Adhyaya 68

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जीर्णोद्धारकथनं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः भूषिताञ्च यजेद् गुरुरिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ अष्टषष्टितमो ऽध्यायः यात्रोत्सवविधिकथनं भगवानुवाच वक्ष्ये विधिं चोत्सवस्य स्थापिते तु सुरे चरेत् तस्मिन्नब्दे चैकरात्रं त्रिरात्रञ्चाष्टरात्रकं

આ રીતે આદિમહાપુરાણ ‘આગ્નેય’માં ‘જીર્ણોદ્ધાર-કથન’ નામનો સડસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. (પાઠભેદ: ‘ગુરુએ અલંકૃત દેવતાનું પૂજન કરવું’). હવે અડસઠમો અધ્યાય ‘યાત્રોત્સવ-વિધિ-કથન’ શરૂ થાય છે. ભગવાન બોલ્યા—હું ઉત્સવની વિધિ કહું છું; દેવતા સ્થાપિત થયા પછી તેનું આચરણ કરવું, અને તે જ વર્ષે એક રાત્રિ, ત્રણ રાત્રિ અથવા આઠ રાત્રિઓ સુધી (ઉત્સવ) કરવો।

Verse 2

उत्सवेन विना यस्मात् स्थापनं निष्फलं भवेत् अयने विषुवे चापि शयनोपवने गृहे

ઉત્સવ વિના દેવસ્થાપન નિષ્ફળ બને છે; તેથી અયન અને વિષુવ સમયે પણ—શયનકક્ષ, ઉપવન અથવા ગૃહમાં—વિધિપૂર્વક કર્મ કરવું જોઈએ।

Verse 3

कारकस्यानुकूले वा यात्रान्देवस्य कारयेत् मङ्गलाङ्कुररोपैस्तु गीतनृत्यादिवाद्यकैः

કારક (વિધિ કરનાર) અનુકૂળ હોય—અથવા પરિસ્થિતિ અનુકૂળ હોય—ત્યારે દેવની યાત્રા કરાવવી; સાથે મંગળ અંકુરારોપણ તથા ગીત, નૃત્ય અને વાદ્યો હોવા જોઈએ।

Verse 4

शरावघटिकापालीस्त्वङ्कुरारोहणे हिताः यवाञ्छालींस्तिलान् मुद्गान् गोधूमान् सितसर्षपान्

અંકુર ઉગાડવા માટે શરાવ, નાની ઘટિકાઓ અને પાળીઓ યોગ્ય છે; જવ, શાલી-ચોખા, તલ, મુંગ, ઘઉં અને સફેદ રાઈના અંકુર કરાવા।

Verse 5

कुलत्थमाषनिष्पावान् क्षालयित्वा तु वापयेत् पूर्वादौ च बलिं दद्यात् भ्रमन् दीपैः पुरं निशि

કુલત્થ, માષ અને નિષ્પાવને ધોઈને વાવવું; અને પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને બલિ અર્પણ કરવી; પછી રાત્રે દીવો લઈને નગરની પરિક્રમા કરવી।

Verse 6

इन्द्रादेः कुमुदादेश् च सर्वभूतेभ्य एव च अनुगच्छन्ति ते तत्र प्रतिरूपधराः पुनः

તેઓ ત્યાં ઇન્દ્ર આદિ તથા કુમુદ આદિના આદેશનું અનુસરણ કરે છે; અને ફરી અનુરૂપ રૂપ ધારણ કરીને સર્વ ભૂતો સાથે સહગામી બને છે।

Verse 7

पदे पदे ऽश्वमेधस्य फलं तेषां न संशयः आगत्य देवतागारं देवं विज्ञापयेद् गुरुः

આ વ્રતમાં દરેક પગલે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી. દેવાલયમાં આવી ગુરુએ દેવને વિધિપૂર્વક નિવેદન કરવું જોઈએ.

Verse 8

तीर्थयात्रा तु या देव श्वः कर्तव्या सुरोत्तम तस्यारम्भमनुज्ञातुमर्हसे देव सर्वथा

હે દેવ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ! કાલે કરવાપાત્ર જે તીર્થયાત્રા છે, તેના આરંભ માટે સર્વથા આપની અનુમતિ આપો.

Verse 9

देवमेवन्तु विज्ञाप्य ततः कर्म समारभेत् प्ररोहघटिकाभ्यान्तु वेदिकां भूषितां व्रजेत्

દેવને વિધિપૂર્વક નિવેદન કરીને પછી કર્મનો આરંભ કરવો. ત્યારબાદ અંકુર અને કલશ સાથે શોભિત વેદી તરફ જવું.

Verse 10

शयनोत्थापने गृहे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शयनोत्थापने हरेरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः समाचरेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुःस्तम्भान्तु तन्मध्ये स्वस्तिके प्रतिमां न्यसेत् काम्यार्थां लेख्यचित्रेषु स्थाप्य तत्राधिवासयेत्

ચાર સ્તંભવાળા મંડપમાં, મધ્યમાં સ્વસ્તિક-રેખા પર દેવપ્રતિમા સ્થાપિત કરવી. ઇચ્છિત સિદ્ધિ માટે લખિત/ચિત્રિત આકૃતિઓ વચ્ચે સ્થાપી ત્યાં જ અધિવાસન કરવું.

Verse 11

वैष्णवैः सह कुर्वीत घृताभ्यङ्गन्तु मूलतः घृतधाराभिषेकं वा सकलां शर्वरीं बुधः

બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ વૈષ્ણવો સાથે મળીને મૂળથી ઘૃત-અભ્યંગ કરવો. અથવા આખી રાત્રિ સતત ઘૃતધારા વડે અભિષેક કરવો.

Verse 12

दर्पणं दर्श्य नीराजं गीतवाद्यैश् च मङ्गलं व्यजनं पूजनं दीपं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत्

દર્પણ દર્શાવી નીરાજન તથા ગીત‑વાદ્ય સાથે મંગલવિધિ કરવી. પછી ચામર સેવા, વિધિવત્ પૂજન અને દીપ અર્પણ કરીને ગંધ‑પુષ્પાદિથી આરાધના કરવી.

Verse 13

हरिद्रामुद्गकाश्मीरशुक्लचूर्णादि मूर्ध्नि प्रतिमायाश् च भक्तानां सर्वतीर्थफलं धृते

દેવપ્રતિમાના મસ્તક પર હળદર, મગચૂર્ણ, કેસર, શ્વેત ચूर्ण વગેરે મૂકવાથી ભક્તોને સર્વ તીર્થસ્નાન સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 14

स्नापयित्वा समभ्यर्च्य यात्राविम्बं रथे स्थितं नयेद्गुरुर् नदीर्नादैश्छत्राद्यै राष्ट्रपालिकाः

દેવતાને સ્નાન કરાવી અને સમ્યક્ પૂજન કરીને, રથસ્થ યાત્રાવિમ્બને ગુરુ શોભાયાત્રામાં લઈ જાય. રાજ્યપાલકો છત્રાદિ રાજચિહ્નો સાથે નદીગર્જના સમાન ઉછળતા નાદ સાથે આગળ ચાલે.

Verse 15

निम्नगायोजनादर्वाक् तत्र वेदीन्तु कारयेत् वाहनादवतार्यैनं तस्यां वेद्यान्निवेशयेत्

દોરી‑ખૂંટાની માપેલી રેખાથી નીચલા સ્થાને વેદી બનાવડાવવી. પછી વાહન પરથી ઉતારી તેમને તે વેદીમંચ પર સ્થાપિત કરવો.

Verse 16

चरुं वै श्रपयेत् तत्र पायसं होमयेत्ततः अब्लिङ्गैः वैदिकैर् मन्त्रैस्तीर्थानावाहयेत्ततः

ત્યાં ચરુ રાંધવો; પછી પાયસની આહુતિ અગ્નિમાં આપવી. ત્યારબાદ અબ્લિંગ (નિરપેક્ષ) વૈદિક મંત્રોથી તીર્થોનું આવાહન કરવું.

Verse 17

आपो हिष्ठोपनिषदैः पूजयेदर्घ्यमुख्यकैः पुनर्देवं समादाय तोये कृत्वाघमर्षणं

“આપો હિષ્ઠા…”થી આરંભતા જલમંત્ર વડે અર્ઘ્ય વગેરે મુખ્ય જલોપચારોથી દેવની પૂજા કરવી. પછી દેવને ફરી ધ્યાનમાં ધારણ કરીને જળમાં અઘમર્ષણ વિધિ કરી પાપક્ષય કરવો.

Verse 18

स्नायान्महाजनैर् विप्रैर् वेद्यामुत्तार्य तं न्यसेत् पूजयित्वा तदह्ना च प्रासादं तु नयेत्ततः पूजयेत् पावकस्थन्तु गुरुः स्याद्भुक्तिमुक्तिकृत्

સ્નાન પછી વિદ્વાન વિપ્રો અને માન્ય મહાજનો તેને વેદી પર ઉઠાવી સ્થાપિત કરે. તે જ દિવસે પૂજા કરીને પછી તેને પ્રાસાદ/મંદિરમાં લઈ જાય. અગ્નિમાં સ્થાપિત તત્ત્વની પૂજા કરવી; એવો ગુરુ ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને આપનાર બને છે.