Adhyaya 100
Chapter 100 — द्वारप्रतिष्ठाकथनम् (Dvāra-pratiṣṭhā-kathana: Procedure for Door Consecration)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દ્વાર-પ્રતિષ્ઠાનો વિશેષ વિધાન જણાવે છે. દ્વારના અંગોને કષાય વગેરે શુદ્ધિકારક દ્રવ્યો વડે સંસ્કાર કરી શયન (પ્રતિષ્ઠા-શય્યા) પર સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. મૂળ, મધ્ય અને અગ્ર ભાગમાં ત્રિવિધ ન્યાસ—આત્મતત્ત્વથી શરૂ કરીને મધ્ય તત્ત્વોના ક્રમથી ઈશ્વર સુધી—પછી સન્નિવેશ, હોમ અને જપ દ્વારા ‘યથારૂપ’ સિદ્ધિ કરાય છે. દ્વારસ્થાને અનંત-મંત્રની રક્ષા હેઠળ વાસ્તુપૂજા, રત્નપંચક સ્થાપન અને વિઘ્નશાંતિ માટે શાંતિહોમ નિર્દિષ્ટ છે. રક્ષણાર્થે ઔષધિ, ધાન્ય વગેરે દ્રવ્યો જણાવ્યા છે; પ્રણવોચ્ચાર સાથે ઉદુંબર આધાર પર રક્ષાપોટલી બાંધવામાં આવે છે. સ્થાનવિન્યાસમાં થોડું ઉત્તરાભિમુખ ઝુકાવ, નીચે આત્મતત્ત્વ, પાર्श્વસ્તંભો પર વિદ્યાતત્ત્વ અને આકાશપ્રદેશમાં શિવન્યાસ; અંતે મૂળમંત્રથી પ્રતિષ્ઠા. દ્વારપાલ દેવતાઓ તથા તલ્પાદિ આધારને યથાશક્તિ અર્પણ, ન્યૂનતા-પ્રાયશ્ચિત્ત આહુતિ, દિક્બલી અને યોગ્ય દક્ષિણા પણ જણાવાય છે.
Shlokas
Verse 1
, च विन्यस्य पदपञ्चकमिति छ विन्यस्य रत्नपञ्चकमिति ज आत्मनेति छ शक्त्यर्थमिति ङ सूर्यमन्त्राश्चेति छ स्थापनेपि वेति ज अथ शततमो ऽध्यायः द्वारप्रतिष्ठाकथनं ईश्वर उवाच द्वाराश्रितप्रतिष्ठाया वक्ष्यामि विधिमप्यथ द्वाराङ्गानि कषायाद्यैः संस्कृत्य शयने न्यसेत्
હવે શતતમ અધ્યાય—દ્વાર-પ્રતિષ્ઠાનું વર્ણન. ઈશ્વર બોલ્યા—દ્વારાશ્રિત પ્રતિષ્ઠાની વિધિ પણ હવે કહું છું. દ્વારના અંગોને કષાય આદિથી સંસ્કૃત કરીને શયન પર મૂકવા।
Verse 2
मूलमध्याग्रभागेषु त्रयमात्मादिसेश्वरं विन्यस्य सन्निवेश्याथ हुत्वा जप्त्वात्र रूपतः
મૂલ, મધ્ય અને અગ્ર ભાગોમાં આત્મા આદિથી ઈશ્વરાંત ત્રયનો ન્યાસ કરીને, પછી દૃઢ રીતે સ્થાપિત કરવો; ત્યારબાદ અહીં હવન અને જપ કરવાથી (દેવતા/મંત્ર) પોતાના સ્વરૂપે પ્રત્યક્ષ થાય છે।
Verse 3
द्वारादथो यजेद्वास्तुन्तत्रैवानन्तमन्त्रितः रत्नादिपञ्चकं न्यस्य शान्तिहोमं विधाय च
દ્વારથી આરંભ કરીને ત્યાં જ વાસ્તુદેવતાનું પૂજન કરવું. અનંતમંત્રથી રક્ષણનું આવાહન કરી રત્નાદિ પંચક સ્થાપી શાંતિહોમ પણ કરવો.
Verse 4
यवसिद्धार्थकाक्रान्ता ऋद्धिवृद्धिमहातिलाः गोमृत्सर्षपरागेन्द्रमोहनीलक्षणामृताः
યવ, સિદ્ધાર્થક (સફેદ રાઈ), આક્રાંતા, ઋદ્ધિ અને વૃદ્ધિ, મહાતિલા, ગોમૃત્ (ગોબર), સર્ષપ, પરાગ, તેમાં શ્રેષ્ઠ, મોહની, લક્ષણા અને અમૃતા—આ નામો/દ્રવ્યો ગણાવ્યાં છે.
Verse 5
रोचना रुग् वचो दूर्वा प्रासादधश् च पोटलीं प्रकृत्योदुम्बरे बद्ध्वा रक्षार्थं प्रणवेन तु
રોચના, ‘રુગ’ નામની ઔષધિ, વચા, દુર્વા ઘાસ અને પ્રાસાદધનો અંશ લઈને નાની પોટલી બનાવવી. તેને ઉદુંબરના આધારથી બાંધી, પ્રણવ (ૐ) સાથે રક્ષણાર્થે ધારણ/સ્થાપિત કરવી.
Verse 6
द्वारमुत्तरतः किञ्चिदाश्रितं सन्निवेशयेत् आत्मतत्त्वमधो न्यस्य विद्यातत्त्वञ्च शाखयोः
દ્વારને થોડું ઉત્તર તરફ ઝુકાવ સાથે સ્થાપિત કરવું. નીચે આત્મતત્ત્વનો ન્યાસ કરીને, બંને બાજુની શાખાઓ પર વિદ્યાતત્ત્વનું વિન્યાસ કરવું.
Verse 7
शिवमकाशदेशे च व्यापकं सर्वमङ्गले ततो महेशनाथं च विन्यसेन्मूलमन्त्रतः
આકાશ-પ્રદેશમાં સર્વવ્યાપક, સર્વમંગલ શિવનો ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ મૂળમંત્ર દ્વારા મહેશનાથનું પણ વિન્યાસ/પ્રતિષ્ઠા કરવી.
Verse 8
विन्यस्य च निवेशयाथ इति ख विन्यस्य सन्निबोध्याथेति ज अजप्त्वानुरूपत इति ग सर्वपुष्कलमिति ख , घ च द्वाराश्रितांश् च तल्पादीन् कृतयुक्तैः स्वनामभिः जुहुयाच्छतमर्धं वा द्विगुणं शक्तितोथवा
વિધિ મુજબ ન્યાસ કરીને પછી પ્રતિષ્ઠા કરવી. વિન્યાસ પછી દેવશક્તિઓને સન્નિબોધ્ય (જાગૃત) કરવી. ક્રિયાનુરૂપ રીતે, જપ વિના (અજપ્ત), સર્વપુષ્કલ રીતે બધું પૂર્ણ કરીને, દ્વારાશ્રિત દેવતાઓ તથા તલ્પ વગેરે આધારને તેમના તેમના નામોથી, યોગ્ય વિન્યાસ સાથે, અગ્નિમાં આહુતિ આપવી—સો, અથવા અડધી, અથવા શક્તિ મુજબ બમણી।
Verse 9
न्यूनादिदोषमोषार्थं हेतितो जुहुयाच्च्छतं दिग्बलिम्पूर्ववद्धुत्वा प्रदद्याद्दक्षिणादिकं
ન્યૂનતા વગેરે દોષ દૂર કરવા માટે ‘હેતિ’ મંત્ર સાથે અગ્નિમાં સો આહુતિ આપવી. પછી પૂર્વવત્ દિગ્બલી કરીને, દક્ષિણા વગેરે નિર્ધારિત દાન અર્પણ કરવું.
Frequently Asked Questions
A precise dvāra-pratiṣṭhā sequence: purification of door members, śayana placement, segmental nyāsa (root/middle/tip), Vāstu worship with Ananta-mantra, ratna-pañcaka placement, śānti-homa, and concluding bali/dakṣiṇā with expiation for deficiencies.
Protection is emphasized through the Ananta-mantra (invocation at the doorway) and the praṇava (Oṁ) used with a rakṣā-pōṭalī; the rite also includes śānti-homa and corrective oblations to remove nyūna-doṣa (defects of deficiency).
By mapping metaphysical principles (ātma-tattva, vidyā-tattva, Śiva, Maheśanātha) onto architectural members through nyāsa and installation, it treats the doorway as a sanctified locus where correct form, mantra, and offering align built space with dharma and auspiciousness.