Adhyaya 51

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये देवीप्रतिमालक्षणं नाम पञ्चाशो ऽध्यायः अथ एकपञ्चाशो ऽध्यायः सूर्यादिप्रतिमालक्षणं भगवानुवाच ससप्ताश्वे सैकचक्रे रथे सूर्यो द्विपद्मधृक् मसीभाजनलेखन्यौ बिभ्रत्कुण्डी तु दक्षिणे

આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેયમાં ‘દેવીપ્રતિમાલક્ષણ’ નામનો પચાસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘સૂર્યાદિપ્રતિમાલક્ષણ’ નામનો એકપંચાશમો અધ્યાય આરંભે છે. ભગવાન બોલ્યા—સૂર્યને સાત અશ્વોથી યુક્ત, એક ચક્રવાળા રથ પર દર્શાવવો; તે બે કમળ ધારણ કરે; અને દવાત તથા લેખણી ધારણ કરીને જમણી (હાથ/પક્ષ) તરફ કુંડી (જલપાત્ર) રાખે।

Verse 2

वामे तु पिङ्गलो द्वारि दण्डभृत् स रवेर्गणः शिवाच्युतेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वज्रदृष्टय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः महारथ्यो रूपिण्यो ऽप्सरस इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः विस्फोटकरुणर्दन इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बालव्यजनधारिण्यौ पार्श्वे राज्ञी च निष्प्रभा

ડાબે દ્વારે દંડધારી પિંગલ ઊભો રહે છે—તે રવિ (સૂર્ય)નો ગણ (પરિચારક) છે. બંને બાજુએ વ્યજન (પંખા) ધારણ કરનાર બે યુવાન પરિચારકો હોય છે; અને રાણી (સહધર્મિણી) નિષ્પ્રભ, એટલે તેજવિહિન કહેવાઈ છે।

Verse 3

अथवाश्वारूढः कार्य एकस्तु भास्करः वरदा द्व्यब्जनः सर्वे दिक्पालास्त्रकराः क्रमात्

અથવા ભાસ્કર (સૂર્ય)ને અશ્વારૂઢ, એકમાત્ર મૂર્તિરૂપે રચવો; તેના હાથોમાં વરદમુદ્રા અને બે કમળ દર્શાવવાના. તેમ જ સર્વ દિક્પાલોને ક્રમશઃ પોતાના હાથોમાં આયુધ ધારણ કરેલા બનાવવા જોઈએ.

Verse 4

मुद्गरशूलचक्राब्जभृतोग्न्यादिविदिक्स्थिताः सूर्यार्यमादिरक्षोन्ताश् चतुर्हस्ता द्विषड्दले

અગ્નિ વગેરે વિદિશાઓમાં ચતુર્ભુજ દેવતાઓ સ્થાપવા જોઈએ; તેઓ મુદગર (ગદા), શૂલ, ચક્ર અને કમળ ધારણ કરે. સૂર્ય અને આર્યમા થી આરંભ કરીને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) રક્ષક સુધી, તેઓ બે સમૂહ છ પાંખડીઓવાળા કમળ પર ક્રમથી ગોઠવાય છે.

Verse 5

वरुणः सूर्यनामा च सहस्रांशुस् तथापरः धाता तपनसञ्ज्ञश् च सविताथ गभस्तिकः

તેણે ‘વરুণ’ કહેવાય છે; તેમજ નામથી ‘સૂર્ય’ પણ; ‘સહસ્રાંશુ’ (હજાર કિરણવાળો) અને ‘અપર’ પણ; ‘ધાતૃ’; ‘તપન’ સંજ્ઞાથી; ‘સવિતૃ’; અને ‘ગભસ્તિક’ (દીપ્ત કિરણવાળો) પણ।

Verse 6

रविश् चैवाथ पर्जन्यस्त्वष्टा मित्रोथ विष्णुकः मेषादिराशिसंस्थाश् च मार्गादिकार्त्तिकान्तकाः

રવિ, પર્જન્ય, ત્વષ્ટા, મિત્ર અને વિષ್ಣુક—આ બધા મેષ વગેરે રાશિઓ પર અધિષ્ઠિત છે; અને (સંબંધિત) વિભાગો માર્ગશીર્ષથી કાર્તિકના અંત સુધી ચાલે છે.

Verse 7

कृष्णो रक्तो मनाग्रक्तः पीतः पाण्डरकः सितः कपिलः पीतवर्णश् च शुकाभो धवलस् तथा

કૃષ્ણ, રક્ત, અલ્પ રક્તાભ, પીત, પાંડુર-રક્ત (અથવા ફિક્કો), શ્વેત, કપિલ, પીતવર્ણ, શુકસદૃશ હરિત, તેમજ ધવલ—આ વર્ણભેદો કહેવાયા છે.

Verse 8

धूम्रो नीलः क्रमाद्वर्णाः शक्तयः केशराग्रगाः इडा सुषुम्ना विश्वार्चिरिन्दुसञ्ज्ञा प्रमर्दिनी

તેમના વર્ણ ક્રમે ધૂમ્ર અને નીલ છે. આ શક્તિઓ કેશશિખાના અગ્રભાગે ગતિ કરે છે; તેમને ઇડા, સુષુમ્ના, વિશ્વાર્ચિસ્, ઇન્દુ અને પ્રમર્દિની કહે છે.

Verse 9

प्रहर्षिणी महाकाली कपिला च प्रबोधनी नीलाम्बरा घनान्तस्था अमृताख्या च शक्तयः

શક્તિઓ આ છે—પ્રહર્ષિણી, મહાકાળી, કપિલા, પ્રબોધની, નીલાંબરા, ઘનાંતસ્થા અને અમૃતા નામની શક્તિ।

Verse 10

वरुणादेश् च तद्वर्णाः केशराग्रेषु विन्यसेत् तेजश् चण्डो महावक्रो द्विभुजः पद्मखद्गभृत्

વરুণના અક્ષર-ન્યાસને તથા તેના અનુરૂપ વર્ણોને કેશના અગ્રભાગે વિન્યસ્ત કરવો. તેને તેજસ્વી, ચંડ, મહાવક્રરૂપ, દ્વિભુજ, પદ્મ અને ખડ્ગ ધારણ કરનાર તરીકે ધ્યાન કરવું.

Verse 11

कुण्डिकाजप्यामालीन्दुः कुजः शक्त्यक्षमालिकः बुधश्चापाक्षपाणिः स्याज्जीवः कुण्ड्यक्षमालिकः

ઇન્દુ (ચંદ્ર)ને કુંડિકા અને જપમાળા ધારણ કરેલ તરીકે દર્શાવવો. કુજ (મંગળ) શક્તિ (ભાલો) અને અક્ષમાળા ધારણ કરે છે. બુધને ધનુષ અને માળા હાથમાં દર્શાવવો. જીવ (બૃહસ્પતિ) કુંડિકા અને અક્ષમાળા ધારણ કરે છે.

Verse 12

प्रवर्धनी इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महारक्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मार्तण्डश् च महारक्त इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्मखड्गधृगिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपुस्तकपाठः खड्गचर्मभृदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शुक्रः कुण्ड्यक्षमाली स्यात् किण्किणीसूत्रवाञ्छनिः अर्धचन्द्रधरो राहुः केतुः खड्गी च दीपभृत्

[ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં પાઠભેદ—“પ્રવર્ધની”, “મહારક્ત”, “માર્તંડશ્ચ મહારક્ત”, “પદ્મખડ્ગધૃક્”, “ખડ્ગચર્મભૃત્”.] શુક્રને કુંડિકા અને અક્ષમાળા ધારણ કરેલ, કિંકિણીયુક્ત સૂત્ર/કટિબંધથી અલંકૃત રૂપે દર્શાવવો. રાહુ અર્ધચન્દ્રચિહ્ન ધારણ કરે છે. કેતુ ખડ્ગધારી છે અને દીપ પણ ધારણ કરે છે.

Verse 13

अनन्तस्तक्षकः कर्कः पद्मो महाब्जः शङ्खकः कुलिकः सूत्रिणः सर्वे फणवक्त्रा महाप्रभाः

અનંત, તક્ષક, કર્ક, પદ્મ, મહાબ્જ, શંખક, કુલિક અને સૂત્રિણ—આ બધા ફણમુકુટિત મુખવાળા, મહાપ્રભ તેજસ્વી મહાનાગો છે.

Verse 14

इन्द्रो वज्री गजारूढश्छागगोग्निश् च शक्तिमान् यमो दण्डी च महिषे नैरृतः खड्गवान् करे

ઇન્દ્ર વજ્રધારી છે અને હાથી પર આરુઢ છે. અગ્નિ બકરા પર આરુઢ, શક્તિમાન અને શક્તિ (ભાલ) ધારણ કરનાર છે. યમ દંડધારી છે અને મહિષ પર આરુઢ છે. નૈઋતના હાથમાં ખડ્ગ છે.

Verse 15

मकरे वरुणः पाशी वायुर्ध्वजधरो मृगे गदी कुवेरो मेषस्थ ईशानश् च जटी वृषे

મકર રાશિમાં વરુણ પાશધારી; ધનુમાં વાયુ ધ્વજધારી; મેષમાં કુબેર ગદાધારી; અને વૃષમાં ઈશાન જટાધારી છે.

Verse 16

द्विबाहवो लोकपाला विश्वकर्माक्षसूत्रभृत् हनूमान् वज्रहस्तः स्यात् पद्भ्यां सम्पीडिताश्रयः

લોકપાલોને દ્વિબાહુ રૂપે દર્શાવવાના. વિશ્વકર્માને અક્ષસૂત્ર (જપમાળા) ધારણ કરનાર તરીકે બતાવવો. હનુમાનને હાથમાં વજ્ર સાથે અને પગથી આધારને દબાવતા દર્શાવવો.

Verse 17

वीणाहस्ताः किन्नराः स्युर्मालाविद्याधराश् च खे दुर्बलाङ्गाः पिशाचाः स्युर्वेताला विकृताननाः क्षेत्रपालाः शूलवन्तः प्रेता महोदराः कृशाः

કિન્નરોના હાથમાં વીણા હોય; અને વિદ્યાધરો આકાશમાં માળાધારી હોય. પિશાચો દુર્બળ અંગવાળા; વેતાલો વિકૃત મુખવાળા. ક્ષેત્રપાલો શૂલધારી; પ્રેતો કૃશ અને મહોદર (મોટા પેટવાળા) હોય.