Adhyaya 70
Chapter 70 — वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम् (Consecration of Trees and Related Objects)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન વૃક્ષ/વનસ્પતિ તથા ઉદ્યાન-સ્થાનોની પ્રતિષ્ઠા-વિધિ ક્રમબદ્ધ રીતે શીખવે છે અને જીવંત વનસ્પતિના પવિત્રીકરણથી ભુક્તિ તથા મુક્તિ—બન્ને મળે છે એવી પ્રતિજ્ઞા કરે છે. શરૂઆતમાં ઔષધિમિશ્રિત જળથી અભ્યંગ, માળા અને વસ્ત્ર-આવરણથી અલંકાર, સુવર્ણ સોયથી પ્રતીકાત્મક કર્ણવેધ અને સુવર્ણ ઉપકરણથી અંજનલેપન થાય છે. વેદી પર સાત ફળોનું અધિવાસ, દરેક ઘટ માટે બલી, ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓનું અધિવાસ અને વનસ્પતિ માટે હોમ કરવામાં આવે છે. વિશિષ્ટ ક્રિયામાં વૃક્ષના મધ્યમાંથી ગાયનું વિમોચન કરીને, નિર્ધારિત અભિષેક-મંત્રોથી અભિષેક થાય છે. ઋગ્/યજુર્/સામ મંત્રો, વરુણ-મંત્રો, મંગલધ્વનિ અને લાકડાની વેદિકા પર ગોઠવેલા કુંભોથી સ્નાપન થાય છે. યજમાન સહાય, દક્ષિણા (ગાયો, જમીન, આભૂષણ, વસ્ત્ર), ચાર દિવસ દૂધ આધારિત આહાર, તલ અને પલાશ સમિધાથી હોમ, આચાર્યને દ્વિગુણ દક્ષિણા—આ બધું કહી અંતે વૃક્ષવાટિકા-પ્રતિષ્ઠાને પાપનાશિની અને સિદ્ધિદાયિની કહી હરિના પરિકર-પ્રતિષ્ઠા તરફ આગળ વધવાનો સંકેત આપે છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये यज्ञावभृतस्नानं नाम ऊनसप्ततितमो ऽध्यायः अथ सप्ततितमो ऽध्यायः वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनं भगवानुवाच प्रतिष्ठां पादपानाञ्च वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदां सर्वौषध्युदकैर् लिप्तान् पिष्टातकविभूषितान्
આ રીતે આદિમહાપુરાણના આગ્નેયપુરાણમાં ‘યજ્ઞાવભૃત-સ્નાન’ નામનો ઓગણસિત્તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે સિત્તેરમો અધ્યાય—‘વૃક્ષાદિ પ્રતિષ્ઠાનું વર્ણન’. ભગવાન બોલ્યા—ભોગ અને મોક્ષ બંને આપતી વૃક્ષોની પ્રતિષ્ઠાવિધી હું કહું છું; સર્વ ઔષધિયુક્ત જળથી લેપ કરી અને પિષ્ટાતકથી અલંકૃત કરીને.
Verse 2
वृक्षान्माल्यैर् अलङ्कृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत् सूच्या सौवर्णया कार्यं सर्वेषां कर्णवेधनम्
વૃક્ષોને હારોથી શોભાવી અને વસ્ત્રોથી લપેટી, સોનાની સૂઈ વડે સર્વનું કર્ણવેધન (કાન-છેદન) કરવું જોઈએ.
Verse 3
हेमशलाकयाञ्जनञ्च वेद्यान्तु फलसप्तकम् अधिवासयेच्च प्रत्येकं घटान् बलिनिवेदनं
સુવર્ણ શલાકા વડે અંજન લગાવવું. વેદી પર સાત ફળોનું અધિવાસ (પૂર્વ પ્રતિષ્ઠા) કરવું અને દરેક ઘટ માટે બલિ-નિવેદન (ભોગ) અર્પણ કરવું.
Verse 4
इन्द्रादेरधिवासो ऽथ होमः कार्यो वनस्पतेः वृक्षमध्यादुत्सृजेद्गां ततो ऽभिषेकमन्त्रतः
પછી ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓનું અધિવાસ કરવું અને વનસ્પતિ માટે હોમ કરવો. વૃક્ષના મધ્યમાંથી એક ગાય છોડવી; ત્યારબાદ અભિષેક-મંત્રો અનુસાર અભિષેક કરવો.
Verse 5
ऋग्यजुःसाममन्त्रैश् च वारुणैर् मङ्गलै रवैः वृक्षवेदिककुम्भकैश् च स्नपनं द्विजपुङ्गवाः
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! ઋગ્-યજુઃ-સામ મંત્રોથી, વરુણ-મંત્રોથી, મંગલ ધ્વનિઓથી અને વૃક્ષ-વેદિકા પર રાખેલા કુંભોના જળથી સ્નાપન (અભિષેક-સ્નાન) કરવું જોઈએ.
Verse 6
तरूणां यजमानस्य कुर्युश् च यजमानकः भूषितो दक्षिणां दद्याद्गोभूभूषणवस्त्रकं
યુવાન યજમાન માટે સહાયક ઋત્વિજોએ વિધિ કરવી. યજમાન શોભિત થઈ ગાયો, ભૂમિ, આભૂષણ અને વસ્ત્રરૂપ દક્ષિણા અર્પે.
Verse 7
वारुणमनुमिर्वररिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वृक्षवेदीशकुम्भैस्तु इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः क्षीरेण भोजनं दद्याद्यावद्दिनचतुष्टयं होमस्तिलाद्यैः कार्यस्तु पलाशसमिधैस् तथा
‘વારુણમનુમિર્વરર’—આ ચિહ્નિત હસ્તપ્રતનો પાઠ છે; તેમજ ‘વૃક્ષવેદી અને કુંભ વગેરે સાથે’—આ પણ ચિહ્નિત પાઠ છે. ચાર દિવસ દૂધથી તૈયાર ભોજનદાન કરવું; તિલાદિ દ્રવ્યો વડે, પલાશ સમિધાઓ સાથે હોમ કરવો.
Verse 8
आचार्ये द्विगुणं दद्यात् पूर्ववन् मण्डपादिकम् पापनाशः परा सिद्धिर्वृक्षारामप्रतिष्ठया
આચાર્યને દ્વિગુણ દક્ષિણા આપવી અને પૂર્વવત્ મંડપ વગેરેની વ્યવસ્થા કરવી. વૃક્ષારામની પ્રતિષ્ઠાથી પાપનાશ થાય અને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય.
Verse 9
स्कन्दायेशो यथा प्राह प्रतिष्ठाद्यं तथा शृणु सूर्येशगणशक्त्यादेः परिवारस्य वै हरेः
ઈશે સ્કંદને જેમ પ્રતિષ્ઠા વગેરેનું વિધાન કહ્યું હતું તેમ સાંભળો. હરિના પરિવાર—સૂર્યેશ, ગણ, શક્તિ વગેરે—વિષયક કર્મવિધિ અહીં જણાવાય છે.
Frequently Asked Questions
The chapter details a full vṛkṣa-pratiṣṭhā sequence: medicinal-water anointment, ornamentation, symbolic kārṇavedha with a golden needle, añjana application with a golden stick, adhivāsa of seven fruits, bali per ghaṭa, Indrādi adhivāsa, Vanaspati-homa, cow-release, and abhiṣeka/snāpana using Ṛg–Yajus–Sāman and Vāruṇa mantras with kumbha-vedikā arrangements.
By presenting grove and tree consecration as a dharmic act that destroys sin (pāpa-nāśa) and yields supreme attainment (parā siddhi), it turns environmental and civic cultivation into sādhana—uniting prosperity-oriented ritual efficacy (bhukti) with liberation-oriented merit (mukti).