક્કી કરવી।

Verse 56

एवमष्टांश वृद्ध्या तु लिङ्गे सार्धकरादिके भवेदष्टयवा पृथ्वी गम्भीरान्नवहास्तिके

આ રીતે અષ્ટાંશ વૃદ્ધિ કરવાથી, સાર্ধકર આદિ લિંગમાં પૃથ્વી (પીઠ) આઠ યવની થવી જોઈએ; અને નવ-હસ્ત (નવ હસ્ત) લિંગમાં ગંભીરા (ઊંડાઈ) સ્થાપિત કરવી।

Verse 57

शाम्भवेषु च लिङ्गेषु पादवृद्धेषु सर्वतः लक्ष्म देहस्य विष्कम्भो भवेद्वै यववर्धनात्

શાંભવ (શિવસંબંધિત) લિંગોમાં, સર્વ તરફ પાદ (આધાર/પદચિહ્ન) વધેલા હોય તો તે શુભ લક્ષણ છે—યવ-ચિહ્નોની વૃદ્ધિથી દેહનો વિષ્કંભ (વિસ્તાર) નિશ્ચયે વધે છે।

Verse 58

गम्भीरत्वष्टयुवाभ्यां रेखापि त्र्यंशवृद्धितः सर्वेषु च भवेत् सूक्ष्मां लिङ्गमस्तकमस्तकं

ગંભીરતા તથા નિર્ધારિત પ્રમાણ અંગે રેખા (કોતરેલી રેખા) પણ ત્ર્યંશ (એક-તૃતીયાંશ) વધારવી; અને સર્વ લિંગોમાં મસ્તકભાગે (ઉપરના શિરે) તેને સૂક્ષ્મ રાખવી।

Verse 59

गम्भीरा नवहस्तके इति ज सोत्तरेषु इति ज यवस्य नवभक्तस्येत्यादिः पादवृद्धेषु सर्वत इत्य् अन्तः पाठो ङ पुस्तके नास्ति द्व्यंशवृंहितेति ख , घ , छ च त्र्यंशवृंहितेति ङ द्व्यंशवृद्धित इति ज लक्ष्मक्षेत्रेष्टधाभक्ते मूर्ध्निभागद्वये शुभे षड्भागपरिवर्तनमुक्त्वा भागद्वयन्त्वधः

‘ગંભીરા નવહસ્તકે’ (જ પાંદડી) તથા ‘સોત્તરેષુ’ (જ) એવા પાઠભેદો મળે છે. ‘યવસ્ય નવભક્તસ્ય…’થી શરૂ થતો વાક્યખંડ નોંધાયેલો છે. ‘પાદવૃદ્ધેષુ સર્વતઃ’ એવો આંતરિક પાઠ ઙ પાંદડીમાં નથી. ખ, ઘ, છ માં ‘દ્વ્યંશવૃદ્ધિતે’, ઙ માં ‘ત્ર્યંશવૃદ્ધિતે’, અને જ માં ‘દ્વ્યંશવૃદ્ધિત’ પાઠ છે. લક્ષ્મ-ક્ષેત્રને આઠ ભાગે વહેંચીએ તો મૂર્ધ્નિ (મસ્તક)ના બે ભાગ શુભ; છ ભાગોના પરિવર્તનનું કહ્યા પછી, બે ભાગ નીચે સ્થાપવા।

Verse 60

रेखात्रयेण सम्बद्धं कारयेत् पृष्टदेशगं रत्नजे लक्षणोद्धारो यवौ हेमसमुद्भवे

ત્રણ રેખાઓથી સંયુક્ત શુભચિહ્ન પીઠપ્રદેશમાં કરાવવું જોઈએ. રત્નજ વસ્તુમાં લક્ષણોદ્ધાર નક્કી કરવો; અને હેમસમુદ્ભવ માટે ‘યવ’ નામનું લક્ષણ વિહિત છે.

Verse 61

स्वरूपं लक्षणन्तेषां प्रभा रत्नेषु निर्मला नयनोन्मीलनं वक्त्रे सान्निध्याय च लक्ष्म तत्

તેમનું સ્વરૂપ-લક્ષણ આ છે: રત્નોમાં નિર્મળ, નિર્વિકાર પ્રભા હોય છે. જે પ્રભા પોતાના સાન્નિધ્યથી નેત્રોને ઉઘાડે અને મુખને પ્રસન્ન/પ્રકાશિત કરે, તે જ ‘લક્ષ્મ’ કહેવાય છે.

Verse 62

लक्ष्मणोद्धाररेखाञ्च घृतेन मधुना तथा मृत्युञ्जयेन सम्पूज्य शिल्पिदोषनिवृत्तये

શિલ્પજન્ય દોષ નિવારણ માટે ઘી અને મધથી લક્ષ્મણોદ્ધાર રેખાઓનું વિધિવત્ પૂજન કરવું, તેમજ મૃત્યુંજય (મંત્ર/વિધિ) વડે પણ પૂજા કરવી.

Verse 63

अर्चयेच्च ततो लिङ्गं स्नापयित्वा मृदादिभिः शिल्पिनन्तोषयित्वा तु दद्याद्गां गुरवे ततः

ત્યારબાદ લિંગનું અર્ચન કરવું. માટી વગેરે વડે સ્નાન કરાવી, શિલ્પીને સંતોષી, પછી ગુરુને દક્ષિણા રૂપે એક ગાય દાન કરવી.

Verse 64

लिङ्गं धूपादिभिः प्राच्यं गायेयुर्भर्तृगास्त्रयः सव्येन चापसव्येन सूत्रेणाथ कुशेन वा

પૂર્વમુખ થઈ લિંગને ધૂપ વગેરે ઉપચારોથી સેવા કરવી. ત્યારબાદ ત્રણ ભર્તૃગ (સેવક-ગાયક) સ્તુતિગાન કરે. સૂત્ર અથવા કુશ વડે સવ્ય અને અપસવ્ય બંને રીતે પરિક્રમા/પરિવેષ્ટન કરી શકાય.

Verse 65

स्मृत्वा च रोचनं दत्वा कुर्यान्निर्मञ्जनादिकं गुडलवणधान्याकदानेन विसृजेच्च ताः

દેવતા/મંત્રનું સ્મરણ કરીને અને રોચના અર્પણ કરીને સ્નાન, પ્રક્ષાલન, માર્જન વગેરે શુદ્ધિકર્મ કરવું. ગોળ, મીઠું અને ધાણા-બીજનું દાન આપી તે અશુચિ-દોષોનું વિસર્જન કરવું.

Verse 66

गुरुमूर्तिधरैः सार्धं हृदा वा प्रणवेन वा मृत्स्नागोमयगोमूत्रभस्मभिः सलिलान्तरं

ગુરુ-મૂર્તિ ધારણ કરનારાઓ સાથે, હૃદયમાં ધ્યાનથી અથવા પ્રણવ ‘ઓં’ દ્વારા, માટી, ગોમય, ગોમૂત્ર અને ભસ્મ સહિતના જળથી આંતરિક શુદ્ધિ કરવી.

Verse 67

स्नापयेत् पञ्चगव्येन पञ्चामृतपुरःसरं च पुष्पावरोधनं दत्वा कुर्यान्निर्मन्थनादिकमिति ज स्पृष्ट्वा च रोचनां दत्वा कुर्यान्निर्मञ्जनादिकमिति ङ गुरुमूर्तिर्यवैर् इति ख , ङ , ज च ततो मृण्मयगोमूत्रभस्मभिरिति ग स्नापयेदित्यर्धश्लोको छ पुस्तके नास्ति विरूक्षणं कषायैश् च सर्वौषधिजलेन वा

પ્રથમ પંચામૃત, પછી પંચગવ્યથી (દેવતા/વિધિ-વસ્તુનું) સ્નાપન કરવું. પુષ્પ-આવરણ/પુષ્પ-પરિવેષ્ટન અર્પણ કરીને નિર્મંથન વગેરે ક્રિયાઓ કરવી. પછી સ્પર્શ કરીને રોચના લગાવી નિર્મંજન વગેરે શુદ્ધિકર્મ કરવું. ત્યારબાદ માટી, ગોમૂત્ર અને ભસ્મથી, તેમજ કષાયોથી અથવા સર્વૌષધિ-સંસ્કૃત જળથી વિરૂક્ષણ (છાંટવું/શોષણ) કરવું. (પાઠભેદો છે; એક પ્રતિમાં અર્ધશ્લોક નથી.)

Verse 68

शुभ्रपुष्पफलस्वर्णरत्नशृङ्गयवोदकैः तथा धारासहस्रेण दिव्यौषधिजलेन च

શ્વેત પુષ્પ-ફળ, સ્વર્ણ-રત્ન, શૃંગ અને યવોદકથી યુક્ત જળથી; તેમજ સહસ્ર ધારાઓથી; અને દિવ્ય ઔષધિ-સિદ્ધ જળથી પણ (સ્નાપન) કરવું.

Verse 69

तीर्थोदकेन गाङ्गेन चन्दनेन च वारिणा क्षीरार्णवादिभिः कुम्भैः शिवकुम्भजलेन च

તીર્થોદક, ગંગાજળ, ચંદનમિશ્રિત જળ; તેમજ ક્ષીરાર્ણવ વગેરે કુંભોના જળથી, અને શિવકુંભના જળથી પણ (સ્નાપન) કરવું.

Verse 70

विरूक्षणं विलेपञ्च सुगन्धैश् चन्दनादिभिः सम्पूज्य ब्रह्मभिः पुष्पैर् वर्मणा रक्तचीवरैः

ચંદનાદિ સુગંધ દ્રવ્યો વડે વિરૂક્ષણ અને વિલેપન કરીને, બ્રહ્મમંત્રો સહિત પવિત્ર પુષ્પોથી સંપૂર્ણ પૂજા કરવી અને રક્ષાવર્મરૂપે રક્તચીવરો (લાલ વસ્ત્રો) અર્પણ કરવા।

Verse 71

रक्तरूपेण नीराज्य रक्षातिलकपूर्वकं घृतौषधैर् जलदुग्धैश् च कुशाद्यैर् अर्घ्यसूचितैः

લાલ રૂપે નીરાજન કરીને, રક્ષાતિલક પૂર્વક, ઔષધિમિશ્રિત ઘી, જળ અને દૂધ તથા અર્ઘ્યવિધિમાં સૂચિત કુશાદિ ઉપકરણોથી આ કર્મ કરવું।

Verse 72

द्रव्यैः स्तुत्यादिभिस्तुष्टमर्चयेत् पुरुषाणुना समाचम्य हृदा देवं ब्रूयादुत्थीयतां प्रभो

દ્રવ્ય અર્પણો અને સ્તુતિ આદિથી દેવને તૃપ્ત કરીને અર્ચન કરવું. પછી પુરુષમંત્રથી આચમન કરી, હૃદયમાં દેવને સંબોધીને કહેવું—“ઉત્થિત થાઓ, પ્રભુ।”

Verse 73

देवं ब्रह्मरथेनैव क्षिप्रं द्रव्याणि तन्नयेत् मण्डपे पश्चिमद्वारे शय्यायां विनिवेशयेत्

દેવને બ્રહ્મરથ દ્વારા જરૂરી દ્રવ્યો સહિત ઝડપથી ત્યાં લઈ જવો. અને મંડપમાં પશ્ચિમ દ્વારે શય્યા પર તેને સ્થાપિત કરવો।

Verse 74

शक्त्यादिशक्तिपर्यन्ते विन्यसेदासने शुभे बहुरूपेण इति ग , घ , ज च स्तुत्यादिभिस्तुत्यमर्घयेदिति ख , छ च पुरुषात्मनेति ख , ग , घ , छ च समाचर्येति ग तर्पयेदिति ख , छ च शक्त्यादिमूर्तिपर्यन्ते इति ख , घ , ज च पश्चिमे पिण्डिकान्तस्य न्यसेद्ब्रह्मशलान्तदा

શુભ આસન પર ‘શક્તિ’થી માંડી નિર્ધારિત ‘શક્તિ-પર્યંત’ સુધી ન્યાસ કરવો. ‘બહુરૂપેણ…’ મંત્રથી તથા સ્તુતિ આદિ દ્વારા સ્તુત્ય દેવને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું. ‘પુરુષાત્મને…’ મંત્રથી વિધિપૂર્વક આચરણ કરીને તર્પણ કરવું. ‘શક્ત્યાદિ-મૂર્તિ-પર્યંતે…’ મંત્રથી પશ્ચિમ તરફ પિંડિકાના અંત સુધી, બ્રહ્મશાલાની સીમા સુધી ન્યાસ સ્થાપિત કરવો।

Verse 75

शस्त्रमस्त्र शतालब्धनिद्राकुम्भध्रुवासनं प्रकल्प्य शिवकोणे च दत्वार्घ्यं हृदयेन तु

શસ્ત્ર‑અસ્ત્ર, આસન, કુંભ તથા અન્ય સ્થિર ઉપકરણો યથાસ્થાને ગોઠવી શિવ‑કોણમાં સ્થાપિત કરી; હૃદય‑મંત્ર જપતાં અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું।

Verse 76

उत्थाप्योक्तासने लिङ्गं शिरसा पूर्वमस्तकं समारोप्य न्यसेत्तस्मिन् सृष्ट्या धर्मादिवन्दनं

લિંગને ઉઠાવી નિર્દિષ્ટ આસન પર મૂકી, તેનું શિર પૂર્વમુખ રાખી ત્યાં વિધિવત્ સ્થાપિત કરવું; પછી સૃષ્ટિ‑ક્રમ મુજબ ધર્મ આદિનું વંદન કરવું।

Verse 77

दद्याद्धूपञ्च सम्पूज्य तथा वासांसि वर्मणा गृहोपकृतिनैवेद्यं हृदा दद्यात् स्वशक्तितः

વિધિવત્ પૂજા કરીને ધૂપ અર્પણ કરવું; તેમજ વસ્ત્રો અને વર્મ (રક્ષા‑ઉપકરણ) પણ ચઢાવવું। ઘરમાં તૈયાર કરેલું નૈવેદ્ય પોતાની શક્તિ મુજબ હૃદયપૂર્વક અર્પણ કરવું।

Verse 78

घृतक्षौद्रयुतं पात्रमभ्यङ्गाय पदान्तिके देशिकश् च स्थितस्तत्र षट्त्रिंशत्तत्त्वसञ्चयं

ઘી‑મધુયુક્ત પાત્રને પગ પાસે અભ્યંગ માટે રાખવું; અને દેશિક (આચાર્ય) ત્યાં ઊભા રહી ષટ્ત્રિંશત્ તત્ત્વસંચયનું ઉપદેશ આપવો।

Verse 79

शक्त्यादिभूमिपर्यन्तं स्वतत्त्वाधिपसंयुतं विन्यस्य पुष्पमालाभिस्त्रिखण्डं परिकल्पयेत्

શક્તિથી લઈને ભૂમિ સુધી, પોતાના તત્ત્વોના અધિપતિઓ સહિત ન્યાસ કરીને; પુષ્પમાળાઓથી ત્રિખંડ (ત્રણ વિભાગ) ગોઠવવું।

Verse 80

मायापदेशशक्त्यन्तन्तुर्याशाष्टांशवर्तुलं तत्रात्मतत्त्वविद्याख्यं शिवं सृष्टिक्रमण तु

માયા તરીકે ઉપદેશિત શક્તિના અંતે તુરીયાના સોળમા અંશથી રચાયેલું ‘વર્તુળ’ છે; ત્યાં આત્મતત્ત્વવિદ્યા નામે પ્રસિદ્ધ શિવને સૃષ્ટિક્રમ અનુસાર સમજવો જોઈએ.

Verse 81

एकशः प्रतिभागेषु ब्रह्मविष्णुहराधिपान् विन्यस्य मूर्तिमूर्तीशान् पूर्वादिक्रमतो यथा

પૂર્વાદિ ક્રમ મુજબ વિધાન પ્રમાણે વિભાગોમાં એકે એક બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને હર—આ અધિપતિઓને, તેમની મૂર્તિઓ તથા મૂર્તિ-ઈશ્વર સાથે સ્થાપિત કરવાં જોઈએ.

Verse 82

क्ष्मावह्निर्यजमानार्कजलवायुनिशाकरान् ति षड्लिङ्गतनुसञ्चयमिति ज षड्विंशतत्त्वसञ्चयमिति घ त्रिशृङ्गमिति ग मायाशादशशक्त्यन्ततूर्या ग्राह्या प्रवर्तनमिति ज मायापदेशेति अर्धश्लोको घ पुस्तके नास्ति तत्रानुतत्त्वविध्याख्यमिति ज सृष्टिक्रमेण चेति ग आकाशमूर्तिरूपांस्तान् न्यसेत्तदधिनायकान्

સૃષ્ટિક્રમ અનુસાર પૃથ્વી, અગ્નિ, યજમાન, સૂર્ય, જળ, વાયુ અને ચંદ્ર—આ બધાને આકાશમૂર્તિના રૂપ માની, તેમના અધિનાયકો સહિત ન્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 83

सर्वं पशुपतिं चोग्रं रुद्रं भवमखेश्वरं महादेवञ्च भीमञ्च मन्त्रास्तद्वाचका इमे

આ મંત્રો (શિવના) ‘સર્વ’, ‘પશુપતિ’, ‘ઉગ્ર’, ‘રુદ્ર’, ‘ભવ’, ‘અખેશ્વર’, ‘મહાદેવ’ અને ‘ભીમ’—આ નામોના વાચક છે.

Verse 84

लवशषचयसाश् च हकारश् च त्रिमात्रिकः प्रणवो हृदयार्णुर्वा मूलमन्त्रो ऽथवा क्वचित्

લ–વ, ષ, ચ, ય, સા—આ વર્ગોના અક્ષરો તથા ‘હ’ અક્ષર, અને ત્રિમાત્રિક પ્રણવ (ઓં)—આને ‘હૃદય-બીજ’ કહેવામાં આવ્યું છે; અથવા ક્યાંક ક્યાંક આ જ મૂળમંત્ર તરીકે પણ ગ્રહણ થાય છે.

Verse 85

पञ्चकुण्डात्मके यागे मूर्तीः पञ्चाथवा न्यसेत् पृथिवीजलतेजांसि वायुमाकाशमेव च

પંચકુંડાત્મક યાગમાં પાંચ મૂર્તિઓ સ્થાપિત કરવી—પૃથ્વી, જળ, તેજ (અગ્નિ), વાયુ અને આકાશ।

Verse 86

क्रमात्तदधिपान् पञ्च ब्रह्माणं धरणोधरं रुद्रमीशं सदाख्यञ्च सृष्टिन्यायेन मन्त्रवित्

સૃષ્ટિક્રમ જાણીને મંત્રવિદ્ ક્રમે પાંચ અધિપતિઓનું વર્ણન કરે—બ્રહ્મા, ધરણીધર, રુદ્ર, ઈશ અને ‘સદાખ્ય’ નામે ઓળખાતો।

Verse 87

मुमुक्षोर्वा निवृत्ताद्याः अजाताद्यास्तदीश्वराः त्रितत्त्वं वाथ सर्वत्र न्यसेद्व्याप्त्यात्मकारणं

મુમુક્ષુ માટે નિવૃત્તિ આદિ શક્તિઓનું તથા અજાતા આદિ શક્તિઓનું તેમના ઈશ્વરો સાથે ન્યાસ કરવો; અથવા સર્વત્ર વ્યાપ્ત આત્મારૂપ કારણ એવા ત્રિતત્ત્વનો ન્યાસ કરવો।

Verse 88

शुद्धे चात्मनि विद्येशा अशुद्धे लोकनायकाः द्रष्टव्या मूर्तिपाश् चैव भोगिनी मन्त्रनायकाः

આત્મા શુદ્ધ હોય તો વિદ્યેશોનું સેવન/દર્શન કરવું; અશુદ્ધ હોય તો લોકનાયકોનું દર્શન કરવું. તેમજ મૂર્તિપાશ, ભોગિનીઓ અને મંત્રનાયકો પણ યથાયોગ્ય રીતે ઓળખવા।

Verse 89

पञ्चविंशत्तथैवाष्टपञ्चत्रीणि यथाक्रमं एषान्तत्त्वं तदीशानामिन्द्रादीनां ततो यथा

પચ્ચીસ, તેમજ આઠ, પાંચ અને ત્રણ—યથાક્રમ. હવે આનાં તત્ત્વ અને આનાં અધિઈશ્વરો—ઇન્દ્ર આદિ—નું વર્ણન આગળ ક્રમે થાય છે।

Verse 90

ह , ज च शब्दतत्त्वाधिपतये इति ख , घ , छ च शूक्ष्ममूर्तये इति घ शिवाय नम इत्य् आदि ॐ हां पृथिवीमूर्तये नमः ॐ हां मूर्त्यधिपाय ब्रह्मणे नम इत्य् आदि ॐ हां शिवतत्त्वाधिपाय रुद्राय नम इत्य् आदि नाभिकन्दात्समुच्चार्य घण्टानादविसर्पणं ब्रह्मादिकारणत्यागाद् द्वादशान्तसमाश्रितं

‘હ’ અને ‘જ’ અક્ષરો ‘શબ્દ-તત્ત્વના અધિપતિને’ એવા મંત્રભાવથી જપવા; તથા ‘ખ’, ‘ઘ’, ‘છ’ અક્ષરો ‘સૂક્ષ્મ-મૂર્તિને’ એવા ભાવથી. પછી ‘ઘ—શિવાય નમઃ’ વગેરે. એ જ રીતે ‘ૐ હાં—પૃથિવી-મૂર્તિને નમઃ’, ‘ૐ હાં—મૂર્ત્યધિપતિ બ્રહ્માને નમઃ’ વગેરે; ‘ૐ હાં—શિવ-તત્ત્વાધિપતિ રુદ્રને નમઃ’ વગેરે. નાભિ-કંદમાંથી ઉચ્ચારી ઘંટાનાદ સમ નાદને પ્રસારે; બ્રહ્મા આદિ કારણ-આશ્રયોનો ત્યાગ કરી ‘દ્વાદશાંત’માં સ્થિર થાય।

Verse 91

मन्त्रञ्च मनसा भिन्नं प्राप्तानन्दरसोपमं द्वादशान्तात्समानीय निष्कलं व्यापकं शिवं

મંત્રને મનથી ભિન્ન કરીને, તેને પ્રાપ્ત આનંદ-રસ સમાન અવસ્થામાં લાવી, ‘દ્વાદશાંત’માંથી તેને અંતરમાં સમાની, નિષ્કલ અને સર્વવ્યાપક શિવનું ધ્યાન કરવું।

Verse 92

अष्टत्रिंशत्कलोपेतं सहस्रकिरणोज्ज्वलं सर्वशक्तिमयं साङ्गं ध्यात्वा लिङ्गे निवेशयेत्

અડત્રીસ કલાઓથી યુક્ત, સહસ્ર કિરણોથી તેજસ્વી, સર્વશક્તિમય અને સाङ્ગ (અંગ-ઉપાંગসহ) એવા તે સ્વરૂપનું ધ્યાન કરીને તેને લિંગમાં સ્થાપિત કરવું।

Verse 93

जीवन्यासो भवेदेवं लिङ्गे सर्वार्थसाधकः पिण्डिकादिषु तु न्यासः प्रोच्यते साम्प्रतं यथा

આ રીતે લિંગ પર કરાયેલો ‘જીવ-ન્યાસ’ સર્વ અર્થોની સિદ્ધિ કરનાર બને છે. હવે પિંડિકા વગેરે ભાગોમાં કરાતો ન્યાસ જે રીતે છે, તે ક્રમે જણાવવામાં આવે છે।

Verse 94

पिण्डिकाञ्च कृतस्नानां विलिप्ताञ्चन्दनादिभिः सद्वस्त्रैश् च समाच्छाद्य रन्ध्रे च भगलक्षणे

પિંડિકાને વિધિપૂર્વક સ્નાન કરાવી, ચંદન વગેરે દ્રવ્યો વડે લેપન કરી, શુદ્ધ વસ્ત્રોથી ઢાંકી, ‘ભગ-લક્ષણ’થી ચિહ્નિત રંધ્ર (મુખ)માં સ્થાપિત કરવી।

Verse 95

पञ्चरत्नादिसंयुक्तां लिङ्गस्योत्तरतः स्थितां लिङ्गवत्कृतविन्यासां विधिवत्सम्प्रपूजयेत्

પંચરત્નાદિ દ્રવ્યો વડે યુક્ત, લિંગના ઉત્તર ભાગે સ્થિત અને લિંગ સમાન વિન્યાસવાળી તે ઉપવસ્તુનું વિધિપૂર્વક સમ્યક્ પૂજન કરવું।

Verse 96

कृतस्नानादिकान्तत्र लिङ्गमूले शिलां न्यसेत् कृतस्नानादिसंस्कारं शक्त्यन्तं वृषभं तथा

ત્યાં સ્નાન વગેરે પૂર્વકર્મ પૂર્ણ કરીને લિંગના મૂળે શિલાપટ્ટ સ્થાપિત કરવો. શક્તિ (નિર્ધારિત મર્યાદા સુધી) તથા વૃષભ (નંદી) માટે પણ સ્નાનાદિ સંસ્કાર કરવા।

Verse 97

च सहस्रैः साहमासाद्येति ज यवरत्नादिसंयुक्तामिति घ , ज च लिङ्गवत्कृतविन्यासमिति ख , छ च कृतस्नानादिकामिति तद्वल्लिङ्गमूले शिलामिति ख , घ , ङ च कृतस्नानादिकं तद्वल्लिङ्गमूले शिवामिति ज प्रणवपूर्वं हुं पूं ह्रीं मध्यादन्यतमेन च क्रियाशक्तियुतां पिण्डीं शिलामाधररूपिणीं

પ્રણવ ‘ૐ’ પૂર્વક, મધ્યમાં ‘હું’, ‘પૂં’ અથવા ‘હ્રીં’ પૈકી કોઈ એક બીજ મૂકીને, ક્રિયાશક્તિયુક્ત અને લિંગની નીચે શિલા-આધારરૂપિણી પિંડીને આવાહન કરી વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરવી; તેમજ લિંગમૂળે સ્નાનાદિ શુદ્ધિ-સંસ્કાર પણ કરવા।

Verse 98

भस्मदर्भतिलैः कुर्यात् प्राकारत्रितयन्ततः रक्षायै लोकपालांश् च सायुधान्याजयेद्वहिः

પછી રક્ષા માટે ભસ્મ, દર્ભ અને તિલ વડે ત્રિવિધ પ્રાકાર (પરિઘ) રચવો; અને બહાર શસ્ત્રધારી લોકપાલોનું આવાહન કરવું।

Verse 99

ॐ हूं ह्रं क्रियाशक्तये नमः ॐ हूं ह्रां हः महागौरी रुद्रदयिते स्वाहेति च पिण्डिकायां ॐ हां आधारशक्तये नमः ॐ हां वृषभाय नमः धारिकां दीप्तिमत्युग्रा ज्योत्स्ना चैता बलोत्कटाः तथा धात्री विधात्री च न्यसेद्वा पञ्चनायिकाः

“ૐ હૂં હ્રં—ક્રિયાશક્તયે નમઃ। ૐ હૂં હ્રાં હઃ—મહાગૌરી રુદ્રદયિતે સ્વાહા”—આ મંત્ર પિંડિકામાં ન્યાસ કરવો. “ૐ હાં—આધારશક્તયે નમઃ। ૐ હાં—વૃષભાય નમઃ।” ત્યારબાદ ધારિકા, દીપ્તિમતી, ઉગ્રા, જ્યોત્સ્ના, ચૈતા—આ પંચનાયિકાઓનો (અને બલોત્કટા, ધાત્રી, વિધાત્રીનો પણ) વિધાન મુજબ ન્યાસ કરવો।

Verse 100

वामा ज्येष्ठा क्रिया ज्ञाना बेधा तिस्रीथवा न्यसेत् क्रियाज्ञाना तथेच्छा च पूर्ववच्छान्तिमूर्तिषु

વામા, જ્યેષ્ઠા, ક્રિયા અને જ્ઞાન—આ શક્તિઓને ત્રિવિધ ભેદથી ન્યાસમાં સ્થાપિત કરવી; અથવા શાંતિ-મૂર્તિઓમાં પૂર્વવત્ ક્રિયા, જ્ઞાન અને ઇચ્છાને વિન્યસ્ત કરવી।

Verse 101

तमो मोहा क्षमी निष्ठा मृत्युर्मायाभवज्वराः पञ्च चाथ महामोहा घोरा च त्रितयज्वरा

તમઃ, મોહા, ક્ષમી, નિષ્ઠા, મૃત્યુ અને માયાભવ-જ્વર—આ પાંચ નામિત જ્વરો છે; તેમજ મહામોહા, ઘોરા અને ત્રિતય-જ્વર પણ છે।

Verse 102

च स्वाहेति ख , ग , ङ , छ च ॐ ह्रीं इति ख , ग , ङ , छ च क्रिया मेधेति ङ तथैवैच्छेति ङ तमा मोहा क्षमा निष्ठा मृत्युर्माय भया ज्वरेति ख उमा मोहा क्षमा नित्या मृत्युर्मायाभयाज्वरा इति ज तिस्रोथवा क्रियाज्ञाना तथा बाधाधिनायिका आत्मादित्रिषु तत्त्वेषु तीव्रमूर्तिषु विन्यसेत्

‘સ્વાહા’ મંત્રને ખ, ગ, ઙ, છ, ચ પર ન્યાસ કરવો; તેમજ ‘ૐ હ્રીં’ને પણ ખ, ગ, ઙ, છ, ચ પર. ‘ક્રિયા’ અને ‘મેધા’ને ઙ પર, અને ‘ઇચ્છા’ને પણ ઙ પર સ્થાપિત કરવી. ‘તમા, મોહા, ક્ષમા, નિષ્ઠા, મૃત્યુ, માયા, ભયા, જ્વરા’—આ ક્રમ ખ પર; અથવા ‘ઉમા, મોહા, ક્ષમા, નિત્યા, મૃત્યુ, માયા, અભયા, જ્વરા’—આ જ પર. અથવા ક્રિયા-જ્ઞાનાદિ ત્રય, બાધાધિનાયિકા સહિત, આત્મા-આદિ ત્રણ તત્ત્વોમાં, તીવ્ર-મૂર્તિઓમાં વિન્યસ્ત કરવો।

Verse 103

अत्रापि पिण्डिका ब्रह्मशिलादिषु यथाविधि गौर्यादिसंवरैर् एव पूर्ववत् सर्वमाचरेत्

અહીં પણ બ્રહ્મશિલા વગેરે પર વિધિ મુજબ પિંડિકા (પિંડાર્પણ) કરવી; અને ગૌરી-આદિ સંવર/નિયમો સાથે પૂર્વવત્ સર્વ આચરણ કરવું।

Verse 104

एवं विधाय विन्यासं गत्वा कुण्डान्तिकं ततः कुण्डमध्ये महेशानं मेखलासु महेश्वरं

આ રીતે વિન્યાસ કરીને પછી કુંડની નજીક જવું; કુંડના મધ્યમાં મહેશાનને, અને મેખલાઓ (પરિધિ-રેખાઓ) પર મહેશ્વરને સ્થાપિત કરવો।

Verse 105

क्रियाशक्तिं तथान्यासु नादमोष्ठे च विन्यसेत् घटं स्थण्डिलवह्नीशैः नाडीसन्धानकन्ततः

અન્ય સ્થાનોમાં ક્રિયાશક્તિનો ન્યાસ કરવો અને ઓઠ પર નાદનું વિન્યાસ કરવું. કણ્ઠથી આરંભ કરીને નાડીઓનું સંધાન કરી સ્થંડિલ, અગ્નિ અને ઈશ (શિવ) સહિત ‘ઘટ’ની સ્થાપના કરવી.

Verse 106

पद्मतन्तुसमां शक्तिमुद्वातेन समुद्यतां विशन्ती सूर्यमार्गेण निःसरन्तीं समुद्गतां

પદ્મતંતુ સમાન સૂક્ષ્મ શક્તિને ઉદ્વાત (ઊર્ધ્વગામી વાયુ) દ્વારા ઉપર ઉઠતી, સૂર્યમાર્ગે પ્રવેશતી અને પછી ઉપર ઉદ્ગત થઈ બહાર નીકળતી—એ રીતે ધ્યાન કરવું.

Verse 107

पुनश् च शून्यमार्गेण विशतीं स्वस्य चिन्तयेत् एवं सर्वत्र सन्धेयं मूर्तिपैश् च परस्परं

પછી ફરી શૂન્યમાર્ગ (શૂન્ય-નાડી) દ્વારા પોતાની શક્તિ/ચેતનાને પ્રવેશતી તરીકે ચિંતન કરવું. આ રીતે સર્વત્ર સંધાન કરવું, જેથી મૂર્તિઓ પરસ્પર જોડાય.

Verse 108

सम्पूज्य धारिकां शक्तिं कुण्डे सन्तर्प्य च क्रमात् तत्त्वतत्त्वेश्वरा मुर्तीर्मूर्तीर्शांश् च घृतादिभिः

ધારિકા શક્તિની સમ્યક પૂજા કરીને, પછી ક્રમશઃ કુંડમાં તેનું તર્પણ કરવું. ત્યારબાદ તત્ત્વોના અધિષ્ઠાતા-મૂર્તિઓને તથા તે મૂર્તિઓના અંશો ને ઘૃત આદિથી આહુતિ આપવી.

Verse 109

सम्पूज्य तर्पयित्वा तु सन्निधौ संहिताणुभिः समुद्यतामिति ङ समुद्गमानिति ज सूर्यमार्गेणेति छ मूर्ति मूर्तीशांश्चेति ज घटस्थण्डिलेत्यादिः, घृतादिभिरत्यन्तः पाठो घ पुस्तके नास्ति संहितात्मभिरिति ख सहितात्मभिरिति छ संघटाणुभिरिति ज शतं सहस्रमर्धं वा पूर्णया सह होमयेत्

સમ્યક પૂજા અને તર્પણ કર્યા પછી, દેવતાના સન્નિધિમાં સંહિતા-મંત્રાંશો (સંહિતાણુ) વડે હોમ કરવો. પૂર્ણ વિધિ સાથે સો, હજાર અથવા અર્ધ સંખ્યાની આહુતિઓ અર્પણ કરવી.

Verse 110

तत्त्वतत्त्वेश्वरा मूर्तिर्मूर्तीशांश् च करेणुकान् तथा सन्तर्प्य सान्निध्ये जुहुयुर्मूर्तिपा अपि

તત્ત્વોના અધિષ્ઠાતા મૂર્તિ, મૂર્તિ-ઈશ્વરો તથા સહચરી ‘કરેṇુકા’ શક્તિઓને વિધિપૂર્વક સંતર્પ્ય કરીને, સાન્નિધ્યભાવમાં મૂર્તિપાલકો પણ અગ્નિમાં આહુતિ અર્પે।

Verse 111

ततो ब्रह्मभिरङ्गैश् च द्रव्यकालानुरोधतः सन्तर्प्य शक्तिं कुम्भाम्भःप्रोक्षिते कुशमूलतः

ત્યારબાદ બ્રહ્મમંત્રો તથા અંગવિધિઓ દ્વારા, દ્રવ્ય અને કાળના અનુસંધાનથી, શક્તિને વિધિપૂર્વક સંતર્પ્ય/સશક્ત કરીને; પછી કુંભજળથી પ્રોક્ષિત કુશના મૂળસ્થાને કર્મ સ્થાપવું।

Verse 112

लिङ्गमूलं च संस्पृश्य जपेयुर्होमसङ्ख्यया सन्निधानं हृदा कुर्युर्वर्मणा चावगुण्ठनं

લિંગના મૂળને સ્પર્શ કરીને, હોમની સંખ્યાના પ્રમાણમાં જપ કરવો; હૃદયમાં સાન્નિધ્ય સ્થાપવું અને વર્મ-મંત્રથી આવગુણ્ઠન (રક્ષાવરણ) કરવું।

Verse 113

एवं संशोध्य ब्रह्मादि विष्ण्वन्तादि विशुद्धये विधाय पूर्ववत्सर्वं होमसङ्ख्याजपादिकम्

આ રીતે બ્રહ્માથી લઈને વિષ્ણુ સુધી (આદિ)નું સંશોધન કરીને પૂર્ણ શુદ્ધિ માટે, પૂર્વવત્ સર્વ વિધિ કરવી—હોમની સંખ્યા, જપ વગેરે સહિત।

Verse 114

कुशमध्याग्रयोगेन लिङ्गमध्याग्रकं स्पृशेत् यथा यथा च सन्धानं तदिदानीमिहोच्यते

કુશાના મધ્ય અને અગ્ર ભાગના ઉપયોગથી લિંગના મધ્ય તથા ઉપરના ભાગને સ્પર્શ કરવો. હવે ‘સંધાન’ (સંયોજન/સ્થાપન)ની રીત અહીં ક્રમશઃ કહેવામાં આવે છે।

Verse 115

, छ च ॐ हां ॐ हां ॐ ॐ वां ॐ भूं हां वां क्ष्मामूर्तये नम इति ज घ पुस्तके भूं भूं वां इति विशेषः ॐ हां हां ॐ ॐ वां ॐ ॐ हूं हूं वाह्यमूर्तये नम इति ङ ओ हां वां आं ॐ आं षां ॐ भूं भूं वा वह्निमूर्तये नमः एवञ्च यजमानादिमूर्तिभिरभिसन्धेयं पञ्चमूर्त्यात्मकेप्येवं सन्धानं हृदयादिभिः

‘છ’ અને ‘ચ’ અક્ષરો માટે—“ૐ હાં ૐ હાં ૐ ૐ વાં ૐ ભૂં હાં વાં—ક્ષ્મા-મૂર્તયે નમઃ” એવો જપ કરવો. ‘જ’ અને ‘ઘ’ વિષયે પાંડુલિપિ-પરંપરામાં “ભૂં ભૂં વાં” એવો વિશેષ પાઠ મળે છે. પછી—“ૐ હાં હાં ૐ ૐ વાં ૐ ૐ હૂં હૂં—વાહ્ય-મૂર્તયે નમઃ।” ત્યારબાદ—“ૐ હાં વાં આં ૐ આં ષાં ૐ ભૂં ભૂં વા—વહ્નિ-મૂર્તયે નમઃ।” આ રીતે યજમાનાદિ મૂર્તિઓ સાથે મનમાં સन्धान/ન્યાસ કરવો; અગ્નિને પંચમૂર્ત્યાત્મક માનીએ તો પણ હૃદયાદિ ન્યાસ-સ્થાનોમાં એ જ સन्धान કરવું જોઈએ।

Verse 116

मूलेन स्वीयवीजैर् वा ज्ञेयन्तत्त्वत्रयात्मके शिलापिण्डो वृषेष्वेवं पूर्णाछिन्नं सुसंवरैः

મૂલમંત્રથી અથવા પોતાના બીજાક્ષરોથી એ જાણવું કે (આ વિધાન) તત્ત્વત્રયાત્મક છે. આ રીતે વૃષરૂપ માટેનો શિલાપિંડ પૂર્ણ, અખંડ અને સારા સંવર/બંધનથી સુદૃઢ રીતે સુરક્ષિત બનાવી રાખવો।

Verse 117

भागाभागविशुद्ध्यर्थं होमं कुर्याच्छतादिकं न्यूनादिदोषमोषाय शिवेनाष्टाधिकं शतं

ભાગ-અભાગ (યોગ્ય ભાગવટો અને ભાગ ન આપવો) સંબંધિત દોષશુદ્ધિ માટે સોથી આરંભ કરીને હોમ કરવો. ન્યૂનતા વગેરે દોષ દૂર કરવા શિવમંત્રથી એકસો આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરવી।

Verse 118

हुत्वाथ यत् कृतं कर्म शिवश्रोत्रे निवेदयेत् एतत्समन्वितं कर्म त्वच्छक्तौ च मया प्रभो

આહુતિ આપ્યા પછી જે કર્મ કરવામાં આવ્યું હોય તે શિવના શ્રવણમાં નિવેદિત/સમર્પિત કરવું. હે પ્રભુ, આ કર્મ—આ રીતે સમન્વિત—તમારી શક્તિથી જ મારા દ્વારા પણ સંપન્ન થયું છે।

Verse 119

ॐ नमः भगवते रुद्राय रुद्र नमोस्तु ते विधिपूर्णमपूर्णं वा स्वशक्त्यापूर्य गृह्यतां

ૐ—ભગવતે રુદ્રાય નમઃ. હે રુદ્ર, તમને નમસ્કાર. આ કર્મ વિધિપૂર્વક પૂર્ણ હોય કે અપೂರ್ಣ, તમારી સ્વશક્તિથી તેને પૂર્ણ કરીને કૃપા કરીને સ્વીકારો।

Verse 120

ॐ ह्रीं शाङ्करि पूरय स्वाहा इति पिण्डिकायां अथ लिङ्गे न्यसेज् ज्ञानी क्रियाख्यं पीठविग्रहे

“ૐ હ્રીં શાંકરી પૂરય સ્વાહા” મંત્રનો જપ કરીને જ્ઞાની સાધકે પ્રથમ પિંડિકા (આધાર) પર અને પછી લિંગ પર ન્યાસ કરવો; આમ પીઠ-વિગ્રહમાં ‘ક્રિયા’ નામનું તત્ત્વ પ્રતિષ્ઠિત કરવું.

Verse 121

आधाररूपिणीं शक्तिं न्यसेद् ब्रह्मशिलोपरि निबध्य सप्तरात्रं वा पञ्चरात्रं त्रिरात्रकं

આધારરૂપિણી શક્તિને બ્રહ્મશિલા (પવિત્ર આધારપથ્થર) પર ન્યાસ કરવો; પછી વિધિપૂર્વક બંધન કરીને સાત રાત્રિ, અથવા પાંચ રાત્રિ, અથવા ત્રણ રાત્રિ સુધી આચરણ કરવું.

Verse 122

शिवाग्रे तदिति ङ समर्पितमिति ख , घ , ज च रुद्राय रुद्रो रुद्र नमोस्तु ते इति ङ , ज च स्वशक्त्यापूज्येति ख , छ च ॐ ह्रूं इति घ पूजयेति ख , छ , ङ च निरुध्येति ख , ज , ङ च एकरात्रमथो वापि यद्वा सद्योधिवासनं विनाधिवासनं यागः कृतो ऽपि फलप्रदः

શિવના સમક્ષ ‘તત્’ અથવા ‘સમર્પિતમ્’ કહે; અથવા ‘રુદ્રાય—રુદ્રો રુદ્ર નમોસ્તુ તે’ નો જપ કરે. ક્યાંક ‘સ્વશક્ત્યા પૂજ્ય’ અથવા ‘ૐ હ્રૂં’ અને ક્યાંક ‘પૂજયે’/‘નિરુધ્ય’ એવા પાઠભેદ છે. એક રાત્રિ કે તે જ દિવસે અધિવાસન કરેલું હોય; અધિવાસન વિના કરેલો યાગ પણ ફળદાયક છે.

Verse 123

स्वमन्त्रैः प्रत्यहं देयमाहुतीनां शतं शतं शिवकुम्भादिपूजाञ्च दिग्बिलञ्च निवेदयेत्

પોતાના નિર્ધારિત મંત્રોથી દરરોજ સો અને ફરી સો આહુતિઓ આપવી; તેમજ શિવ-કુંભ વગેરે પાત્રોની પૂજા કરવી અને ‘દિગ્બિલ’ નામનું નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું.

Verse 124

गुर्वादिसहितो वासो रात्रौ नियमपूर्वकम् अधिवासः स वसतेवधेर्भावः समीरितः

ગુરુ વગેરે સાથે રાત્રે નિયમપૂર્વક નિવાસ કરવો એ જ ‘અધિવાસ’ કહેવાય; અને તે વસતિ-વધ (પૂર્વ તૈયારી નિવાસ/વ્રત) પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધીનો અભિપ્રેત ભાવ તરીકે જણાવાયો છે.