Dana-mahatmya
The Glory of Charity
The greatness and merit of various forms of charity (dana) including go-dana, anna-dana, vidya-dana, and their fruits in this life and beyond.
Adhyayas in Dana-mahatmya
Adhyaya 209
Asamuccaya (असमुच्चयः) — Non-conjunction / Non-accumulation (Recensional title-variants noted)
આ અધ્યાય-શીર્ષક દાનશાસ્ત્ર-શૈલીના ઉપદેશ તરફ વળવાનો સંક્રમણ-સૂચક રૂબ્રિક છે. ઉપશીર્ષકમાં પાઠભેદો દર્શાવાયા છે—‘સૌભાગ્ય’ સાથે ક્યાંક ‘શુભ ફળોની જોડ’ અને ક્યાંક ‘સમ્યક્ બોધ/યોગ્ય સમજ’ એવો પાઠ મળે છે. અગ્નિ પુરાણની વિશ્વકોશીય પદ્ધતિમાં આવા શીર્ષકો વિષય-સ્તુતિમાંથી પ્રક્રિયાત્મક વ્યાખ્યા તરફના ફેરફારનો સંકેત આપે છે. અહીં આગામી અધ્યાયમાં દાનની ઔપચારિક વર્ગીકરણ—ઇષ્ટ અને પૂર્ત—માટે ભૂમિકા રચાય છે અને જણાવાય છે કે દાન અંધાધૂંધ કર્મ-સંચય નથી; દેશ-કાળ, પાત્ર, અને સંકલ્પ/ભાવના ના યોગ્ય સંયોગથી નિયમબદ્ધ ધર્મ છે, જેના ફળ યોગ્ય સંયોજન પર આધારિત છે. તેથી દાનમાહાત્મ્ય સ્તરે આ અધ્યાય ‘સૂચક-ગાંઠ’ સમાન બની શ્રદ્ધાને શાસ્ત્રીય ચોકસાઈ સાથે જોડે છે।
Adhyaya 210
Mahā-dānāni (The Great Gifts) — Ṣoḍaśa Mahādāna, Meru-dāna, and Dhenū-dāna Procedure
દાનના લક્ષણો પછી અગ્નિદેવ મહાદાનનું સુવ્યવસ્થિત વર્ણન કરે છે. તુલાપુરુષ અને હિરણ્યગર્ભથી શરૂ કરીને ષોડશ મહાદાનો ગણાવી—બ્રહ્માંડનું પ્રતિક, કલ્પવૃક્ષ/કલ્પલતા, ગો-સહસ્ર, સુવર્ણ કામધેનુ, અશ્વ, રથ વગેરે સુવર્ણનિર્મિત દાનો, તેમજ વિશ્વચક્ર અને સપ્તસાગર-મોડેલ જેવી વિધિપૂર્ણ અર્પણો જણાવે છે. ત્યારબાદ ‘મેરુ-દાન’ને પર્વતદાનરૂપે—ધાન્ય, લવણ, ગોળ, સોનું, તલ, કપાસ, ઘી, ચાંદી, ખાંડ વગેરેને દ્રોણ, ભાર, પલ, તુલા જેવી ચોક્કસ માપથી મંડપ-મંડલમાં દેવપૂજા પછી રચી યોગ્ય બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવાનું કહે છે. પછી દસ પ્રકારના ધેનૂ-દાનો (ગોળ-, ઘૃત-, તિલ-, જલ-, ક્ષીર-, મધુ-ધેનૂ વગેરે) — ઘડાં કે ઢગલા દ્વારા રચના, દિશાનિયમ (ગાય પૂર્વમુખી, પગ ઉત્તરાભિમુખ), અને ખાસ કરીને ગોળધેનૂની સામગ્રી, રંગ, આભૂષણ વગેરેનું સૂક્ષ્મ પ્રતિમાવિધાન આપે છે. લક્ષ્મીકેન્દ્રિત મંત્રોથી ધેનુરূপા દેવીને સ્વાહા/સ્વધા અને વિશ્વશક્તિઓ સાથે એકરૂપ માની દાન પૂર્ણ થાય છે. અંતે ફળશ્રુતિ—સ્વર્ગફળ, કપિલા ગોદાનથી વંશઉન્નતિ, અને મૃત્યુસમીપે વૈતરણિ-ધેનૂ યમદ્વારે પાર ઉતારવામાં સહાય—એ રીતે વિધિશુદ્ધિને પરલોક-આશ્વાસ સાથે જોડે છે.
Adhyaya 211
Mahādānas — The Great Gifts (महादानानि)
આ અધ્યાય દાન-માહાત્મ્ય શ્રેણીમાં ઉપસંહાર અને સંક્રમણરૂપે કાર્ય કરે છે—‘મહાદાન’ વિષયક વિભાગ પૂર્ણ કરીને આગળ ‘નાના-દાન’ની વધુ સૂક્ષ્મ યાદી માટે ભૂમિકા રચે છે. પાઠભેદો અને વૈકલ્પિક ઉપશીર્ષકો (જેમ કે ‘કૃષ્ણા વૈતરણિ’ સાથે જોડાયેલ વાંચન) દર્શાવે છે કે દાનસામગ્રી વિધિ-ઉપવર્ગીકરણો સાથે પ્રચલિત હતી. આગ્નેય પદ્ધતિમાં મહાદાન માત્ર નૈતિક ઉપદેશ નથી; નામિત દાનરૂપો, પાત્રતા-ધારણાઓ અને ફલશ્રુતિઓ સાથેનું તકનીકી ધર્મ-પ્રયોગ છે. અધ્યાયનું સ્થાન પુરાણની વિશ્વકોશીય શિક્ષાને દૃઢ કરે છે—ઉચ્ચ સ્તરની શ્રેણીઓથી કાર્યકારી વિગતો સુધી જઈ, શુદ્ધિ, પિતૃઉન્નતિ અને સામાજિક ઉદારતાને મોક્ષપ્રગતિ સાથે જોડે છે.
Adhyaya 212
Meru-dānāni (Meru-Donations) — Kāmya-dāna, Month-wise Offerings, and the Twelvefold Meru Rite
અગ્નિદેવ પૂર્વ અધ્યાયના દાન-વર્ણન પછી કામ્ય-દાનનું સુવ્યવસ્થિત નિરૂપણ કરે છે—માસવાર સતત પૂજા સાથેના અર્પણો, કેટલાક પિષ્ટકથી બનેલી પ્રતિમાઓરૂપે, તેમના ફળો, અને વર્ષાંત મહાવિધિ. ત્યારબાદ કાર્તિકમાં દ્વાદશવિધ ‘મેરુ-દાન’ વ્રત રજૂ થાય છે, જે ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને આપનારું કહેવાય છે. નિશ્ચિત માપ અને સુવર્ણાદિ દ્રવ્યો વડે મેરુ રચી, પદ્મ-યંત્રમાં પ્રતિષ્ઠા કરી, મધ્યમાં બ્રહ્મા–વિષ્ણુ–ઈશ અને દિશાક્રમે નામિત પર્વતોની ગોઠવણી બતાવવામાં આવે છે. મંત્ર, ગોત્રોચ્ચાર સાથે દાન, કપટધનનો ત્યાગ જેવી દાન-નીતિ; સંક્રાંતિ, અયન, ગ્રહણ વગેરે શુભકાળ; તેમજ સુવર્ણ, રજત, અશ્વ, ગૌ, વસ્ત્ર, ઘૃત, ધાન્ય, તિલ, ખંડ-મેરુ વગેરે અનેક મેરુ-ભેદો વર્ણવાયા છે. અંતે મેરુને વિષ્ણુસ્વરૂપ માની સ્તુતિ અને નિવેદન—શુદ્ધિ, કુળોન્નતિ, સ્વર્ગલાભ અને અંતે હરિસાન્નિધ્ય માટે।
Adhyaya 213
Chapter 213 — पृथ्वीदानानि (Gifts of the Earth)
ભગવાન અગ્નિ પૃથ્વીદાનનું ક્રમબદ્ધ નિરૂપણ કરે છે અને દાનને બ્રહ્માંડનું અનુસરણ તથા યજ્ઞવિધિની અસરકારક તકનીક તરીકે દર્શાવે છે. પૃથ્વીના માન-સ્તરો જંબૂદ્વીપ સુધી જણાવાઈ, નિશ્ચિત સુવર્ણ-ભાર વગેરે માપથી આદર્શ ‘પૃથ્વી-પ્રતિકૃતિ’ બનાવવાની વિધિ કહે છે; કૂર્મ અને પદ્મ-રચનાઓ જગતાધાર અને મંગલ-વિસ્તારનું સૂચન કરે છે. પછી ફલશ્રુતિ—દાતા બ્રહ્મલોક પામે અને પિતૃઓ સાથે આનંદ કરે; વિષ્ણુ-કેન્દ્રિત દાનથી કામધેનુ-ફળ પ્રસિદ્ધ છે. ગોદાનને સર્વદાન ગણાવી, વિષ્ણુ સમક્ષ કપિલા ગાયનું દાન વંશોદ્ધારક, અલંકૃત સ્ત્રીદાન અશ્વમેધ-સમાન પુણ્યદાયક, તેમજ ઉપજાઉ જમીન, ગામ, નગર અથવા હાટ-પટ્ટણનું દાન સમૃદ્ધિ અને સુખ આપનારું કહે છે. અંતે કાર્તિકમાં વૃષોત્સર્ગ (બળદ મુક્તિ) વંશમોચક વિધાન તરીકે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 214
मन्त्रमाहात्म्यकथनम् (Account of the Greatness of Mantras)
ભૂમિદાનના વિષય પછી ભગવાન અગ્નિ દાનના બાહ્ય પુણ્યને આંતરિક સાધના—મંત્ર અને પ્રાણ—માં પુનઃસ્થાપિત કરે છે. નાભિની નીચે કંદમાંથી ઉત્પન્ન નાડીચક્રનું વર્ણન કરીને ૭૨,૦૦૦ નાડીઓ અને ઇડા, પિંગલા, સુષુમ્ના વગેરે દસ મુખ્ય નાડીઓ ગણાવે છે. દસ વાયુ—પાંચ મુખ્ય (પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન, વ્યાન) અને પાંચ ઉપવાયુ (નાગ, કૂર્મ, કૃકર, દેવદત્ત, ધનંજય)—ના દેહકાર્યો તથા પ્રાણ–અપાનની દિવસ-રાતની ધ્રુવતા સમજાવવામાં આવે છે. સંક્રાંતિ, વિષુવ, અયન, અધિમાસ, ઋણ, ઊનરાત્ર, ધન વગેરે કાલચિહ્નોને દેહલક્ષણો અને શ્વાસસંકેતો સાથે જોડીને શ્વાસ દ્વારા વિશ્વકાળ વાંચવાની વ્યાખ્યા સૂચવે છે. પૂરક, કુંભક અને ઊર્ધ્વરેચન ક્રમથી પ્રાણાયામ, પછી અજપા-જપ (ગાયત્રીનો સ્વાભાવિક જપ) અને હંસ સાધના ઉપદેશાય છે. હૃદયપ્રદેશમાં કુંડલિની, અમૃતધ્યાન અને દેહમાં દેવતાસ્થાન—હૃદયમાં બ્રહ્મા, કંઠમાં વિષ્ણુ, તાલુમાં રુદ્ર, લલાટમાં મહેશ્વર—એવું સૂક્ષ્મદેહ તત્ત્વ આવે છે. અંતે મંત્રને ‘પ્રાસાદ’ સમી રચના માની હ્રસ્વ-દીર્ઘ-પ્લુત માત્રા, ફટ્ દ્વારા મારણપ્રયોગ, હૃદયમંત્રથી આકર્ષણ, જપ-હોમ ગણતરી, ત્રિશૂન્ય સિદ્ધાંત અને ઓં, ગાયત્રી તથા રુદ્રવિદ્યા પર પ્રભુત્વ ધરાવતા આચાર્ય/ગુરુની યોગ્યતા દર્શાવે છે।
Adhyaya 215
सन्ध्याविधिः (Sandhyā-vidhi) — The Rite of Twilight Worship
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ સંધ્યા-ઉપાસનાનો વિધિક્રમ અને તત્ત્વાર્થ સમજાવે છે. પ્રણવ (ૐ) ને સર્વ મંત્રકર્મોનું સાર અને સમાપ્તિ-ચિહ્ન સ્થાપિત કરીને, ૐ–મહાવ્યાહૃતિઓ (ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ)–સાવિત્રી/ગાયત્રી ત્રયીને બ્રહ્મનું ‘મુખ’ કહી મહિમા આપે છે અને નિયમિત અધ્યયન તથા સંયમિત જપને શુદ્ધિ અને બ્રહ્મપ્રાપ્તિનું સાધન કહે છે. 7/10/20/108/1,000/100,000/10,000,000 જેવી જપસંખ્યાઓ મુજબ ફળભેદ, પ્રાયશ્ચિત્ત અને સિદ્ધિ દર્શાવવામાં આવે છે; પાપશમન માટે જપ સાથે હોમ (વિશેષે તિલ-હોમ) અને ઉપવાસ જોડાય છે. ઋષિ–છંદ–દેવતા-નિર્દેશ, દેવોપનય/જપ/હોમના વિનિયોગ, શરીરસ્થાનો પર ન્યાસ, ગાયત્રીના ધ્યાનવર્ણ-રૂપ, તેમજ શાંતિ, આયુષ્ય, શ્રી, વિદ્યાદિ માટે આહુતિ-દ્રવ્યોના નિયમો પણ આપવામાં આવ્યા છે. અંતે પ્રાણાયામ, માર্জન, અઘમર્ષણ અને ‘આપો હિ ષ્ઠા’, ‘દ્રુપદાદિ’, ‘પવમાની’ જેવા વૈદિક મંત્રો સાથે સંધ્યા-શુદ્ધિની સંકલિત પ્રક્રિયા રજૂ થાય છે।
Adhyaya 216
Gāyatrī-nirvāṇa (The Liberative/Concluding Doctrine of Gāyatrī)
સંધ્યા-વિધિ પૂર્ણ થયા પછી અગ્નિ ઉપદેશ આપે છે કે સાધકે ગાયત્રી-જપ અને સ્મરણથી ક્રિયા પૂર્ણ કરવી; મંત્ર રક્ષા પણ છે અને આંતરિક શિસ્ત પણ. પછી શબ્દવ્યૂત્પત્તિ-તત્ત્વચિંતનાત્મક વ્યાખ્યા—ગાયત્રી ‘સાવિત્રી’ છે કારણ કે તે પ્રકાશિત કરે છે, અને ‘સરಸ್ವતી’ છે કારણ કે તે સવિતૃની વાણી-રૂપા છે. ‘ભર્ગ’ શબ્દને દીપ્તિ અને શોધન/પાક (દહનથી પરિષ્કાર) સૂચક ધાત્વર્થોથી સમજાવી તેજને રૂપાંતરકારી પરિશોધન સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. ‘વરેણ્યં’ પરમ વરણિય પદ છે, સ્વર્ગ અને મોક્ષ ઇચ્છનારાઓને અભિલષિત; ‘ધીમહિ’ એટલે ધીમાં ધારણ અને અવિરત ધ્યાન. સંપ્રદાયભેદનું સમાધાન કરીને કહે છે કે મંત્રનું પ્રકાશ એક જ તત્ત્વ છે, જે વિષ્ણુ, શિવ, શક્તિ, સૂર્ય અથવા અગ્નિ રૂપે પાઠિત થાય છે; પરંતુ વેદના આરંભે એક બ્રહ્મનું જ પ્રતિપાદન છે. પછી યજ્ઞ-વિશ્વવ્યવસ્થા—આહુતિથી અગ્નિ સૂર્યને ધારણ કરે છે, તેથી વરસાદ, અન્ન અને પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે—એ રીતે મંત્ર-કર્મ જગતને ધારણ કરે છે. અંતે અદ્વૈત નિષ્કર્ષ—સૂર્યમંડળનું પરમ જ્યોતિ તુરીય અને વિષ્ણુ-પરમપદ છે; ધ્યાનથી જન્મ-મૃત્યુ અને ત્રિતાપ નાશ પામે છે, અને ‘હું બ્રહ્મ… એ જ સૌર પુરુષ હું, અનંત (ઓં)’ એવો તાદાત્મ્યબોધ થાય છે।
Adhyaya 217
Gāyatrī-nirvāṇa (गायत्रीनिर्वाणम्) — Śiva-Liṅga Stuti as a Path to Yoga and Nirvāṇa
અગ્નિ કહે છે કે લિંગરૂપે શિવની સ્તુતિ કરવાથી ગાયત્રી દ્વારા યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; વસિષ્ઠ વગેરે ઋષિઓએ શંકર પાસેથી ‘નિર્વાણ’ નામનું પરમ બ્રહ્મ મેળવ્યું. અધ્યાયમાં સંક્ષિપ્ત લિંગ-સ્તોત્ર છે—શિવને સુવર્ણમય, વૈદિક, પરમ, આકાશસદૃશ, સહસ્રરૂપ, અગ્નિતેજસ્વી, આદ્ય અને શ્રુતિપ્રસિદ્ધ કહી નમસ્કાર કરવામાં આવે છે. સ્તોત્રમાં લિંગને પાતાળ અને બ્રહ્મથી માંડીને અવ્યક્ત, બુદ્ધિ, અહંકાર, ભૂત, ઇન્દ્રિયો, તન્માત્રા, પુરુષ, ભાવ અને ત્રિગુણો સુધી, અને અંતે યજ્ઞ તથા તત્ત્વના ચિહ્નરૂપે એકરૂપ કરવામાં આવે છે. પછી પ્રાર્થના—ઉત્તમ યોગ, યોગ્ય સંતાન, અક્ષય બ્રહ્મ અને પરમ શાંતિ આપો. અંતે શ્રીપર્વત પર વસિષ્ઠની સ્તુતિથી પ્રસન્ન શિવે વંશની અક્ષયતા અને અડગ ધર્મબુદ્ધિનો વર આપી અંતર્ધાન થયો—સ્તોત્રનું તત્ત્વોપદેશક અને વરપ્રદ સ્વરૂપ સ્થાપિત થાય છે.