Agneya-vidya
The Science of Ritual Worship
Comprehensive instructions on Agni-based rituals, temple worship procedures, mantra recitation, and the sacred science of fire ceremonies.
Adhyayas in Agneya-vidya
Adhyaya 17
Chapter 17 — सृष्टिविषयकवर्णनम् (An Account Concerning Creation)
અગ્નિદેવ વસિષ્ઠને અવતારકથાથી હટાવી સૃષ્ટિવર્ણન તરફ લઈ જાય છે અને કહે છે કે સૃષ્ટિ વિષ્ણુની લીલા છે—એક સાથે સગુણ પણ અને નિર્ગુણ પણ. અવ્યક્ત બ્રહ્મનથી વિષ્ણુનો પ્રકૃતિ-પુરુષમાં પ્રવેશ, ત્યારબાદ મહત્, ત્રિવિધ અહંકાર અને તન્માત્રાઓથી આકાશથી પૃથ્વી સુધી મહાભૂતોની ઉત્પત્તિ એવો સાંખ્યપ્રભાવિત ક્રમ વર્ણવાયો છે. સાત્ત્વિક અહંકારથી મન અને અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ, તથા તામસ/તૈજસથી ઇન્દ્રિયશક્તિઓ પ્રગટે છે. ‘નારાયણ’ જલવ્યૂત્પત્તિ, હિરણ્યાંડ અને હિરણ્યગર્ભ બ્રહ્મા દ્વારા અંડાનું દ્યૌ-પૃથ્વી તરીકે વિભાજન, આકાશ-દિશા-કાળ તથા કામ, ક્રોધ, રતિ જેવી માનસિક શક્તિઓની સ્થાપના કહેવામાં આવી છે. આગળ મેઘાદિ વાયુમંડલીય સૃષ્ટિ, પક્ષીઓ, પર્જન્ય, યજ્ઞ માટે વૈદિક છંદ-મંત્ર, અને અંતે રુદ્ર, સનત્કુમાર, સાત માનસ બ્રહ્મર્ષિ તથા બ્રહ્માના અર્ધનારી વિભાજનથી પ્રજોત્પત્તિ—આ રીતે સૃષ્ટિને યજ્ઞવ્યવસ્થા અને કર્મફળસિદ્ધિ સાથે જોડવામાં આવે છે.
Adhyaya 18
Svāyambhuva-vaṁśa-varṇanam (Description of the Lineage of Svāyambhuva Manu)
અગ્નિ સર્ગકથાથી આગળ વધીને વંશાનુક્રમ-ધર્મનું પવિત્ર ઇતિહાસરૂપ વર્ણન કરે છે. સ્વાયંભુવ મનુની સંતતિ—પ્રિયવ્રત, ઉત્તાનપાદ અને શતરূপા—થી આરંભ કરીને ધ્રુવના તપ અને વિષ્ણુની કૃપાથી ધ્રુવલોક/ધ્રુવપદ (ધ્રુવતારા સમ સ્થાન) પ્રાપ્ત થવાનું કહે છે. આગળ વંશમાં વેનાથી પૃથુનો પ્રાદુર્ભાવ રાજર્ષિ શાસનનો આદર્શ બને છે; વસુંધરાનું ‘દોહન’ કરીને અન્ન અને જીવનપોષણ માટે સંસાધનોનું ધર્મ્ય ઉપાર્જન પ્રતીકરૂપે દર્શાય છે. પછી પ્રચેતસોની તપશ્ચર્યા, મારિષા સાથે લગ્ન અને દક્ષનો જન્મ; દક્ષ પોતાની પુત્રીઓને ધર્મ, કશ્યપ, સોમ વગેરેને આપી સૃષ્ટિવિસ્તાર કરે છે. અંતે વિશ્વેદેવ, સાધ્ય, મરુત, વસુ, રુદ્ર; સ્કંદના ઉપનામો અને વિશ્વકર્માનું દિવ્ય શિલ્પિત્વ યાદીઓરૂપે આવી, પુરાણની સૂચિ-પરંપરા યજ્ઞ, સમાજ, શિલ્પ અને ભક્તિ-આચરણ સાથે જ્ઞાનસૂચક રીતે જોડે છે.
Adhyaya 19
Chapter 19 — कश्यपवंशवर्णनम् (Description of Kaśyapa’s Lineage)
આ અધ્યાયમાં અગ્નિ સૃષ્ટિવર્ણનથી વંશાવળીય બ્રહ્માંડવિચાર તરફ વળી કશ્યપની સંતતિનું વર્ણન કરે છે, જેથી મન્વંતરોમાં દેવ, અર્ધદેવ અને વિરોધી વંશો કેવી રીતે લોકોને ભરતા જાય છે તે સમજાય. પ્રથમ તુષિતો અને આદિત્યોની યાદી (વિષ્ણુ/ઇન્દ્ર સહિત સૂર્યસંબંધિત દેવતાઓ) આવે છે; પછી દિતિના વંશમાં હિરણ્યકશિપુ અને હિરણ્યાક્ષ દ્વારા “યુગ પછી યુગ” પ્રતિકૂળ શક્તિઓના પુનરાવર્તનનો ચક્ર દર્શાવવામાં આવે છે. દાનવ શાખાઓમાં પ્રહ્લાદ, બલિ, બાણ વગેરેનું ઉલ્લેખ છે અને પ્રહ્લાદની વિષ્ણુભક્તિ દૈત્યવંશમાં પણ નૈતિક ક્રમ સૂચવે છે. આગળ કશ્યપની પત્નીઓ—પુલોમા, કાલકા, વિનતા, કદ્રૂ, સુરસા, સુરભી વગેરે—અને તેમની સંતતિરૂપે પક્ષીઓ, નાગો, પશુઓ તથા વનસ્પતિઓની ઉત્પત્તિને પ્રાતિસર્ગ (દ્વિતીય સૃષ્ટિ) તરીકે સમજાવવામાં આવે છે. અંતે ચિત્રરથ, વાસુકિ, તક્ષક, ગરુડ તથા દિક્પાલોના અધિકારો સાથે વિશ્વ-પ્રશાસનની સુવ્યવસ્થિત રચના દર્શાવી, યજ્ઞક્રમ જેવી ધર્માધારિત શાસનવ્યવસ્થાને આધાર આપવામાં આવે છે।
Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
ભગવાન અગ્નિ સર્ગ (સૃષ્ટિ) વિષયક ક્રમબદ્ધ વર્ગીકરણ રજૂ કરે છે. પ્રથમ પ્રાકૃત સર્ગ—બ્રહ્માની આદિ સર્જનશક્તિરૂપે મહત્ તત્ત્વ, પછી તન્માત્રાઓથી સ્થૂલ ભૂતોની ઉત્પત્તિ, અને ત્યારબાદ વૈકારિક/ઐન્દ્રિયક અવસ્થામાં ઇન્દ્રિયો તથા તેમની ક્રિયાઓનો વિકાસ. આગળ સ્થાવર, તિર્યક્સ્રોતસ (પશુ-યોનિઓ), ઊર્ધ્વસ્રોતસ દેવો, અને વાક્સ્રોતસ મનુષ્યો—આ સ્તરોનું વર્ણન કરીને અંતે ‘અનુગ્રહ-સર્ગ’ દ્વારા સત્ત્વ-તમસના નૈતિક-આધ્યાત્મિક પરિણામો દર્શાવે છે. પછી વંશ-ઉદાહરણ—દક્ષની પુત્રીઓ અને ઋષિ પરંપરાઓથી દેવ-ઋષિઓની ઉત્પત્તિ, રુદ્રનો જન્મ અને નામો, તથા સતીનો પાર્વતીરૂપે પુનર્જન્મ. ઉપસંહારમાં નારદાદિ ઋષિઓએ શીખવેલી સ્નાનપૂર્વક સ્વાયંભુવ પરંપરાની પૂજા—વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓની આરાધનાથી ભુક્તિ અને મુક્તિનું સાધન કહેવાય છે।
Adhyaya 21
Chapter 21 — सामान्यपूजाकथनम् (Teaching on General Worship)
આ અધ્યાયમાં વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓ માટે લાગુ પડતી “સામાન્ય-પૂજા”ની પ્રમાણભૂત રૂપરેખા નિર્ધારિત છે. અચ્યુતને સપરિવાર સર્વત્રિક નમસ્કારથી આરંભ કરીને, પરિચાર દેવતાઓ, મંડલ-સ્થાપના અને રક્ષા/શક્તિવર્ધક અંગોનો ક્રમશઃ વિસ્તાર દર્શાવવામાં આવ્યો છે. દ્વાર-શ્રી, વાસ્તુ જેવી સ્થળશક્તિઓ, કૂર્મ અને અનંત જેવા વિશ્વાધાર, તેમજ કમળ-પ્રતીકમાં ધર્મ અને તેના વિપરીત ગુણોની ગોઠવણી વર્ણવાઈ છે. આગળ વિષ્ણુના આયુધો અને બીજ (શ્રીં, હ્રીં, ક્લીં), શિવપૂજાની સામાન્ય પદ્ધતિ (નંદી અને મહાકાળથી આરંભ), અને સૂર્યપૂજામાં હૃદય/શિર/નેત્રાદિ ન્યાસસદૃશ નિયોગ, કવચાંગો તથા રાહુ–કેતુ સહિત ગ્રહસમન્વય આપવામાં આવ્યો છે. મંત્રરચનાના નિયમો (પ્રણવ, બિંદુ, ચતુર્થી + નમઃ) અને તિલ-ઘૃત હવનથી પુરુષાર્થફલદાયી સમાપ્તિ, તેમજ પાઠભેદોની નોંધ પણ છે।
Adhyaya 22
Chapter 22 — स्नानविधिकथनं (Instruction on the Rite of Bathing)
આ અધ્યાયમાં સ્નાનને પૂજાનું અનિવાર્ય પૂર્વકર્મ અને શુદ્ધિ-વિધિ તરીકે નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યું છે. નૃસિંહ/સિંહ મંત્રથી મૃત્તિકા ગ્રહણ કરી તેનું વિભાજન થાય છે; એક ભાગથી ‘મનઃ-સ્નાન’ કરીને દર્શાવાય છે કે શુદ્ધિ પ્રથમ આંતરિક છે. નિમજ્જન અને આચમન પછી ન્યાસ તથા સિંહ-મંત્રજપથી રક્ષા/દિગ્બંધ સ્થાપિત થાય છે; ત્વરિતા અથવા ત્રિપુરા રક્ષામંત્રના વિકલ્પો પણ જણાવ્યા છે. અષ્ટાક્ષરી મંત્રથી હૃદયમાં હરિ-જ્ઞાન સ્થાપન, વાસુદેવ-જપથી તીર્થજળ સંસ્કાર, વૈદિક મંત્રોથી દેહશોધન અને મૂર્તિપૂજન થાય છે. અઘમર્ષણ, શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ, કરજળ શુદ્ધિ, નારાયણ મંત્રથી પ્રાણાયામ, દ્વાદશાક્ષરીથી અર્ઘ્ય તથા યોગપીઠથી દિગ્પાલ, ઋષિ અને પિતૃગણ સુધી આવાહન-જપનું વિધાન છે. અંતે સર્વને સ્વસ્થાને પ્રેષણ, અંગસંહાર અને પૂજાસ્થાને ગમન કરીને મૂળમંત્રાધારિત સમાપન-સ્નાનથી અન્ય પૂજાઓ માટે પુનઃઉપયોગી ક્રમ સ્થાપિત થાય છે।
Adhyaya 23
Chapter 23 — पूजाविधिकथनम् (The Account of the Rules of Worship)
આ અધ્યાયમાં નારદ બ્રાહ્મણોને શિસ્તબદ્ધ વૈષ્ણવ પૂજાક્રમ સમજાવે છે. શરૂઆતમાં પાદપ્રક્ષાલન, આચમન, મૌન અને રક્ષાકર્મ; પછી પૂર્વાભિમુખ આસન, મુદ્રા અને બીજધ્યાન—નાભિમાં ‘યં’ ઉગ્ર વાયુરૂપ, હૃદયમાં ‘ક્ષૌં’ તેજસ્વી નિધિરૂપ—દિશાઓમાં અગ્નિથી મલદાહ, આકાશસ્થ ચંદ્ર સમ અમૃતધારા ઉતરી સૂક્ષ્મદેહસ્નાન અને સુષુમ્ના-નાડીઓમાં તેનો પ્રવાહ. ત્યારબાદ કરશુદ્ધિ, અસ્ત્રમંત્ર અને વ્યાપક સ્થાપન, તેમજ હૃદય-શિરઃ-શિખા-કવચ-અસ્ત્ર-નેત્ર વગેરેમાં પૂર્ણ ન્યાસ. વેદીની વ્યવસ્થા (વર્ધની ડાબે, સામગ્રી જમણે), મંત્રપ્રોક્ષણથી સંસ્કાર, અને યોગપીઠ નિર્માણમાં દિશાવાર ગુણો તથા પ્રતિગુણોનું વિન્યાસ. પદ્મમંડળનું ધ્યાન કરીને હૃદયમાંથી દેવતાનું આવાહન કરી મંડળમાં સ્થાપન; પુન્ડરીકાક્ષ-વિદ્યાનુસાર અર્ઘ્ય, પાદ્ય, આચમન, મધુપર્ક, સ્નાન, વસ્ત્ર, આભૂષણ, ધૂપ, દીપ વગેરે ઉપચાર. પછી આયુધચિહ્ન, પરિવાર અને દિક્પાલ પૂજા; જપ, પ્રદક્ષિણા, સ્તુતિ, અર્ઘ્યથી સમાપ્તિ અને ‘અહં બ્રહ્મ; હરિસ્ત્વમ્’ તાદાત્મ્યવચન. અંતે એકરૂપ પૂજાથી નવવ્યૂહ ક્રમમાં આંગળી તથા દેહન્યાસ સાથે પ્રવેશ અને કેટલાક પાઠભેદોનો ઉલ્લેખ છે.
Adhyaya 24
Chapter 24 — कुण्डनिर्माणादिविधिः (Procedure for Constructing the Fire-pit and Related Rites)
આ અધ્યાયમાં નારદ ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપનાર અગ્નિકાર્યનું વિધાન જણાવે છે. હોમકુંડ માટે વાસ્તુસદૃશ સૂક્ષ્મ માપ—દોરીથી માપવું, ખોદકામ, મેખલા (ઉંચો કિનારો) બનાવવો, યોની-નાળીની ક્રમબદ્ધ પહોળાઈ, નિર્ધારિત ઢાળ અને દિશા—વિસ્તારથી વર્ણવાય છે. વર્તુળ, અર્ધચંદ્ર, પદ્માકાર વગેરે વૈકલ્પિક કુંડાકૃતિઓ તથા શ્રુક/શ્રુવા અને સ્રુવા-પાત્રના અંગુલિ-આધારિત પ્રમાણનિયમો પણ આપવામાં આવ્યા છે. પછી દર્ભા સ્તરો પાથરવા, પાત્રસ્થાપન, પ્રણીત જળ તૈયાર કરવું, પ્રોક્ષણ, ઘીનું આજ્ય-સંસ્કાર અને પ્રણવને એકત્વ-મંત્રતત્ત્વ માની હોમની ક્રમપદ્ધતિ આવે છે. ગર્ભાધાનથી સમાવર્તન સુધીના સંસ્કારોને વૈષ્ણવ અગ્નિપૂજામાં એકીકૃત બતાવવામાં આવે છે. અંતે બીજશુદ્ધિ, બ્રહ્માંડ-ધ્યાન, લિંગ-પરિણામ જેવી આંતરિક સાધના, ગુરુપ્રેરિત દીક્ષા-અંગો, વિશ્વક્સેનને આહુતિ અને નિષ્કર્ષ—ભોગી લોકસિદ્ધિ પામે, મુમુક્ષુ હરિમાં લીન થાય—એ રીતે ભુક્તિ-મુક્તિનું ઐક્ય પ્રતિપાદિત થાય છે।
Adhyaya 25
Explanation of the Vāsudeva and Related Mantras (वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणम्)
આ અધ્યાયમાં નારદ વાસુદેવ-મંત્રપ્રણાલી તથા ચતુર્વ્યૂહ (વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ) સંબંધિત ઉપાસનાના લક્ષણો પૂછે છે. ગ્રંથ પ્રણવ અને ‘નમો’થી મંત્રરચના, સ્વર-બીજ (અ, આ, અં, અઃ) તથા દીર્ઘ-હ્રસ્વ અને સ્થાનનિયમોથી અંગ–ઉપાંગભેદ નિર્ધારિત કરે છે. પછી ષડંગ બીજ-ન્યાસ અને દ્વાદશાંગ મૂળ-ન્યાસ દ્વારા હૃદય, શિર, શિખા, કવચ, નેત્ર, અસ્ત્ર વગેરે સ્થાનોમાં મંત્રભાગોનું વિન્યાસ દર્શાવે છે. ગરુડ/વૈનતેય, પાંંચજન્ય શંખ, કૌસ્તુભ, સુદર્શન, શ્રીવત્સ, વનમાળા, અનંત જેવા દિવ્યચિહ્નોમાં બીજસમૂહોના વિનિયોગથી ભક્તિ અને ધ્વનિતત્ત્વનું સંયોજન થાય છે. ભૂત, વેદ, લોક, ઇન્દ્રિયો, બુદ્ધિ-અહંકાર-મન-ચિત્ત તથા ૨૬ તત્ત્વો સુધી વ્યૂહક્રમની સંગતિ પણ વર્ણવાય છે. અંતે દિક્પાલો સહિત મંડલપૂજા, કર્ણિકામધ્ય દેવતાઓ અને વિશ્વરૂપ-વિશ્વક્સેન ઉપાસનાથી સ્થિરતા તથા રાજવિજય જેવા ફળો જણાવાય છે.
Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
પાછલા અધ્યાયમાં મંત્રોના પ્રદર્શન પછી અહીં મુદ્રા-લક્ષણનું નિરૂપણ થાય છે—દેવસન્નિધિ અને અન્ય કર્મફળ ઉત્પન્ન કરનારી યજ્ઞીય હસ્તમુદ્રાઓના નિશ્ચિત ચિહ્નો અને રૂપ. નારદ હૃદયસંલગ્ન ‘અંજલિ’ને મુખ્ય નમસ્કાર-મુદ્રા કહી ભક્તિને વિધિપ્રવેશનું દ્વાર સ્થાપે છે. ત્યારબાદ ડાબી મુઠ્ઠી, ઊંચો અંગૂઠો અને જમણા અંગૂઠાની પકડ/ગ્રથનક્રિયા વગેરે સૂક્ષ્મ દેહચલનનો ક્રમ મંત્રવિદ્યાના અંગરૂપે વર્ણવાય છે. વિધિ-વ્યૂહમાં સાધારણ અને અસાધારણ મુદ્રાનો ભેદ તથા કનિષ્ઠિકાથી ક્રમે ખુલતાં જતા આઠ મુદ્રાઓની અનુસૂચિ આપવામાં આવી છે. બીજપ્રયોગ અને સિદ્ધિ જેવા હેતુઓ અંગે પાઠાંતરોનો ઉલ્લેખ, વરાહ-મુદ્રા અને અઙ્ગના-મુદ્રાઓનો ક્રમ પણ આવે છે. અંતે જમણી બાજુએ એ જ રચનાને સંકોચી પ્રતિબિંબિત કરવાની રીત બતાવી, યોગ્ય વિન્યાસથી મુદ્રાસિદ્ધિ થાય છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે।
Adhyaya 27
Dīkṣāvidhi-kathana (Explanation of the Rite of Initiation)
આ અધ્યાયમાં મુદ્રાપ્રદર્શન પછી દીક્ષા-વિધિનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન આવે છે. નારદ વૈષ્ણવ દીક્ષામાં કમળાકાર મંડલમાં હરિપૂજા, રક્ષા-ઉપાય (નરસિંહ-ન્યાસ, ‘ફટ્’યુક્ત મંત્રથી રાઈ/સરસવ છાંટવું) અને પ્રાસાદ-રૂપે શક્તિ-પ્રતિષ્ઠા જણાવે છે. ઔષધિ તથા પંચગવ્ય અભિષેક, કુશાથી પ્રોક્ષણ અને નારાયણાંત મંત્રોથી સંસ્કાર, કુંભપૂજા અને અગ્નિપૂજા થાય છે; વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ—આ વ્યૂહ નામોથી પક્વ હવિ અર્પણ થાય છે. પછી દેશિક સૃષ્ટિક્રમે પ્રકૃતિથી પૃથ્વી સુધી તત્ત્વોનું શિષ્ય પર ન્યાસે સ્થાપન કરે છે અને સંહારક્રમમાં હોમ દ્વારા તેમનો પ્રત્યાહાર/શોધન કરી પૂર્ણાહુતિ સુધી લઈ જઈ બંધન-મોક્ષનું લક્ષ્ય દર્શાવે છે. મંત્રો અને ક્રિયાઓના અનેક પાઠભેદો પણ નોંધાય છે; અંતે ગૃહસ્થ, સાધક, ગરીબ/તપસ્વી/બાળક વગેરેની પાત્રતા તથા શક્તિદીક્ષાની શક્યતા કહેવામાં આવી છે.
Adhyaya 28
Abhiṣeka-vidhāna (The Procedure for Consecratory Bathing)
આ અધ્યાયમાં દીક્ષા-વર્ણન પછી નારદ અભિષેક-વિધાનનું વિશેષ નિરૂપણ કરે છે. અભિષેક આચાર્ય અને સાધક-શિષ્યને સિદ્ધિ આપનાર તથા રોગશમન કરનાર ઉપચારાત્મક કર્મ કહેવાયો છે. રત્નોથી અલંકૃત, પ્રતિમાયુક્ત કુંભો મધ્યથી શરૂ કરીને પૂર્વાદિ દિશાક્રમે સુવ્યવસ્થિત રીતે સ્થાપિત થાય છે, જેથી બ્રહ્માંડિય વિન્યાસ દર્શાય. વિધિ સહસ્રાવૃત્તિથી, અથવા સામર્થ્ય મુજબ શતાવૃત્તિથી વધુ તીવ્ર બને છે. મંડપ-મંડલમાં વિષ્ણુને પીઠ પર પૂર્વ અને ઈશાનાભિમુખ પ્રતિષ્ઠિત કરીને વાસ્તુ-તર્ક સાથે જોડાય છે. આચાર્યો અને પુત્રકની તૈયારી, અભિષેકનું જ પૂજન, અને ગીત/પાઠ જેવા મંગલધ્વનિ સાથે કર્મ આગળ વધે છે. અંતે યોગપીઠ સંબંધિત ઉપકરણોનું પ્રદાન, ગુરુ દ્વારા સમય-વ્રતોની ઘોષણા, તથા ગુપ્તતા અને શિસ્તથી શિષ્ય પરંપરાના પૂર્ણ અધિકારનો પાત્ર બને છે.
Adhyaya 29
The Description of the Sarvatobhadra Maṇḍala (सर्वतोभद्रमण्डलकथनम्)
આ અધ્યાયમાં મંત્રસાધના માટે પવિત્ર ક્ષેત્રરૂપે સર્વતોભદ્ર મંડળનું નિર્માણ અને પ્રતિષ્ઠાનો કડક વિધાન વર્ણવાયો છે. શુદ્ધ ભૂમિ અને પૂર્વપૂજા પછી ચોરસ જાળને કમળ-આવરણો—પીઠ, વીથિકા, દ્વાર—રૂપે ગોઠવી દિશાદેવતાઓ અને વૈદિક વિભાગો નિર્ધારિત થાય છે; તત્ત્વો, ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણના બહુસ્તરીય વિન્યાસ પણ જણાવ્યા છે. આગળ રંગના નિયમો, રંગદ્રવ્યો, શુદ્ધિકરણ-રેખાંકન ક્રમ, અંગુલ-હસ્ત-કર માપ, તેમજ બીજ/મંત્ર/વિદ્યા-જપના ધોરણો અને પુરશ્ચરણની શિસ્ત આપવામાં આવી છે. પછી મંડળરચનાને યોગદેહરૂપે—નાડીઓ, હૃદયકમળ, બીજશક્તિના કિરણો—સમજાવી સ્થૂલ શબ્દમૂર્તિ, સૂક્ષ્મ તેજસ્વી હૃદયરૂપ અને ચિંતાતીત પરમ પદ સુધી ક્રમિક ધ્યાન બતાવ્યું છે. અંતે 9, 25, 26 વગેરે વિસ્તૃત વ્યૂહ-વિન્યાસ, દ્વાર-અલંકાર નિયમો અને શુભ મર્ત્યેષ્ટ્ય મંડળનું વર્ણન કરીને પવિત્ર રચના ઉપાસના અને અનુભૂતિ બંનેને કેવી રીતે ગોઠવે છે તે દર્શાવે છે.
Adhyaya 30
Chapter 30: मण्डलविधिः (Maṇḍala-vidhi) — Procedure for the Maṇḍala
આ અધ્યાયમાં મંડલ-લક્ષણોની પૂર્વ ચર્ચા પૂર્ણ કરીને વિધિપ્રધાન ઉપાસના-ક્રમ શરૂ થાય છે. નારદ કમળ-આધારિત મંડલમાં પૂજાની પ્રક્રિયા કહે છે—મધ્ય પદ્મમાં બ્રહ્માને તેમના અંગો સહિત સ્થાપિત કરી પૂજન કરવું, જેથી મંડલ માત્ર આકૃતિ નહીં, દેવત્વનું જીવંત ક્ષેત્ર બને. પૂર્વ દિશાના પદ્મ-ખંડમાં પદ્મનાભ વિષ્ણુનું નિમણૂક કરીને દિશા/પાંખડી મુજબ દેવતાઓનું ક્રમબદ્ધ સ્થાન દર્શાવાય છે. આ અગ્નેય-વિદ્યાનો ભાવ છે: પવિત્ર જ્યોમિતિ, મંત્રાધારિત પૂજા અને ધાર્મિક વ્યવસ્થા એક જ વિધિમાં જોડાઈ ભક્તિ સાથે સુવ્યવસ્થિત, પુનરાવર્તનીય સાધના સ્થાપે છે।
Adhyaya 31
Chapter 31 — मार्जनविधानं (The Procedure of Mārjana / Purificatory Sprinkling)
ભગવાન અગ્નિ ‘માર્જન’ નામનું રક્ષાવિધાન જણાવે છે—પોતાની સુરક્ષા અને અન્યની રક્ષા માટે કરાતું શુદ્ધિકારક છંટકાવ/પ્રોક્ષણ. અધ્યાયની શરૂઆત પરમાત્માને નમસ્કાર અને વિષ્ણુના અવતારો (વરાહ, નરસિંહ, વામન, ત્રિવિક્રમ, રામ, વૈકુંઠ, નર)ની વંદનાથી થાય છે, જેથી સત્ય, સ્મૃતિ અને મંત્રશક્તિ દ્વારા રક્ષણ સિદ્ધ થાય છે તે સ્થાપિત થાય છે. ત્યારબાદ દુઃખ, પાપ, શત્રુકૃત અભિચાર, દોષ/સન્નિપાતભેદ મુજબના રોગ, અનેક સ્ત્રોતોના વિષ અને ગ્રહ‑પ્રેત‑ડાકિણી‑વેતાળ‑પિશાચ‑યક્ષ‑રાક્ષસ વગેરે ઉપદ્રવોનું શમન‑નાશ કરવાના પ્રયોગો વિસ્તરે છે. સુદર્શન અને નરસિંહને દિશારક્ષક રૂપે આહ્વાન કરી ‘કાપો‑કાપો’ જેવી પુનરુક્તિ મંત્રોથી પીડા અને રોગછેદ દર્શાવવામાં આવે છે. અંતે કુશને વિષ્ણુ/હરિસ્વરૂપ અને અપામાર્જનકને રોગનિવારક ‘અસ્ત્ર’ ગણાવી, મંત્રજપ‑દ્રવ્યક્રિયા‑ભક્તિતત્ત્વ જોડાયેલી અગ્નેયવિદ્યાની સમન્વિત રક્ષાત્મક પદ્ધતિ રજૂ થાય છે.
Adhyaya 32
Saṃskāra-kathana (Account of the Saṃskāras)
અગ્નેય-વિદ્યાના અનુસંધાનમાં ભગવાન અગ્નિ આ અધ્યાયમાં નિર્વાણ-દીક્ષા વગેરે દીક્ષા-પ્રસંગોમાં સંસ્કારોનું સ્થાન નિર્ધારિત કરીને સાધકને ‘દૈવી’ જીવનપદ્ધતિ તરફ ઉન્નત કરનાર અડતાલીસ સંસ્કારોનું સર્વાંગી વિધાન કરે છે. તેઓ ગર્ભાધાન, પુંસવન, સીમંતોન્નયન, જાતકર્મ અને નામકરણ જેવા જીવન-સંસ્કારો ગણાવે છે; પછી ગૃહ્ય અને શ્રૌત ક્ષેત્રમાં પાકયજ્ઞો, આવર્ત શ્રાદ્ધ, ઋતુકર્મ અને હવિર્યજ્ઞો—આધાન, અગ્નિહોત્ર, દર્શ અને પૌર્ણમાસ—નું વિસ્તૃત વર્ણન કરે છે. અંતે સોમયાગ-પ્રણાલીમાં અગ્નિષ્ટોમ અને તેના વિસ્તારોના નામ લઈને, અશ્વમેધને ‘હિરણ્ય’ વિશેષણો તથા દયા, ક્ષાંતિ, આર્જવ, શૌચ વગેરે આઠ નૈતિક ગુણો સાથે જોડે છે, જેથી યજ્ઞશક્તિ નૈતિક પરિષ્કાર સાથે સંકળાય છે. ઉપસંહારમાં જપ, હોમ, પૂજા અને ધ્યાનને સંસ્કાર-પરિપૂર્ણતાની સાધના કહી ભુક્તિ-મુક્તિ, રોગ અને આંતરિક દોષરહિત દેવતુલ્ય જીવનની પ્રાપ્તિ જણાવે છે.
Adhyaya 33
Chapter 33 — पवित्रारोहणविधानं (The Procedure for Pavitrārohaṇa / Installing the Sacred Thread or Consecratory Amulet)
અગ્નિદેવ પવિત્રારોહણને હરિની વાર્ષિક ઉપાસના-ઋતુ તરીકે નિશ્ચિત કરે છે—આષાઢથી કાર્તિક સુધી, પ્રતિપદા શ્રેષ્ઠ તિથિ; અન્ય દેવતાઓ માટે તેમની પોતાની તિથિ-ક્રમ (જેમ કે શિવ/બ્રહ્મા દ્વિતીયાથી) માન્ય છે. પછી પવિત્ર-સૂત્રની પસંદગી અને નિર્માણ (બ્રાહ્મણી કાતેલું શ્રેષ્ઠ, નહીંતર શુદ્ધ કરેલું), તંતુ ત્રિગુણ/નવગુણ વધારો, ગ્રંથી-ગણના (૧૨-ગ્રંથી વગેરે), મૂર્તિ પર સ્થાપનસ્થાન (ઘૂંટણ/કટિ/નાભિથી ઉપર સુધી), તથા માળા-પ્રમાણ (૧૦૮/૧૦૦૮; અંગુલ-માન) વર્ણવાય છે. વસ્તુઅપસારણ, ક્ષેત્રપાલ અને દ્વારપૂજા, બલિ, તેમજ ભૂતશુદ્ધિમાં મંત્રોદ્ઘાતથી તન્માત્રા-તત્ત્વોનો લય (પૃથ્વી→જળ→અગ્નિ→વાયુ→આકાશ), પછી દેહશુદ્ધિ, દિવ્યદેહ-ધ્યાન અને હૃદયકમળમાં માનસયાગ જણાવાયો છે. અંતે ન્યાસ, કવચ/અસ્ત્ર-રક્ષા, વૈષ્ણવ વ્યૂહ-આવરણ પ્રતિષ્ઠા, રક્ષા-સૂત્ર બાંધવું અને વ્રતાચાર (ઉપવાસ, કામ-ક્રોધ સંયમ) દ્વારા લોકિક પૂર્ણતા તથા આધ્યાત્મિક ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 34
Chapter 34 — होमादिविधिः (The Procedure for Homa and Related Rites)
અગ્નિદેવ ક્રમશઃ હોમવિધિ વર્ણવે છે—સ્થાન અને સાધકની શુદ્ધિથી શરૂ કરીને અગ્નિ-પ્રતિષ્ઠા, આહુતિઓ અને મુક્તિ સાથે જોડાતા ધ્યાન સુધી. પ્રથમ યાગસ્થાનને પ્રોક્ષણ મંત્રોથી પવિત્ર કરી વેદદેહ સમાન મંડલ લખાય છે; પછી તોરણપૂજા, દિશાસ્થાપન, દ્વારપાલ વંદન અને અસ્ત્રમંત્રથી પુષ્પ નિક્ષેપ કરીને વિઘ્નનાશ થાય છે. ભૂતશુદ્ધિ, ન્યાસ અને મુદ્રા પછી રક્ષાવિધાન—રાઈનો ક્ષેપ, પંચગવ્ય તૈયારી, અનેક કલશોની સ્થાપના; લોકપાલો માટે દસ કલશો અને ઈશાન ખૂણે વર્ધનીসহ કુંભમાં હરિ તથા અસ્ત્રની પ્રતિષ્ઠા. ત્યારબાદ હોમની યાંત્રિકતા—શ્રુક/શ્રુવ, પરિધિ, ઇધ્મ ગોઠવણ, પ્રણીતા/પ્રોક્ષણી જળ, ચરુપાક, રેખાંકન, યોનીમુદ્રા દર્શન અને કુંડમાં અગ્નિ સ્થાપન. કુંડલક્ષ્મી (ત્રિગુણાત્મિકા પ્રકૃતિ) અગ્નિમધ્યે ધ્યાનનીય; અગ્નિ ભુતો અને મંત્રોની યોની તથા મુક્તિદાતા કહેવાય છે. અંતે સમિધા અને આહુતિઓ નિર્ધારિત સંખ્યામાં (108 સહિત) અર્પણ કરી, સાત જિહ્વાવાળો વૈષ્ણવ અગ્નિ અસંખ્ય સૂર્ય સમ તેજસ્વી રૂપે ધ્યાનમાં લેવાય છે।
Adhyaya 35
Chapter 35: पवित्राधिवासनादिविधिः (Method of Consecrating the Pavitra and Related Rites)
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠ ઋષિને પવિત્રોના અધિવાસન (પ્રતિષ્ઠાપન) તથા તેની આસપાસના રક્ષા અને પૂર્વતૈયારી વિધિઓ શીખવે છે. ક્રમમાં પહેલા સંપાતથી પ્રોક્ષણ, પછી નરસિંહ મંત્રથી મંત્રશક્તિ, અને અસ્ત્ર મંત્રથી ગોપન/રક્ષા થાય છે. યજ્ઞપાત્રોને વસ્ત્રથી લપેટી સ્થાને મૂકી બિલ્વમિશ્રિત જળથી છાંટીને ફરી જપથી સશક્ત કરવામાં આવે છે. કુંભની બાજુ રક્ષાવિધાન, સાધનોનો દિશાન્યાસ અને વ્યૂહ-સંબંધ (સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ) નિર્ધારિત; ભસ્મ-તલ, ગોમય અને સ્વસ્તિ-મુદ્રાંકિત માટી વગેરે શુદ્ધિકારક રાખે છે. હૃદય/શિર/શિખા મંત્રોથી દર્ભ-જળ, ધૂપ અને દિશા અર્પણોની ગોઠવણી; પુટિકામાં ચંદન, જળ, અક્ષત, દહીં, દુર્વા. ઘર ત્રિસૂત્રથી ઘેરી સરસવ છાંટે, દ્વારોની પૂજા કરે; વિષ્ણુ-કુંભકર્મથી ‘વિષ્ણુ-તેજ’ ઉત્પન્ન થઈ પાપ નાશ કરે છે. ગંધ-પુષ્પ-અક્ષત સાથે પવિત્ર પહેલા ગુરુ અને પરિવારને, પછી મૂળમંત્રથી હરિને અર્પણ; ત્યારબાદ પ્રાર્થના, બલિ, કુંભસજ્જા, મંડલ તૈયારી, રાત્રિ જાગરણ અને પુરાણપાઠ—કેટલાક માટે નિયમ-છૂટ હોવા છતાં ગંધ-પવિત્રક કદી ન છોડવું।
Adhyaya 36
Pavitrāropaṇa-vidhāna (The Procedure for Installing the Pavitra)
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને પવિત્ર (પવિત્રક) આરોપણનું વાર્ષિક પ્રાયશ્ચિત્ત‑શુદ્ધિ વિધાન કહે છે, જે નિયમિત પૂજામાં થયેલી ભૂલોનું નિવારણ કરે છે. પ્રાતઃસ્નાન, દ્વારપાલ‑પૂજન અને એકાંત સ્થાને તૈયારી પછી અગાઉ વપરાયેલ સંસ્કાર‑દ્રવ્યો તથા બાસી નૈવેદ્ય દૂર કરી દેવતાની પુનઃપ્રતિષ્ઠા કરીને પૂજા નવી રીતે કરવામાં આવે છે. પંચામૃત, કષાય‑ક્વાથ અને સુગંધિત જળથી સ્નાપન, હોમ અને નૈમિત્તિક પૂજા; વિષ્ણુ‑કુંભ આવાહન, હરિ પ્રાર્થના અને હૃદાદિ મંત્રોથી મંત્રસંસ્કાર થાય છે. ત્યારબાદ પવિત્ર ધારણ/સ્થાપિત કરીને દેવતાને અર્પણ થાય છે અને દ્વારપાલ, આસન, ગુરુ, પરિચારકોને પણ સમર્પણ થાય છે. પૂર્ણાહુતિથી પ્રાયશ્ચિત્ત પૂર્ણ થાય છે; 108 ગણતરી અને સમૃદ્ધ પુષ્પ‑માલ્ય અર્પણ પૂર્ણતાનું સૂચન કરે છે. અંતે ક્ષમાયાચના, બલિ‑દક્ષિણા, બ્રાહ્મણ સન્માન અને પવિત્રનું વિષ્ણુલોક માટે વિસર્જન; વપરાયેલ પવિત્ર બ્રાહ્મણને દાન કરવાથી તંતુ‑સંખ્યા મુજબ પુણ્ય, વંશોત્કર્ષ અને અંતે મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે।
Adhyaya 37
Chapter 37 — सर्वदेवपवित्रारोहणविधिः (Procedure for Installing the Pavitra for All Deities)
ભગવાન અગ્નિ, વિષ્ણુના પવિત્રારોપણના ઉપદેશ પછી, સર્વ દેવતાઓ માટે લાગુ પડતી ‘સર્વદેવ-પવિત્રારોપણ’ વિધિ સામાન્ય રીતે સમજાવે છે. પવિત્રને શુભલક્ષણયુક્ત પાવન સાધન કહેવામાં આવ્યું છે; તે શુદ્ધ દ્રવ્ય, યોગ્ય મંત્રધ્વનિ અને સંસ્કૃત અગ્નિ-હોમ સાથે જોડાય ત્યારે વિધિ સિદ્ધ થાય છે—દ્રવ્યશુદ્ધિ, ધ્વનિની ચોકસાઈ અને હોમશક્તિનો સંગમ અહીં દર્શાય છે. દેવતાને જગતની યોની/મૂલ અને સર્જનહાર કહી પરિવારসহ આવાહન કરીને પ્રાતઃકાળે પવિત્રક અર્પણ થાય છે. આ કર્મનું નામ સ્પષ્ટ ‘પવિત્રારોપણ’; તે વર્ષભરની પૂજાનું ફળ આપનાર શુદ્ધિકારક છે અને પૂર્વ અર્પણોને પૂર્ણતા આપતું વાર્ષિક સમીક્ષા-કર્મ છે. શિવ, સૂર્ય, વાણેશ્વર અને શક્તિદેવ વગેરે માટે વિશેષ સ્વીકાર-મંત્રો આપવામાં આવ્યા છે. સૂત્ર/યજ્ઞોપવીતને નારાયણ, અનિરુદ્ધ, સંકર્ષણ, કામદેવ અને વાસુદેવથી વ્યાપ્ત કહી રક્ષા, સમૃદ્ધિ, આરોગ્ય, વિદ્યાપ્રાપ્તિ, સંતાન અને ચાર પુરુષાર્થ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. અંતે પવિત્રકનું દિવ્યલોકમાં પ્રેષણ/વિસર્જન ચક્ર પૂર્ણ કરે છે; પાઠભેદનો ઉલ્લેખ અધ્યાયની પરંપરા-ઇતિહાસ દર્શાવે છે.
Adhyaya 38
Chapter 38 — देवालयनिर्माणफलं (The Merit of Constructing a Temple)
અગ્નિ કહે છે—દેવાલય, ખાસ કરીને વાસુદેવનું મંદિર, સ્થાપવાથી અનેક જન્મોના સંચિત પાપો નાશ પામે છે; જે માત્ર આનંદિત થઈ સહાય કરે તેને પણ પુણ્ય મળે છે. નિર્માણ, સંભાળ, લેપન, ઝાડૂ, ઈંટો પૂરી પાડવી, અને બાળકની રમતમાં રેતીનું મંદિર બનાવવું પણ ધર્મકર્મ છે; તે વિષ્ણુલોક અને વંશોત્કર્ષ આપે છે. કપટ કે દેખાડો સ્વર્ગફળ આપતો નથી. એક, ત્રણ, પાંચ, આઠ અને સોળ ભાગના પ્રાસાદરૂપો મુજબ લોકફળો જણાવ્યા; ઉચ્ચ મંદિરોથી ભુક્તિ-મુક્તિ અને પરમ વૈષ્ણવાયતનથી મોક્ષ. ધન ક્ષણભંગુર છે; તેને મંદિરનિર્માણ, દ્વિજોને દાન, કીર્તન અને સ્તુતિમાં વાપરવું શ્રેષ્ઠ. વિષ્ણુ સર્વકારણ અને સર્વવ્યાપી છે; તેમના ધામની સ્થાપના પુનર્જન્મનિવૃત્તિનું કારણ છે. પ્રતિમાનિર્માણ અને પ્રતિષ્ઠાના ફળની તુલના, દ્રવ્યભેદ અને પ્રતિષ્ઠામાં અનંત ફળ વર્ણવાયું. યમની આજ્ઞાથી મંદિરકર્તા અને પ્રતિમાપૂજક નરકગ્રહણથી મુક્ત; અંતે હયગ્રીવોક્ત પ્રતિષ્ઠાવિધિની ભૂમિકા આવે છે।
Adhyaya 39
Chapter 39 — भूपरिग्रहविधानम् (Bhū-parigraha-vidhāna: Procedure for Acquiring and Ritually Securing Land)
હયગ્રીવ પ્રતિષ્ઠા-વિધાનના પૂર્વાંગરૂપે ભૂમિનું ધર્મસંગત પરિગ્રહણ અને શુદ્ધિકરણનો ક્રમ જણાવે છે. પ્રથમ હયશીર્ષ-તંત્ર વગેરે તંત્રોની ગણના કરીને પાંચારાત્ર/તાંત્રિક પરંપરાની પ્રામાણિકતા સ્થાપે છે; પછી કોણ પ્રતિષ્ઠા કરી શકે, ખોટા આચાર્યનાં લક્ષણો, અને બાહ્ય ચિહ્નોથી નહીં પરંતુ તંત્ર-નિપુણતાથી સાચા ગુરુની ઓળખ સમજાવે છે. ત્યારબાદ વાસ્તુ-યોજનામાં દેવતાઓ વસતિ તરફ મુખ રાખે અને દિશાનુસાર સ્થાપન—અગ્નિ, યમ, ચંડિકા, વરુણ, વાયુ, નાગ, કુબેર/ગુહ, ઈશાન-ક્ષેત્રનાં દેવ—નિર્દેશિત છે. પ્રમાણ-અનુપાત અને સીમા-નિયમોની ચેતવણી પછી ભૂમિશોધન, ભૂતબલી, અષ્ટ દિશામાં અષ્ટાક્ષર મંત્રથી સત્તુ છાંટવું, પછી હળ ચલાવવું અને ગાયના પગથી દબાવી સ્થળ સ્થિર કરવું કહે છે. અંતે ત્રસરેણુથી પદ્મહસ્ત સુધી માપ-શૃંખલા આપી શુદ્ધિ અને નિર્માણવિજ્ઞાનનો સંબંધ બતાવે છે।
Adhyaya 40
Chapter 40 — भूपरिग्रहो नाम (Bhū-parigraha) / अर्घ्यदानविधानम् (Arghya-dāna-vidhāna)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ ભૂમિ-વિધિને વાસ્તુ-પુરુષની પૌરાણિક-યજ્ઞીય સત્તા સાથે જોડે છે—દેવોએ એક ભયંકર સત્તાને વશ કરી પૃથ્વી પર શયન કરાવ્યો, તેથી સ્થળ પોતે પવિત્ર દેહરૂપ બને છે. સાધક ૬૪-પદ (મંડલ)માં પદો અને અર્ધપદોમાં દેવતાઓ/શક્તિઓનું વિન્યાસ કરીને ઘી, અક્ષત, પુષ્પ, ધાન્ય, માંસ, મધ, દુગ્ધવિકાર અને રંગીન દ્રવ્યો વડે હવન-બલી અર્પે છે, જેથી શુભ શક્તિઓ પોષાય અને આસુરી વિઘ્ન, પાપ તથા રોગ શાંત થાય. નિર્માણ પહેલાં રાક્ષસ, માતૃગણ, પિશાચ, પિતૃ અને ક્ષેત્રપાલ વગેરે સહાયક સત્તાઓને બલી આપવી સ્થળ-સામંજસ્ય માટે અનિવાર્ય પૂર્વશરત કહેવાઈ છે. પછી પ્રતિષ્ઠા-વિધિમાં કુંભસ્થાપન (મહીશ્વર/વાસ્તુરૂપ વર્ધની સહિત), બ્રહ્મા અને દિક્પાલ કુંભો, પૂર્ણાહુતિ, મંડલ પ્રદક્ષિણા, દોરા-પાણીથી રેખાંકન, ખોદકામ, મધ્યકૂપ તૈયારી, ચતુર્ભુજ વિષ્ણુને અર્ઘ્ય, તેમજ શુભ નિક્ષેપ—શ્વેત ફૂલો, દક્ષિણાવર્ત શંખ, બીજ અને માટી—વર્ણવાય છે. અંતે વાસ્તુશાસ્ત્રીય ચેતવણી: પાણીના સ્તર સુધી ખોદીને શલ્ય (છુપાયેલ અવરોધક પરકીય વસ્તુ) શોધી દૂર કરવું; શુકન-લક્ષણોથી તેનો સંકેત મળે છે, ન દૂર કરવાથી દીવાલોમાં વિકાર અને ગૃહસ્વામીનું દુઃખ વગેરે દોષ થાય—આ રીતે આધ્યાત્મિક શુદ્ધિ અને ઇજનેરી સાવચેતીનું સંયોજન થાય છે।
Adhyaya 41
Chapter 41 — शिलाविन्यासविधानं (The Procedure for Laying the Stones / Foundation Setting)
ભગવાન અગ્નિ શિલા-વિન્યાસ અને પાદ-પ્રતિષ્ઠાની રીત જણાવે છે અને મંદિર-નિર્માણને માત્ર ઇજનેરી નહીં, પરંતુ સંસ્કારરૂપ પ્રતિષ્ઠા-વિધિ તરીકે સ્થાપિત કરે છે. ક્રમે મંડપની તૈયારી અને યજ્ઞ-સજ્જા, પછી કુંભ-ન્યાસ અને ઇષ્ટકા-ન્યાસ; દ્વાર-સ્તંભના પ્રમાણ; ખોદકામને અંશતઃ ભરી સમતલ પર વાસ્તુ-પૂજન. સારી રીતે પકવેલી ઇંટોના અંગુલ-માન નિર્ધારિત છે; શિલા-આધારિત વિકલ્પમાં અનેક કુંભો સાથે સ્થાપના. પંચ-કષાય, સર્વૌષધિ-જળ, ગંધ-તોયથી શિલા-સંધાન/સ્થિરતા અને ‘આપો હિ ષ્ઠા’, ‘શં નો દેવી’, પવમાની, વરુણ-સૂક્તો તથા શ્રીસૂક્ત મંત્રો. ત્યારબાદ હોમ—આઘાર, આજ્ય-ભાગ, વ્યાહૃતિ આહુતિઓ અને પ્રાયશ્ચિત્ત-વિધાન. આચાર્ય ઇંટો અને દિશાઓ પર દેવતા-શક્તિઓનો ન્યાસ કરી મધ્યમાં ગર્ભાધાન કરે છે; ધાતુ, રત્ન, આયુધ વગેરે સાથે ગર્ભ-કલશો સ્થાપે છે; તામ્ર-પદ્મ-પાત્રમાં પૃથ્વીનું આવાહન કરી કૂપકર્મ પૂર્ણ કરે છે—ગોમૂત્ર પ્રોક્ષણ, રાત્રિ ગર્ભાધાન અને દાન. અંતે પીઠબંધના પ્રમાણ, નિર્માણ પછી પુનઃ વાસ્તુયજ્ઞ, મંદિર-સંકલ્પ અને નિર્માણના પુણ્યની પ્રશંસા તથા ગ્રામદ્વારના દિશા-નિયમ જણાવાયા છે।
Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
આ અધ્યાયમાં હયગ્રીવ પ્રાસાદ-નિર્માણનું સામાન્ય વિધાન કહે છે—ચોરસ ભૂમિને સોળ ભાગમાં વહેંચીને ગર્ભન્યાસ, દીવાલોની ફાળવણી અને પ્રમાણસર ઊંચાઈ નક્કી થાય છે. પછી પ્રતિમા અને તેની પિંડિકા (પીઠ) આધારિત માપપદ્ધતિ આપી ગર્ભગૃહ તથા ભિત્તિ-માન કાઢવામાં આવે છે અને શિખર ભિત્તિ-ઊંચાઈના દ્વિગુણું રાખવાનું વિધાન છે. પ્રદક્ષિણાપથનો વિસ્તાર, રથક પ્રક્ષેપ, શિખર અને શુકનાસનું સૂત્ર (દોરી) વડે ગોઠવણ, તેમજ સિંહચિહ્ન, વેદી, કલશ વગેરે અલંકારોની સ્થાપના વર્ણવાય છે. દ્વારનું પ્રમાણ નિશ્ચિત—ઊંચાઈ પહોળાઈની બમણી—ઉદુંબરાદિ શુભ કાષ્ઠ અને ચંડ–પ્રચંડ, વિશ્વક્સેન, શ્રી વગેરે દ્વારપાલ દેવતાઓનું વિધાન છે. પ્રાકારની ઊંચાઈ પ્રાસાદની ચોથાઈ, ગોપુર થોડું ઓછું; વરાહ, નરસિંહ, શ્રીધર, હયગ્રીવ, જામદગ્ન્ય વગેરેની દિશાનુસાર પ્રતિષ્ઠાથી ક્ષેત્ર પવિત્ર બને છે. કેટલીક પાંડુલિપિઓમાં ભિન્ન ભિન્ન અંશ-માપો દર્શાવી શાસ્ત્રીય ચોકસાઈ અને ધાર્મિક મંગલતા પર ભાર મૂકાયો છે।