Adhyaya 45

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम चतुश् चत्वारिंशोध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशोध्यायः पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच पिण्डिकालक्षणं वक्ष्ये दैर्घ्येण प्रतिमासमा उच्छ्रायं प्रतिमार्धन्तु चतुःषष्टिपुटां च ताम्

આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં ‘પ્રતિમાલક્ષણ’ નામનો ચુમ્માલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે પંચચાલીસમો અધ્યાય—‘પિણ્ડિકાલક્ષણકથન’. ભગવાન બોલ્યા: હું પિણ્ડિકાના લક્ષણો કહું છું; લંબાઈમાં તે પ્રતિમાસમાન, ઊંચાઈમાં પ્રતિમાની અડધી, અને તે ચોસઠ પుట/સ્તરોવાળી હોવી જોઈએ.

Verse 2

त्यक्त्वा पङ्क्तिद्वयं चाधस्तदूर्ध्वं यत्तु कोष्ठकम् सार्धाङ्गुलं तथायाममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मणिविद्याधराविति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुःषष्टिपदामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः समन्तादुभयोः पार्श्वे अन्तस्थं परिमार्जयेत्

નીચે બે પંક્તિ અને ઉપર બે પંક્તિ ખાલી રાખીને, લેખન-કોષ્ઠકને દોઢ આંગળ ઊંચાઈનું બનાવવું. બંને બાજુ સર્વત્ર અંદરના ખાલી સ્થાનને પ્રયત્નપૂર્વક સાફ કરી સમતળ કરવું.

Verse 3

ऊर्ध्वं पङ्ग्क्तिद्वयं त्यक्त्वा अधस्ताद् यत्तु कोष्ठकम् अन्तः सम्मार्जयेत् यत्नात् पार्श्वयोरुभयोः समम्

ઉપરની બે પંક્તિ છોડીને, નીચે આવેલા કોષ્ઠકની અંદરથી પ્રયત્નપૂર્વક ઝાડીને સાફ કરવું. બંને બાજુ સમરૂપે આ કાર્ય કરવું.

Verse 4

तयोर्मध्यगतौ तत्र चतुष्कौ मार्जयेत्ततः चतुर्धा भाजयित्वा तु ऊर्ध्वपङ्क्तिद्वयं बुधः

તે બંને (પંક્તિઓ)ના મધ્યમાં આવેલા ચાર-ચારના બે સમૂહને ત્યાં પહેલાં સાફ કરી/દૂર કરી, પછી બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ ઉપરની બે પંક્તિઓને ચાર ભાગમાં વહેંચે.

Verse 5

मेखला भागमात्रा स्यात् खातं तस्यार्धमानतः भागं भागं परित्यज्य पार्श्वयोरुभयोः समं

મેખલા (પટ્ટી) એક ‘ભાગ’ જેટલી માપની હોવી જોઈએ; અને ખાત (ખાંચ/નાળી) તેનું અડધું માપ રાખવું. બંને બાજુ થોડો-થોડો ભાગ છોડીને, બંને પાર्श્વે સમાન રાખવું.

Verse 6

दत्वा चैकं पदं वाह्ये प्रमाणं कारयेद् बुधः त्रिभागेण च भागस्याग्रे स्यात्तोयविनिर्गमः

બાહ્ય બાજુ એક ‘પદ’ (માપ-એકક) રાખીને, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ પ્રમાણ નક્કી કરે. અને તે ભાગના અગ્રભાગે એક-તૃતીયાંશ પ્રમાણે પાણી નીકળવાનો માર્ગ બનાવવો.

Verse 7

नानाप्रकारभेदेन भद्रेयं पिण्डिका शुभा अष्टताला तु कर्तव्या देवी लक्ष्मीस्तया स्त्रियः

હે ભદ્રે! આ શુભ પિંડિકા નાનાપ્રકારના ભેદથી રચવી; તેનું પ્રમાણ અષ્ટતાલ રાખવું. આ વિધિ/પ્રમાણથી દેવી લક્ષ્મી સ્ત્રીઓને સૌભાગ્ય આપે છે.

Verse 8

भ्रुवौ यवाधिके कार्ये यवहीना तु नासिका गोलकेनाधिकं वक्त्रमूर्ध्वं तिर्यग्विवर्जितं

ભ્રૂઓ એક યવ વધુ કરવી અને નાસિકા એક યવ ઓછી. મુખ એક ગોલક વધુ કરીને બનાવવું અને તેને ઊર્ધ્વમુખી રાખવું; તિર્યક ઢાળ ટાળવી.

Verse 9

आयते नयने कार्ये त्रिभागोनैर् यवैस्त्रिभिः तदर्धेन तु वैपुल्यं नेत्रयोः परिकल्पयेत्

નેત્રો લાંબા કરવા હોય ત્યારે લંબાઈ માટે ત્રણ યવના પ્રમાણમાંથી એક-તૃતીયાંશ ઘટાડીને નક્કી કરવું; અને તેનું અડધું લઈને નેત્રોની પહોળાઈ ગોઠવવી.

Verse 10

कर्णपाशो धिकः कार्यः सृक्कणीसमसूत्रतः नम्रं कलाविहीनन्तु कुर्यादंशद्वयं तथा

કર્ણપાશ થોડો વધુ કરવો અને તેને સૃક્કણી (મુખકોણ) ની સમસૂત્ર રેખા સાથે સરખો રાખવો. વધારાની ‘કલા’ વિના, બે અંશ જેટલું મૃદુ ઢાળવાળું કરવું.

Verse 11

ग्रीवा सार्धकला कार्या तद्विस्तारोपशोभिता नेत्रं विना तु विस्तारौ ऊरू जानू च पिण्डिका

ગ્રીવા સાર્ધકલા (દેડ કલાં) ના પ્રમાણથી બનાવવી અને યોગ્ય વિસ્તારે શોભિત કરવી. નેત્ર-પ્રમાણ સિવાય, ઊરુ, જાનુ અને પિંડિકા (પિંડળી) ના વિસ્તાર-પ્રમાણ નક્કી કરવા.

Verse 12

अङ्घ्रिपृष्ठौ स्फिचौ कट्यां यथाभागं प्रकल्पयेत् सप्तांशोनास् तथाङ्गुल्यो दीर्घं विष्कम्भनाहतं

પગના પીઠભાગ, નિતંબ અને કટિ—તેમને તેમના યોગ્ય ભાગ પ્રમાણે સમ્યક્ રીતે ગોઠવવા. તેમજ વિષ્કંભ (પહોળાઈ)ના માપ અનુસાર કુલ લંબાઈ નક્કી કરવી, અને અઙ્ગુલિ-માપ સાત અંશ ઓછું લેવું.

Verse 13

नेत्रैकवर्जितायामा जङ्घोरू च तथा कटिः मध्यपार्श्वं च तद्वृत्तं घनं पीनं कुचद्वयं

નેત્રોને બાદ કરતાં તેના દેહના પ્રમાણ લાંબા અને સુગઠિત હોવા જોઈએ; જાંઘ-ઊરુ તથા કટિ પણ સમ્યક્ રચિત હોવી જોઈએ. પાર्श્વનો મધ્યભાગ ગોળ હોય, અને બંને સ્તન ઘન, દૃઢ તથા પૂર્ણ હોવા જોઈએ.

Verse 15

तत्रेयमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तालमात्रौ स्तनौ कर्यौ कटिः सार्धकलाधिका लक्ष्म शेषं पुरावत्स्यात् दक्षिणे चामुबुजं करे

અહીં ‘ઇયમ્’ ઇતિ—ઙ-ચિહ્નિત હસ્તપ્રતનો પાઠ: બંને સ્તન એક તાલ-પ્રમાણના કરવા; કટિ સાર্ধ-કલા અધિક (અર્થાત્ દેઢ કલા વધારાની) હોવી. બાકી પ્રમાણ પૂર્વવત્ રહે; અને જમણા હાથમાં પણ કમળ હોવું.

Verse 16

वामे वित्त्वं स्त्रियौ पार्श्वे शुभे चामरहस्तके दीर्घघोणस्तु गरुडश् चक्राङ्गाद्यानथो वदे

ડાબી બાજુએ વિત્ત (ધન)નું વ્યક્તિસ્વરૂપ સ્થાપવું; બંને પાર्श્વે શુભ સ્ત્રીઓ ચામર હાથમાં ધરેલી હોય. દીર્ઘઘોણ (લાંબી ચાંચ) ધરાવતો ગરુડ વાહનરૂપે હોય; ત્યારબાદ ચક્ર વગેરે આયુધ-લક્ષણ હું કહું છું.