Ayurveda
The Medical Science
A compendium of Ayurvedic medicine covering diagnosis, treatment, herbal remedies, surgical principles, and preventive healthcare.
Adhyayas in Ayurveda
Adhyaya 279
Chapter 279 — सिद्धौषधानि (Siddhauṣadhāni, “Perfected Medicines”) — Colophon/Closure
આ વિભાગ ‘સિદ્ધૌષધાનિ’ નામના પૂર્વવર્તી આયુર્વેદ-પ્રકરણનો ઔપચારિક ઉપસંહાર (કોલોફન) છે. પુરાણરચનામાં આવો સમાપ્તિ-સૂચક માત્ર સંપાદકીય નિશાની નથી; તે અગ્નેય વિદ્યાના વિશ્વકોશીય પાઠ્યક્રમમાં એક સ્વતંત્ર આયુર્વેદ-વિદ્યાનું પૂર્ણ સંપ્રેષણ પૂર્ણ થયું છે—એવું દર્શાવે છે. અધ્યાયનું નામ ઉચ્ચારી સમાપ્તિ-મુદ્રા મૂકવાથી ચિકિત્સા શિક્ષણયોગ્ય, સંરક્ષણીય અને પ્રામાણિક શાસ્ત્ર તરીકે સ્થાપિત થાય છે. ત્યારબાદ તરત ‘સર્વરોગહર ઔષધો’ વિષયક આગામી પાઠ માટે વાચક તૈયાર થાય છે—વિશેષ સિદ્ધ ઉપચારોથી વધુ સર્વજનિક, નિવારક અને સમન્વયકારી ઉપાયો તરફ પરિવર્તન સૂચવતાં. અગ્નિપુરાણની સમન્વય પદ્ધતિમાં આ વૈદ્યક જ્ઞાન વ્યવહારિક પણ છે અને પવિત્ર પણ; દેહસ્થિરતા દ્વારા ધર્મ અને ભક્તિ માટે મનને સ્થિર કરે છે.
Adhyaya 280
Chapter 280 — रसादिलक्षणम् / सर्वरोगहराण्यौषधानि (Characteristics of Taste and Related Factors; Medicines that Remove All Diseases)
આ અધ્યાયમાં આયુર્વેદને રાજરક્ષા કરનાર રક્ષાત્મક રાજવિજ્ઞાન તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. ધન્વંતરી કહે છે કે રસ, વીર્ય, વિપાક અને પ્રભાવનું જ્ઞાન ધરાવતો વૈદ્ય રાજા અને સમાજનું રક્ષણ કરી શકે છે. છ રસોના સોમ‑અગ્નિજન્ય વર્ગીકરણ, વિપાકનું ત્રિવિધ સ્વરૂપ અને વીર્યનું ઉષ્ણ‑શીત ભેદ જણાવાયો છે; મધ જેવી દ્રવ્યોમાં મધુર રસ છતાં કટુ વિપાક દેખાય—આ વિસંગતિ ‘પ્રભાવ’થી સમજાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ઔષધ-કલ્પનામાં કષાય/ક્વાથના પ્રમાણ-અનુપાત, સ્નેહપાક અને લેહ્યની રીત, તેમજ વય, ઋતુ, બળ, જઠરાગ્નિ, દેશ, દ્રવ્ય અને રોગ અનુસાર માત્રા નક્કી કરવાની સૂચના છે. ઉપસ્તંભત્રય (આહાર, નિદ્રા, મૈથુન-નિયમ), બૃંહણ‑લંઘન ઉપચાર, ઋતુ અનુસાર અભ્યંગ‑વ્યાયામ, અને આહારશુદ્ધિને અગ્નિ તથા બળનો મૂળ આધાર માનીને ચિકિત્સાને ધાર્મિક જીવનશિસ્ત સાથે જોડવામાં આવી છે।
Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
આ અધ્યાયમાં રસવિચાર પછી વૃક્ષાયુર્વેદને ધર્મસંગત વિદ્યા તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. ધન્વંતરી શુભ વૃક્ષોની દિશા-સ્થાપના જણાવે છે—પ્લક્ષ ઉત્તર તરફ, વડ પૂર્વમાં, આંબો દક્ષિણમાં, અશ્વત્થ પશ્ચિમમાં/જળાભિમુખ; દક્ષિણ બાજુ કાંટાળી વૃદ્ધિ અશુભ ગણાઈ, તેના શમન માટે તલ અથવા પુષ્પવૃક્ષો રોપવાની વિધિ છે. રોપણમાં સંસ્કારપૂર્વક પૂજા—બ્રાહ્મણ-સત્કાર, ચંદ્ર, ધ્રુવ/સ્થિર નક્ષત્રો, દિશાઓ અને દેવવિશેષની અર્ચના, શુભ નક્ષત્ર પસંદગી તથા મૂળની રક્ષા—આવશ્યક છે. ક્ષેત્રસમૃદ્ધિ માટે જળવ્યવસ્થા વિધિરૂપે—પ્રવાહોને માર્ગ આપવો, કમળસર/તળાવ બનાવવું અને જળાશય આરંભ માટે શુભ નક્ષત્રોની યાદી—વર્ણવાય છે. પછી ઋતુ અનુસાર સિંચાઈ, ઉત્તમ-મધ્યમ અંતર, પ્રતિરોપણની મર્યાદા અને ફળહીનતા ટાળવા છાંટણી જણાવાય છે. અંતે રોગશમન અને પુષ્પ-ફળવૃદ્ધિ માટે ઉપચાર—વિડંગ-ઘીનો લેપ, ધાન્ય/દાળના મિશ્રણો, દૂધ-ઘી સિંચન, ગોબર અને લોટ/સત્તુ, ખમેરેલું માંસજળ તથા માછલીજળ વગેરે—આપેલ છે.
Adhyaya 282
Chapter 282 — नानारोगहराण्यौषधानि (Medicines that Remove Various Diseases)
આ અધ્યાયમાં ધન્વંતરીના વૈદ્ય અધિકારને આધારે અગ્નેય આયુર્વેદમાં વિવિધ રોગહર ઔષધયોગોનું સંક્ષિપ્ત સંકલન આપવામાં આવ્યું છે. શરૂઆતમાં બાળચિકિત્સા—શિશુના અતિસાર, દૂધદોષ, ખાંસી, ઊલટી અને તાવ માટે કઢા તથા લેહ; પછી મેધ્ય (બુદ્ધિવર્ધક) ટોનિક અને કૃમિઘ્ન પ્રયોગો વર્ણવ્યા છે. નસ્યથી નાકમાંથી રક્તસ્રાવ અને ગ્રીવા-સોજો, કાનમાં ઔષધ ભરવાથી કાનનો દુખાવો, કવળ/ગંડૂષથી જીભ-મુખરોગ, તેમજ ઉદ્વર્તન, લેપ, વર્તિ અને ઔષધી તૈલથી ચર્મરોગ અને વ્રણોની બાહ્ય સારવાર બતાવી છે. આગળ પ્રમેહ, વાતશોણિત, ગ્રહણી, પાંડુ-કામળા, રક્તપિત્ત, ક્ષય, વિદ્રધિ, ભગંદર, મૂત્રકૃચ્છ્ર-અશ્મરી, શોથ, ગુલ્મ અને વિસાર્પ વગેરેના ઉપચાર આવે છે. અંતે ત્રિફલાપ્રધાન રસાયનથી દીર્ઘાયુષ્યનું વર્ણન અને ધૂપન, આશ્ચર્યપ્રદર્શન, ષટ્કર્મ જેવી સિદ્ધિ-સૂચનાઓ દ્વારા ઔષધ, અનુષ્ઠાનશક્તિ અને પુરુષાર્થનો સમન્વય દર્શાવાયો છે.
Adhyaya 283
Chapter 283 — Mantras as Medicine (मन्त्ररूपौषधकथनम्)
આ અધ્યાયમાં ધન્વંતરી મંત્ર-ચિકિત્સાને ઔષધરૂપે પ્રતિપાદિત કરે છે. આયુષ્ય, આરોગ્ય અને વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં રક્ષા માટે પવિત્ર ધ્વનિને સીધું ઉપચાર-સાધન ગણાવવામાં આવ્યું છે. ‘ઓં’ને પરમ મંત્ર અને ગાયત્રીને ભુક્તિ તથા મુક્તિ આપનારી કહી આરોગ્ય અને મોક્ષને સહગામી ફળ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ વિષ્ણુ/નારાયણ મંત્રો તથા નામજપને પ્રસંગાનુસાર ઉપાયરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે—વિજય, વિદ્યા, ભયનિવારણ, નેત્રરોગ શમન, યુદ્ધમાં સુરક્ષા, જળ પાર કરવું, દુઃસ્વપ્ન નિવારણ, દાહ વગેરે આપત્તિમાં સહાય. મહત્વના ઉપદેશરૂપે સર્વભૂતહિત અને ધર્મને ‘મહૌષધ’ કહેવાય છે, એટલે નૈતિક આચરણ ઉપચારનું મૂળ અંગ છે. અંતે કહે છે કે યોગ્ય રીતે અપનાવેલું એક જ દિવ્ય નામ પણ ઇચ્છિત ઉપચાર અથવા રક્ષા સિદ્ધ કરે છે.
Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
આ અધ્યાયમાં મંત્ર-નિર્મિત ઔષધોના વિષય પછી આયુર્વેદનું નવું સંકલન શરૂ થાય છે—આત્રેયપ્રણીત અને ધન્વંતરિ દ્વારા પુનઃ ઉપદેશિત ‘સિદ્ધ-યોગો’. જ્વર, કાસ-શ્વાસ-હિક્કા, અરુચિ, છર્દિ-તૃષ્ણા, કુષ્ઠ-વિસ્ફોટ, વ્રણ તથા નાડી/ભગંદર, આમવાત અને વાત-શોણિત, શોથ, અર્શ, અતિસાર, ક્ષય, સ્ત્રીરોગો અને નેત્રરોગો વગેરે મુખ્ય રોગસમૂહોના ઉપચારક્રમો અહીં સંક્ષેપે સંગ્રહિત છે. ક્વાથ, ચૂર્ણ, ઘૃત, તૈલ, લેપ, ગુટિકા, અંજન, નસ્ય, સેક, વમન અને વિરેચન જેવી દવા-રૂપો તથા પ્રક્રિયાઓ મુજબ યોગો ગોઠવાયા છે. અંતે ખાસ કરીને વિરેચન—વિશેષ ‘નારાચ’ યોગ—ને શ્રેષ્ઠ કહી, સુશ્રુતના પ્રમાણથી આ સિદ્ધ-યોગોને સર્વરોગનાશક અને ધર્મરક્ષાર્થે જીવન-સંરક્ષણ તથા સાધના-સમર્થતા વધારનાર ગણાવ્યા છે।
Adhyaya 285
Kalpasāgara (Ocean of Formulations) — Mṛtyuñjaya Preparations and Rasāyana Regimens
આ અધ્યાય પૂર્વ અધ્યાયની ‘મૃતસંજીવની’ કલ્પ-સમાપ્તિ દર્શાવી વર્તમાન વિભાગને ‘કલ્પસાગર’—ઔષધ-કલ્પોનો મહાસંગ્રહ—રૂપે રજૂ કરે છે. ધન્વંતરીના વચનરૂપે મૃ્ત્યુંજય પ્રકારની આયુર્દાન અને રોગઘ્ન તૈયારીઓ તથા રસાયન-ચર્યાઓ વર્ણવાય છે: ત્રિફળાની ક્રમશઃ વધતી માત્રા, નસ્ય ઉપચાર (બિલ્વતૈલ, તિલતૈલ, કટુતુંબીતૈલ) નિર્ધારિત સમય સુધી, અને મધ, ઘી, દૂધ વગેરે અનુપાન સાથે દીર્ઘકાળ સેવન. નિર્ગુંડી, ભૃંગરાજ, અશ્વગંધા, શતાવરી, ખદિર, નીમ-પંચક વગેરે તથા કુમારિકા સાથે તામ્રભસ્મ અને ગંધક જેવા ધાતુ/ખનિજ પ્રયોગોનો ઉલ્લેખ છે; દૂધ અથવા દૂધ-ભાત જેવા કડક આહાર-નિયમો પણ જોડાય છે. અંતે યોગરાજકના સેવન વિકલ્પો, ‘ૐ હ્રૂં સ’ મંત્રાભિમંત્રણા, અને દેવ-ઋષિઓને પણ પૂજ્ય એવા કલ્પો તરીકે પ્રતિષ્ઠા કહી, આગળ પાલકાપ્યના ગજ-આયુર્વેદ સહિત વિશાળ આયુર્વેદ પરંપરાની કડી દર્શાવે છે।
Adhyaya 286
अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)
આ અધ્યાયમાં પૂર્વ અધ્યાયથી વિધિવત્ પરિવર્તન કરીને ગજચિકિત્સાને આયુર્વેદની વિશેષ શાખા તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે, જે રાજશાળા અને યુદ્ધવિજય માટે અનિવાર્ય છે. પાલકાપ્ય ઋષિ લોમપાદને સેવાયોગ્ય શુભ ગજલક્ષણો જણાવે છે—નખોની સંખ્યા, મદકાળ/મસ્તનો ઋતુસંબંધ, દાંતની અસમાનતા, સ્વરગુણ, કાનની પહોળાઈ, ચામડી પર ચિત્તીઓ; બૌના કે વિકૃત ગજ ત્યાજ્ય છે. પછી ગજપાલનને રાજધર્મ અને સૈન્યવિજય સાથે જોડીને કહે છે કે શિસ્તબદ્ધ યુદ્ધહાથી અને સુવ્યવસ્થિત શિબિરનિયમ વિજયનો આધાર છે. ઉપચારક્રમમાં: પવનરહિત સ્નેહનયોગ્ય સ્થળની તૈયારી; બાહ્યકર્મ—ખભા/સ્કંધ ઉપચાર, અભ્યંગ; આંતરિક ઔષધ—ઘૃત-તૈલયોગ, ક્વાથ, દૂધ, માંસરસ; તથા વિશિષ્ટ રોગોમાં ઉપાય—પાંડુસદૃશ ફિકાશ, આનાહ, મૂર્ચ્છા, શિરોદર્દ (નસ્ય સહિત), પગના રોગ, કંપ, અતિસાર, કર્ણશોથ, કણ્ઠાવરોધ, મૂત્રરોધ, ચર્મરોગ, કૃમિ, ક્ષયસદૃશ વ્યાધિ, શૂલ, વિદ્રધિ/ફોડા (છેદનથી સ્નેહન-બસ્તિ સુધી). અંતે આહાર-વિહાર—ધાન્યક્રમ, બળવર્ધક ખોરાક, ઋતુ મુજબ છંટકાવ—અને યુદ્ધ-આચાર—વિજયાર્થે ધૂપન, નેત્રપ્રક્ષાલન/અંજન, મંત્રયુક્ત નેત્રબળ—દ્વારા અગ્નિપુરાણની વૈદિક-ચિકિત્સા, યુદ્ધવિજ્ઞાન અને પવિત્ર પ્રભાવની સંમિશ્ર પરંપરા દર્શાય છે।
Adhyaya 287
अश्ववाहनसारः (Aśvavāhana-sāra) — Essentials of Horses as Mounts (and Horse-Treatment)
આ અધ્યાયમાં ધન્વંતરી અશ્વને સમૃદ્ધિ અને રક્ષણનું ધાર્મિક સાધન કહે છે; અશ્વનું ગ્રહણ‑પાલન ધર્મ, કામ અને અર્થની સિદ્ધિ કરે છે. શરૂઆતમાં અશ્વિની, શ્રવણ, હસ્ત અને ત્રણેય ઉત્તરા નક્ષત્રો તેમજ હેમંત‑શિશિર‑વસંત ઋતુઓ અશ્વકાર્ય આરંભ અને ઉપયોગ માટે શુભ જણાવ્યા છે. પછી ક્રૂરતા ટાળવી, જોખમી ભૂમિથી દૂર રહેવું, ધીમે ધીમે તાલીમ આપવી અને અચાનક મારવાને બદલે નિયંત્રિત લગામ‑કાર્ય કરવું કહે છે. મધ્યભાગમાં યુદ્ધ‑સવારીની રીતો સાથે રક્ષાવિધાન—દેહ પર દેવતા‑સ્થાપન (ન્યાસસદૃશ) તથા અશુભ હિહિનાટ અને ‘સાદી’ નામના દોષ શમન માટે મંત્રપ્રયોગ—વર્ણિત છે. આગળ બેઠક, લગામ‑સમન્વય, વળાંક, નિયંત્રણ પદ્ધતિઓ અને નામિત તકનીકો; તેમજ થાક અને કીટદંશ માટે લેપ, અને કેટલીક જાતોને યવાગૂ ખવડાવવાની પ્રાથમિક સારવાર આપવામાં આવી છે. અંતે ભદ્ર, મંદ, મૃગજંઘ, સંકીર્ણ પ્રકારો, શુભ‑અશુભ લક્ષણો અને શાલિહોત્ર પરંપરામાં અશ્વલક્ષણો શીખવવાની પ્રતિજ્ઞા છે।
Adhyaya 288
Chapter 288 — अश्वचिकित्सा (Aśva-cikitsā) | Horse-Medicine (Śālihotra to Suśruta)
આ અધ્યાયમાં શાલિહોત્ર સુશ્રુતને આયુર્વેદની પરિધિમાં અશ્વશાસ્ત્રનું ઉપદેશ આપે છે. પ્રથમ અશ્વ-લક્ષણ—શરીરચિહ્નો, વર્ણભેદ અને કેશ-આવર્ત (વાળના ઘુમરા)ના સ્થાનથી શુભ-અશુભ ઘોડાની ઓળખ, તેમજ ગ્રહ/રાક્ષસી પ્રભાવની ચેતવણી. પછી ચિકિત્સા—શૂલ, અતિસાર, થાક, કોષ્ઠવિકારમાં શિરાવ્યધ, કાસ, જ્વર, શોથ, ગલગ્રહ, જિહ્વાસ્તંભ, ખંજવાળ, આઘાતજન્ય ઘા, તથા મૂત્ર-જનન રોગો (રક્તમેહ વગેરે) માટે કષાય, લેપ/કલ્ક, ઔષધી તૈલ, નસ્ય, બસ્તિ, જળૌકા, સેક/સિંચન અને આહારનિયમ જણાવાયા છે. અંતે ઋતુચર્યા—પ્રતિપાન, ઋતુ અનુસાર ઘૃત-તૈલ-યામકનો ઉપયોગ, સ્નેહન પછીના નિષેધ, પાણી-પાવડાવવું/સ્નાન સમય, اصطબલ વ્યવસ્થા અને ખોરાક માપ—પશુકલ્યાણને ધર્મ અને મંગળફળ સાથે જોડે છે।
Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
આ અધ્યાય અગ્નિપુરાણના વિશ્વકોશીય પાઠ્યક્રમમાં પશુચિકિત્સાના વિશેષ ક્ષેત્ર ‘અશ્વાયુર્વેદ’ તરફ પ્રવેશ કરાવતો શીર્ષક-સેતુ બની રહે છે. આગ્નેય વિદ્યાના માળખામાં ઘોડાની સંભાળ માત્ર ઉપયોગિતાવાદી નથી; જીવનોપાર્જન, ગતિશીલતા અને રાજકીય/સામુદાયિક સ્થિરતાનું રક્ષણ કરીને ધર્મને ટકાવતી માન્ય વિદ્યા તરીકે તેને સ્થાન અપાયું છે. અધ્યાયનું સ્થાન સૂચવે છે કે પુરાણનું વૈદ્યજ્ઞાન માનવચિકિત્સા સુધી સીમિત નથી, પરંતુ પ્રજાતિ-વિશિષ્ટ આરોગ્ય-વ્યવસ્થાપન સુધી વિસ્તરે છે, જે આગળ આવનારી વિધિ અને શાંતિકર્મ આધારિત પદ્ધતિઓ માટે ભૂમિકા તૈયાર કરે છે. અહીં તકનીકી ઉપદેશ પણ પવિત્ર જ્ઞાનરૂપે રજૂ થાય છે—જ્યાં યોગ્ય આચરણ, યોગ્ય સમય અને યોગ્ય સંકલ્પ શરીરકલ્યાણને વિશ્વવ્યવસ્થાની સાથે સુસંગત કરે છે.
Adhyaya 290
Chapter 290 — गजशान्तिः (Gaja-śānti: Elephant-Pacification Rite)
આ અધ્યાયમાં અશ્વ-શાંતિ પૂર્ણ થયા પછી શાલિહોત્રે જણાવેલ ગજ-શાંતિવિધિ વર્ણવાય છે—આયુર્વેદાધારિત પશુચિકિત્સા તથા રાજરક્ષા માટે, હાથીના રોગો શમાવવા અને અમંગળ નિવારવા. પંચમીના શુભ કાળથી આરંભ કરી વિષ્ણુ-શ્રી, મુખ્ય દેવતાઓ, દિક્પાલો, નિયામક શક્તિઓ અને નાગવંશોનું આવાહન થાય છે. કમળ-મંડળમાં દેવતા, અસ્ત્રો, દિશાદેવતા અને તત્ત્વોની ચોક્કસ સ્થાપના; બાહ્ય વર્તુળમાં ઋષિ, સૂત્રકાર, નદીઓ, પર્વતો—ઉપચારહેતુ બ્રહ્માંડ-રચનાનો સંયોગ. ચતુર્ધારા કુંભ, ધ્વજ-તોરણ, ઔષધિઓ અને ઘૃતાહુતિઓ (પ્રતિ દેવતા સૈકડો) નિર્દિષ્ટ છે; વિસર્જન અને દક્ષિણામાં નિષ્ણાત પશુવૈદ્યોને ચુકવણી પણ. મંત્રજપ સાથે હાથીણી પર આરોહણ, રાજાભિષેકક્રમ અને ‘શ્રીગજ’ને રક્ષાવચન દ્વારા હાથીને યુદ્ધ, યાત્રા અને ગૃહમાં રાજાનો ધાર્મિક રક્ષક સ્થાપે છે. અંતે ગજ અધિકારીઓ-પરિચારકોનો સન્માન અને શુભ જાહેર સંકેતરૂપે ડિણ્ડિમનાદનો વિધાન છે.
Adhyaya 291
Chapter 291 — Śāntyāyurveda (Ayurveda for Pacificatory Rites): Go-śānti, Penance-Regimens, and Therapeutics (incl. Veterinary Care)
આ અધ્યાયમાં ગજ-શાંતિ પૂર્ણ થયા પછી ગો-કેન્દ્રિત શાંત્યાયુર્વેદ વર્ણવાયો છે; ગૌકલ્યાણને રાજધર્મ અને લોકાધારરૂપ મહત્ત્વનું કર્તવ્ય ગણાવ્યું છે. ધન્વંતરી ગાયોની પાવનતા તથા પંચગવ્ય (ગોમૂત્ર, ગોમય, દૂધ, દહીં, ઘી, કુશોદક) ની શુદ્ધિકારક શક્તિ કહી દુર્ભાગ્ય, દુષ્સ્વપ્ન અને અપવિત્રતા નાશના ઉપાયો દર્શાવે છે. ત્યારબાદ એકરાત્રિ ઉપવાસ, મહાસાંતપન, તપ્તકૃચ્છ્ર/શીતકૃચ્છ્ર વગેરે કૃચ્છ્ર-પ્રાયશ્ચિત્તો અને ગોવ્રત (ગોચર્યાને અનુરૂપ દૈનિક આચરણ) નું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરીને ગોલોકાભિમુખ પુણ્યતત્ત્વ સ્થાપે છે. ગાયોને હવિ, અગ્નિહોત્રનો આધાર અને પ્રાણીઓનું આશ્રય કહી સ્તુતિ કરે છે. પછી ચિકિત્સામાં શિંગરોગ, કાનદર્દ, દંતશૂલ, કણ્ઠાવરોધ, વાતવિકાર, અતિસાર, કાસ-શ્વાસ, અસ્થિભંગ, કફરોગ, રક્તદોષ, વાછરડાનું પોષણ તથા ગ્રહ/વિષનિવારક ધૂપનના પ્રયોગો આપવામાં આવ્યા છે. અંતે હરિ-રુદ્ર-સૂર્ય-શ્રી-અગ્નિની કાલાનુસાર શાંતિપૂજા, ગોદાન અને ગોમોચન, તેમજ અશ્વ-ગજ માટે વિશેષ પશુચિકિત્સા આયુર્વેદ પરંપરાનો ઉલ્લેખ છે.
Adhyaya 292
Mantra-paribhāṣā (Technical Definitions and Operational Rules of Mantras)
અગ્નિ મંત્રશાસ્ત્રને દ્વિફલદાયી—ભુક્તિ અને મુક્તિ આપનાર—રૂપે વ્યાખ્યાયિત કરીને પ્રથમ રચનાત્મક વર્ગીકરણ આપે છે: બીજમંત્ર અને દીર્ઘ માળામંત્ર, તેમજ અક્ષરસંખ્યાથી સિદ્ધિની પાત્રતા-સીમા। પછી વ્યાકરણલિંગ અને શક્તિપ્રકાર (આગ્નેય/તીવ્ર, સૌમ્ય/શાંત) મુજબ મંત્રોનું વર્ગીકરણ કરી ‘નમઃ’ અને ‘ફટ્’ જેવા અંત્યપ્રયોગોથી શાંતિકર્મ કે ઉચ્છાટન/બંધન વગેરે (નિયત મર્યાદાઓ સાથે) ક્રિયાઓમાં મંત્રબળ કેવી રીતે બદલાય તે સમજાવે છે। આગળ સાધનામાં જાગૃત અવસ્થા, શુભ ધ્વનિ-આરંભ, લિપિ-વ્યવસ્થા અને નક્ષત્રક્રમ સંબંધિત શુકન/ગોઠવણીઓ આવે છે। જપ, પૂજા, હોમ, અભિષેક તથા યોગ્ય દીક્ષા અને ગુરુપરંપરા દ્વારા, અને ગુરુ-શિષ્યની નૈતિક યોગ્યતા સાથે મંત્રસિદ્ધિ થાય છે—એવું પ્રતિપાદિત છે। અંતે જપપ્રમાણના અનુપાત, હોમના અંશ, પાઠની રીતો (ઉચ્ચથી માનસિક), દિશા-સ્થાન પસંદગી, તિથિ/વાર દેવતાઓ અને લિપિ-ન્યાસ, અંગ-ન્યાસ, માતૃકા-ન્યાસના વિગતવાર નિયમો આપી વાગીશી/લિપિદેવીને સર્વ મંત્રોને સિદ્ધિદાયિ બનાવતી અધિષ્ઠાત્રી શક્તિ કહેવામાં આવી છે।
Adhyaya 293
Mantra-paribhāṣā (मन्त्रपरिभाषा) — Colophon/Closure
આ વિભાગ ‘મંત્રપરિભાષા’ નામના પૂર્વવર્તી શિક્ષણપ્રકરણનો ઔપચારિક ઉપસંહાર છે, જેમાં અગ્નેય પદ્ધતિમાં મંત્રસંબંધિત પરિભાષા અને વ્યાખ્યાઓનું તકનીકી નિરૂપણ પૂર્ણ થાય છે. અગ્નિ પુરાણના વિશ્વકોશીય પ્રવાહમાં આવા કોલોફન માત્ર લિપિકીય નથી; તેઓ મંત્રશાસ્ત્ર (પવિત્ર વાણીનો સિદ્ધાંત અને શુદ્ધ પ્રયોગ)માંથી તે લાગુ ક્ષેત્ર તરફ પરિવર્તન સૂચવે છે જ્યાં મંત્ર, સમયનિર્ણય અને નિદાન દેહગત સંકટ-વ્યવસ્થાપન—આયુર્વેદ અને વિષચિકિત્સા—સાથે જોડાય છે. આમ શુદ્ધ ભાષિક/વિધિ-પદ્ધતિ અને રક્ષા-ચિકિત્સામાં તેના વ્યવહારુ ઉપયોગ વચ્ચે સતતતા જળવાય છે; અગ્નેય લક્ષણમાં શબ્દ (મંત્ર) લોકિક આપત્તિમાં ધર્મનું સાધન બને છે.
Adhyaya 294
Daṣṭa-cikitsā (Treatment for Bites) — Mantra-Dhyāna-Auṣadha Protocols for Viṣa
ભગવાન અગ્નિ દષ્ટ-ચિકિત્સાનું વિશેષ આયુર્વેદ-પ્રકરણ શરૂ કરે છે અને ઉપચારને ત્રિવિધ કહે છે—મંત્ર, ધ્યાન અને ઔષધ. પ્રથમ “ઓં નમો ભગવતે નીલકણ્ઠાય” જપને વિષશમન અને પ્રાણરક્ષા કરનારું જણાવે છે. પછી વિષને બે વિભાગમાં વર્ગીકૃત કરે છે—જંગમ (સર્પ, કીટક વગેરે પ્રાણીજન્ય) અને સ્થાવર (વનસ્પતિ/ખનિજજન્ય). ત્યારબાદ વિયતિ/તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) મંત્રકેન્દ્રિત તાંત્રિક-ચિકિત્સા પદ્ધતિ વર્ણવે છે—સ્વર/ધ્વનિભેદ, કવચ અને અસ્ત્ર-મંત્ર, યંત્ર-મંડળ ધ્યાન (માતૃકા-પદ્મ), તેમજ આંગળીઓ અને સાંધાઓ પર વિસ્તૃત ન્યાસ. પંચમહાભૂતના રંગ, આકાર અને અધિષ્ઠાતૃ દેવતાઓ સાથે ‘વિનિમય/પ્રતિલોમ’ તર્કથી વિષને સ્થંભિત કરવું, સ્થાનાંતર કરવું અને નાશ કરવો સમજાવે છે. અંતે ગરુડ તથા રુદ્ર/નીલકણ્ઠ મંત્ર, કર્ણજપ, રક્ષાબંધન (ઉપાનહાવ) અને રુદ્રવિધાન પૂજા દ્વારા પ્રતિવિષ-પ્રયોગને વૈદ્યકીય તેમજ ધાર્મિક વિધિ તરીકે સ્થાપિત કરે છે.
Adhyaya 295
Pañcāṅga-Rudra-vidhāna (The Fivefold Rudra Rite)
અગાઉના અધ્યાયમાં દંશ‑ડંખની સારવાર પછી ભગવાન અગ્નિ સર્વફલપ્રદ, પરંતુ ખાસ કરીને વિષ અને રોગથી રક્ષણ આપતું પંચાંગ‑રુદ્રવિધાન રજૂ કરે છે. રુદ્રના ‘પાંચ અંગ’—હૃદય/સ્તોત્ર, શિવ‑સંકલ્પ, શિવ‑મંત્ર, સૂક્ત અને પૌરુષ—એવી મંત્રતંત્રાત્મક વ્યાખ્યા કરીને ન્યાસসহ ક્રમબદ્ધ જપ‑વિધિ સ્થાપે છે. મંત્રના ઘટકોમાં ઋષિ, છંદ (ત્રિષ્ટુભ, અનુષ્ટુભ, ગાયત્રી, જગતી, પંક્તિ, વૃહતી) અને દેવતા‑નિયોજન, લિંગાનુસાર દેવતા‑ગ્રહણ તથા અનુવાક મુજબ એક‑રુદ્ર/રુદ્ર/રુદ્રસમૂહના ભેદ સમજાવે છે. અંતે ત્રૈલોક્ય‑મોહનાદિ પ્રયોગો શત્રુ‑વિષ‑રોગ‑નિગ્રહ માટે, તેમજ વિષ્ણુ‑નરસિંહના 12 અને 8 અક્ષર મંત્રો વિષ‑વ્યાધિ નાશક કહેવાયા છે. કુબ્જિકા, ત્રિપુરા, ગૌરી, ચન્દ્રિકા, વિષહારિણી અને ‘પ્રસાદ‑મંત્ર’ આયુષ્ય‑આરોગ્યવર્ધક તરીકે મંત્રાધારિત રક્ષણાત્મક આયુર્વેદીય ઉપાય રૂપે દર્શાવાયા છે.
Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
આ આયુર્વેદ-કેન્દ્રિત અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને સંક્ષિપ્ત વિષચિકિત્સા-વિધિ આપે છે—મંત્રપ્રયોગ સાથે તાત્કાલિક ઉપચાર અને ઔષધીય યોગો. શરૂઆતમાં કૃત્રિમ/પ્રદત્ત વિષ, વિવિધ વિષો અને દંશજન્ય વિષ માટે વિષશમન મંત્રો છે; ફેલાતું વિષ ‘વાદળ જેવી અંધકારતા’ ખેંચી કાઢવાની કલ્પના અને મંત્રાંતમાં ધારણ/નિગ્રહનો ભાવ દર્શાવાય છે. પછી બીજમંત્રો, વૈષ્ણવ ચિહ્નો અને શ્રીકૃષ્ણ-આહ્વાનથી યુક્ત ‘સર્વાર્થસાધક’ મંત્ર આવે છે. ત્યારબાદ પ્રેતગણાધિપતિ રુદ્રને સંબોધિત ‘પાતાળક્ષોભ’ મંત્ર—ડંખ, સર્પદંશ અને અચાનક સ્પર્શજન્ય વિષમાં પણ ઝડપી શમન માટે. આગળ દંશચિહ્નનું છેદન/દાહ અને શિરીષ, અર્કક્ષીર, તીખા મસાલા વગેરેવાળા પ્રતિ વિષ યોગ—પાન, લેપ, અંજન, નસ્ય જેવા અનેક માર્ગે—વર્ણવાયા છે।
Adhyaya 297
Vishahṛn Mantrauṣadham (Poison-Removing Mantra and Medicinal Remedy) — Colophon and Transition
આ અધ્યાય ઔપચારિક કોલોફોન સાથે પૂર્ણ થાય છે, જેમાં વિષયને મંત્ર અને ઔષધના સંયુક્ત વિષહરણ-તંત્ર તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. અગ્નિ–વસિષ્ઠ સંવાદમાં પ્રગટ થયેલું આ તકનીકી જ્ઞાન પ્રકાશરૂપ પ્રમાણિત થઈ, આગળના વધુ વિગતવાર ચિકિત્સાધ્યાય માટે પૃષ્ઠભૂમિ તૈયાર કરે છે. આ પરિવર્તન વિશ્વકોશીય રચનામાં એક કડી સમાન છે—સામાન્ય પ્રતિષધ સિદ્ધાંતોમાંથી પ્રાણી-વિશેષ પ્રોટોકોલ તરફ, ખાસ કરીને સર્પવિષદંશ ચિકિત્સા તરફ, ગતિ દર્શાવે છે. ફ્રેમિંગ જણાવે છે કે આગ્નેય વિદ્યા વિભાજિત નથી; મંત્રપ્રામાણ્ય, શુદ્ધ વિધિ અને લાગુ ઔષધવિજ્ઞાન—ધર્મનિર્દેશિત આરોગ્યસેવાની એક જ સતત ધારા છે।
Adhyaya 298
Bala-graha-hara Bāla-tantram (बालग्रहहर बालतन्त्रम्) — Pediatric protection and graha-affliction management
ભગવાન અગ્નિ બાલતંત્રનો આરંભ કરે છે, જેમાં જન્મથી જ શિશુઓને પીડાવતાં માનાતા ‘બાલ-ગ્રહો’નું વર્ણન છે. અધ્યાયમાં ક્રમબદ્ધ રીતે—(૧) લક્ષણ ઓળખ: અંગોની અશાંતિ, અરુચિ, ગળું વળવું/મરડાવું, અસામાન્ય રડવું, શ્વાસકષ્ટ, વર્ણવિકાર, દુર્ગંધ, આંચકા/કંપ, ઊલટી, ભય, પ્રલાપ, રક્તમિશ્રિત મૂત્ર; (૨) તિથિ/દિવસ-ગણના તથા માસિક-વાર્ષિક અવસ્થાઓથી વિશિષ્ટ ગ્રહ અથવા કાળચિહ્ન નિર્ધારણ; (૩) ઉપચાર-રક્ષા: લેપ, ધૂપન, સ્નાન, દીપ-ધૂપ, દિશા/સ્થાન આધારિત ક્રિયા (જેમ કે યમદિશામાં કરંજ વૃક્ષ નીચે), તેમજ માછલી, માંસ, મદિરા, દાળ, તલના પ્રયોગ, મીઠાઈ વગેરે વડે બલિ, અને કેટલાક વર્ગ માટે ‘નિરન્ન’ અશુદ્ધ બલિ. અંતે બલિદાન સમયે સર્વકામિક રક્ષણ માટે ચામુંડા મંત્રો આપવામાં આવે છે; આયુર્વેદ અને વિધિ-પ્રતિષેધ સાથે મળીને બાળસ્વાસ્થ્ય અને ગૃહક્ષેમ ધર્મપૂર્વક સ્થાપે છે।
Adhyaya 299
Chapter 299 — ग्रहहृन्मन्त्रादिकम् (Grahahṛn-Mantras and Allied Procedures)
અગ્નિભગવાન બાળ-રક્ષણના ગ્રહ-નિવારણ કર્મોથી આગળ વધીને ગ્રહપીડાઓ માટે વિસ્તૃત વૈદ્યકીય-આનુષ્ઠાનિક માર્ગદર્શિકા આપે છે—કારણ, સંવેદનશીલ સ્થાનો, નિદાન-લક્ષણો અને સંકલિત પ્રતિઉપાયો. ભાવોની અતિશયતા અને વિરુદ્ધ આહારથી માનસિક વિકારો તથા રોગો થાય છે એમ કહી, ઉન્માદસદૃશ સ્થિતિઓને વાત-પિત્ત-કફજ, સન્નિપાતજ અને દેવ/ગુરુ-અપ્રસન્નતાથી ઉત્પન્ન આગંતુક રૂપે વર્ગીકૃત કરે છે. નદીકાંઠા, સંગમ, ખાલી ઘરો, તૂટેલી દેહરી, એકાકી વૃક્ષ વગેરેને ગ્રહનિવાસ કહી, સામાજિક-યજ્ઞીય અપચાર અને અશુભ વર્તનને જોખમવર્ધક ગણાવે છે. ઉદ્વેગ, દાહ, શિરઃશૂલ, બાધ્ય ભિક્ષાવૃત્તિ, વિષયલાલસા વગેરે લક્ષણસમૂહ નિદાનચિહ્ન છે. ઉપચારમાં ચંડી-સંબંધિત ગ્રહહૃન મંત્રો (મહાસુદર્શન વગેરે) સાથે સૂર્યમંડળમાં ધ્યાન, પ્રાતઃ અર્ઘ્ય, બીજન્યાસ, અસ્ત્રશોધન, પીઠ-શક્તિ સ્થાપન અને દિક્-રક્ષા વિધિઓ આપવામાં આવી છે. અંતે બકરાના મૂત્રથી નસ્ય/અંજન, ઔષધી ઘૃત અને કષાયાદિ યોગ જ્વર, શ્વાસ, હિક્કા, કાસ અને અપસ્મારમાં ઉપયોગી કહી, મંત્રચિકિત્સા-આયુર્વેદનો સમન્વય દર્શાવે છે.
Adhyaya 300
Chapter 300 — सूर्यार्चनम् (Worship of Sūrya)
ભગવાન અગ્નિ સૂર્યની એવી ઉપાસના શીખવે છે જે સિદ્ધિદાયી અને ગ્રહદોષ-શામક છે. સર્વાર્થસાધક સંક્ષિપ્ત બીજ-પિંડ, બીજ-રચનાના નિયમો (અંગ-ઘટકો, બિંદુ-પૂર્ણતા) સમજાવી, ગણેશના પાંચ બીજ-સમૂહોને સર્વત્ર લાગુ પડતા પૂર્વકર્મ તરીકે દિક્પૂજા, મૂર્તિ-સ્થાપન, મુદ્રા-બંધ, લાલ રૂપ-લક્ષણ, આયુધ અને હસ્તવિન્યાસ તથા ચતુર્થી વ્રત સાથે જોડે છે. પછી સ્નાન, અર્ઘ્ય વગેરે દ્વારા સૂર્ય-ગ્રહ મંડળ વિસ્તારી, નવ મંત્રોથી અભિમંત્રિત નવ કલશો વડે નવગ્રહ પૂજા, ચંડા માટે દીપદાન, ગોરોચના, કેસર/કુંકુમ, લાલ સુગંધ, અંકુર, ધાન્ય અને જાસૂદ-સંબંધિત દાન જણાવે છે. ફળ—ગ્રહશાંતિ, સંઘર્ષમાં વિજય, વંશ/બીજદોષ સુધાર, મંત્રન્યસ્ત સ્પર્શ અને અભિમંત્રિત દ્રવ્યો (જેમ કે ખસ) દ્વારા પ્રભાવ-પ્રયોગ. શિરથી પાદ સુધી ન્યાસ અને પોતાને રવિરૂપ માનવાથી સાધના પૂર્ણ; રંગભેદે સ્તંભન/મારણ, પુષ્ટિ, શત્રુઘાત, મોહન વગેરે હેતુઓ માટે ધ્યાનવિધાન આપી સૂર્યાર્ચનાને ભક્તિ અને કાર્યસિદ્ધિ વચ્ચેનું સેતુ દર્શાવે છે।