Adhyaya 95

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शिलान्यासकथनं नाम चतुर्णवतितमो ऽध्यायः अथ पञ्चनवतितमो ऽध्यायः प्रतिष्ठा सामग्रीविधानं ईश्वर उवाच वक्ष्ये लिङ्गप्रतिष्ठां च प्रासादे भुक्तिमुक्तिदां ताश् चरेत् सर्वदा मुक्तौ भुक्तौ देवदिने सति

આ રીતે આદિમહાપુરાણના આગ્નેય પુરાણમાં ‘શિલાન્યાસકથન’ નામનો ચોરાણવમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે પંચાણવમો અધ્યાય—‘પ્રતિષ્ઠા-સામગ્રીવિધાન’ આરંભે છે. ઈશ્વર બોલ્યા—હું પ્રાસાદમાં લિંગપ્રતિષ્ઠા સમજાવું છું; તે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપનારી છે. શુભ દેવદિન હોય ત્યારે ભોગ-મુક્તિની સિદ્ધિ માટે આ વિધિઓ સદા કરવાં જોઈએ.

Verse 2

विना चैत्रेण माघादौ प्रतिष्ठा मासपञ्चके रक्तातिरक्तदोषघ्न इति छ रक्तात्रिरक्तदोषघ्ने इति ख सन्तिष्ठास्मिन्नीशरूपिणीति घ शर्परूपिणीति ज तत्त्वे तत्त्वत्रयमिति घ सर्वदा मुक्तौ देवादेवे ग्रहे सतीति घ सर्वदा मुक्त्यै भुक्त्यै दैवदिने सतीति ङ गुरुशुक्रोदये कार्या प्रथमे करणेत्रये

ચૈત્ર માસ સિવાય માઘથી શરૂ થતા પાંચ માસના અવધિમાં પ્રતિષ્ઠા કરવી. ‘રક્ત/અતિરક્ત’ નામનો દોષ શમ્યો હોય ત્યારે જ આ કાર્ય કરવું. અહીં દેવતાને ઈશ-રૂપિણી (અથવા પાઠાંતરે શર્પ-રૂપિણી) તરીકે સ્થાપિત કરવી. તત્ત્વચિંતનમાં તત્ત્વત્રયનું મનન કરવું. મુક્તિ માટે શુભ/દૈવી ગ્રહો હાજર હોવું સદા મંગલ; અને ભોગ-મુક્તિ બંને માટે ‘દૈવદિન’ પણ શુભ. ગુરુ અને શુક્રના ઉદયકાળે તથા પ્રથમ ત્રણ કરણોમાં આ વિધિ કરવી.

Verse 3

शुक्लपक्षे विशेषेण कृष्णे वा पञ्चमन्दिनं चतुर्थीं नवमीं षष्ठीं वर्जयित्वा चतुर्दशीं

વિશેષ કરીને શુક્લપક્ષમાં—અને કૃષ્ણપક્ષમાં પણ—પંચમી તિથિએ આ કર્મ કરવું. ચતુર્થી, નવમી, ષષ્ઠી તથા ચતુર્દશી તિથિઓ વર્જ્ય રાખવી.

Verse 4

शोभनास्तिथयः शषाः क्रूरवारविवर्जिताः शतभिषा धनिष्ठार्द्रा अनुरोधोत्तरत्रयं

શોભન તિથિઓ છ છે; પરંતુ ક્રૂર વાર વર્જ્ય છે. શુભ નક્ષત્રો—શતભિષા, ધનિષ્ઠા, આર્દ્રા, અનુરાધા તથા ઉત્તરત્રય।

Verse 5

रोहिणी श्रवणश्चेति स्थिरारम्भे महोदयाः लग्नञ्च कुम्भसिंहालितुलास्त्रीवृषधन्विनां

સ્થિર અને દીર્ઘકાળ ટકનાર કાર્યોના આરંભ માટે રોહિણી અને શ્રવણ નક્ષત્રો મહાશુભ છે; તેમજ કુંભ, સિંહ, તુલા, કન્યા, વૃષભ અને ધનુના લગ્ન પણ શુભ ગણાય છે।

Verse 6

शस्तो जीवो नवर्क्षेषु सप्तस्थानेषु सर्वदा बुधः षडष्टदिक्सप्ततुर्येषु विनर्तुं शितः

નવમ રાશિમાં ગુરુ શુભ છે અને સાતમા સ્થાને તે સદા હિતકારી ગણાય છે; બુધ છઠ્ઠા અને આઠમા સ્થાને શુભ; તથા તેજસ્વી શુક્ર દિશાઓમાં—અર્થાત્ સાતમા અને ચોથા સ્થાને—શુભ માનવો।

Verse 7

सप्तर्तुत्रिदशादिस्थः शशाङ्कोबलदः सदा रविर्दशत्रिषट्संस्थो राहुस्त्रिदशषड्गतः

ચંદ્ર સાતમા સ્થાને તથા ત્રિંશાંશના આરંભમાં સ્થિત રહી સદા બળ આપે છે. સૂર્ય દસમો, ત્રીજો અને છઠ્ઠો સ્થાને રહે છે; અને રાહુ ત્રિંશાંશ તથા છઠ્ઠે સ્થિત થાય છે।

Verse 8

षट्त्रिस्थानगताः शस्ता मन्दाङ्गारार्ककेतवः शुभ्राः क्रूरश् च पापाश् च सर्व एकादशस्थिताः

શનિ, મંગળ, સૂર્ય અને કેતુ છઠ્ઠા તથા ત્રીજા સ્થાને હોય તો શુભ ગણાય છે; અને બધા ગ્રહો—શુભ, ક્રૂર કે પાપ—એકાદશ સ્થાનો અનુસાર ફળદાયક કહેવાય છે।

Verse 9

एषां दृष्टिर्मुनौ पूर्णा त्वार्धिकी ग्रहभूतयोः पादिकी रामदिक्स्थाने चतुरष्टौ पादवर्जिता

આની દૃષ્ટિ મુનિ (અર્થાત્ સાતમા) સ્થાને પૂર્ણ છે; ગ્રહો અને ભૂતો માટે તે અર્ધદૃષ્ટિ કહેવાય છે. રામ-દિક્‌માં સ્થિત હોય તો પાદદૃષ્ટિ થાય છે; અને ચોથા તથા આઠમા સ્થાને એક પાદ વર્જિત (ઘટેલી) રહે છે।

Verse 10

पादान्यूनचतुर्नाडी भोगः स्यान्मीनमेषयोः वृषकुम्भौ च भुञ्जाते चतस्रः पादवर्जिताः

મીન અને મેષ માટે ભોગમાન ચાર નાડીમાંથી એક પાદ ઓછું; વૃષ અને કુંભ માટે પણ ચાર નાડી, એક પાદ વર્જિત ગણાય છે।

Verse 11

मकरो मिथुनं पञ्च चापालिहरिकर्कटाः पादीनाः षट् तुलाकन्ये घटिकाः सार्धपञ्च च

મકર અને મિથુન માટે પાંચ (એકમ); ધનુ, મેષ, સિંહ અને કર્ક માટે છ પાદ; તુલા અને કન્યા માટે સાઢા પાંચ ઘટિકા કહેવાય છે।

Verse 12

इक्सप्तषड् विनेति ख सप्तायत्रिदशादिस्थ इति ख छ च बुधः षडष्टदिगित्यादिः, बलदः सदा इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति एवं दृष्टिवले पूर्णादिति छ एवं दृष्टिवले पूर्णेति ख वस्वष्टौ इति ख, छ च केशरी वृषभः कुम्भः स्थिराः स्युः सिद्धिदायकाः चरा धनुस्तुलामेषा द्विःस्वभावास्तृतीयकाः

સિંહ, વૃષ અને કુંભ સ્થિર રાશિઓ છે અને સિદ્ધિદાયક કહેવાય છે; ધનુ, તુલા અને મેષ ચર રાશિઓ છે; ત્રીજો વર્ગ દ્વિસ્વભાવ (દ્વૈત) રાશિઓનો છે।

Verse 13

शुभः शुभग्रहैर् दृष्टः शस्तो लग्नःशुभाश्रितः गुरुशुक्रबुधे युक्तो लग्नो दद्याद्बलायुधी

શુભ ગ્રહોની દૃષ્ટિથી યુક્ત લગ્ન શુભ છે અને શુભ રાશિમાં સ્થિત લગ્ન પ્રશસ્ત છે. લગ્નમાં ગુરુ, શુક્ર અને બુધ જોડાય તો તે બળ તથા આયુધ-શક્તિ આપે છે।

Verse 14

राज्यं शौर्यं बलं पुत्रान् यशोधर्मादिकं बहु प्रथमः सप्तमस्तुर्यो दशमः केन्द्र उच्यते

રાજ્ય, શૌર્ય, બળ, પુત્ર, યશ, ધર્મ વગેરે અનેક ફળ કેન્દ્રોથી સૂચિત થાય છે; પ્રથમ, ચતુર્થ, સપ્તમ અને દશમ ભાવને કેન્દ્ર કહેવાય છે।

Verse 15

गुरुशुक्रबुधास्तत्र सर्वसिद्धिप्रसादकाः त्र्येकादशचतुर्थस्था लग्नात् पापग्रहाः शुभाः

ત્યાં ગુરુ, શુક્ર અને બુધ સર્વ સિદ્ધિઓની કૃપા આપનાર છે. લગ્નથી તૃતીય, એકાદશ અથવા ચતુર્થ ભાવમાં રહેલા પાપગ્રહ પણ શુભફળદાયક બને છે.

Verse 16

अतोप्यनीचकर्माथं योज्यास्तिथ्यादयो बुधैः धाम्नः पञ्चगुणां भूमिं त्यक्त्वा वा धानसम्मितां

આ ઉપરાંત, ગૌણ પ્રકારના કાર્યો માટે વિદ્વાનોને ‘સ્થિતિ’ વગેરે ઉપાંગોની રચના કરવી જોઈએ; મુખ્ય ધામથી પાંચગણી જમીન છોડીને, અથવા ‘ધાન’ પ્રમાણથી માપેલી જમીન છોડીને।

Verse 17

हस्ताद् द्वादशसोपानात् कुर्यान्मण्डमग्रतः चतुरस्रं चतुर्द्वारं स्नानार्थन्तु तदर्धतः

એક હસ્તથી શરૂ કરીને બાર સોપાનની આગળ મંડપ/ચબૂતરો બનાવવો; તે ચોરસ અને ચાર દ્વારવાળો હોવો જોઈએ. સ્નાન માટે તેનો અર્ધ પ્રમાણ રાખવો.

Verse 18

एकास्यं चतुरास्यं वा रौद्र्यां प्राच्युत्तरेथवा हास्तिको दशहस्तो वै मण्डपोर्ककरो ऽथवा

તેને એકમુખ અથવા ચતુર્મુખ રૂપે બનાવી શકાય; રૌદ્ર રૂપમાં પૂર્વ અથવા ઉત્તરાભિમુખ. તે ગજમુખ હોઈ શકે, અથવા દશહસ્ત (દસ ભુજાવાળો); અથવા મંડપ ધારણ કરનાર, અથવા અર્ક (સૂર્યતેજ) ધારણ કરનાર।

Verse 19

द्विहस्तोत्तरया वृद्ध्या शेषं स्यान्मण्डपाष्टकं , घ , छ च त्यक्त्वा वा चापसम्मितामिति ख त्यक्त्वा वा रामसम्मितामिति छ हस्ताद्वा दशसोपानादिति ख हस्तान् वा दश सोपानादिति ख स्नानार्हं चेति ङ प्राच्युतरे तथेति ङ द्विहस्तोत्तरयावृत्त्या इति घ वेदी चतुष्करा मध्ये कोणस्तम्भेन संयुता

દર વખત બે હસ્તની વૃદ્ધિ પ્રમાણે બાકી રહેલા પ્રમાણો ‘મંડપાષ્ટક’ (આઠ પ્રકારના મંડપ-પ્રમાણ) બને છે. વેદી ચોરસ હોવી જોઈએ અને તેના મધ્યમાં કોણસ્તંભ (કોણ-સ્તંભ) જોડાયેલો હોવો જોઈએ.

Verse 20

वेदीपादान्तरं त्यक्त्वा कुण्डानि नव पञ्च वा एकं वा शिवकाष्ठायां प्राच्यां वा तद्गुरोः परं

વેદીના પાદો વચ્ચે યોગ્ય અંતર રાખીને, ગુરુના ઉપદેશ મુજબ શુભ (શિવ) કાષ્ઠભૂમિ પર અથવા પૂર્વ દિશામાં નવ, પાંચ કે એક જ કુંડ સ્થાપિત કરવું।

Verse 21

मुष्टिमात्रं शतार्धे स्याच्छते चारत्रिमात्रकं हस्तं सहस्रहोमे स्यान्नियुते तु द्विहास्तिकं

પચાસ આહુતિમાં દ્રવ્યપ્રમાણ મুষ্টિમાત્ર; સો આહુતિમાં એક રાત્રિ-પ્રમાણ; સહસ્રહોમમાં હસ્ત-પ્રમાણ; અને નિયુત (દસ હજાર)માં દ્વિહસ્ત-પ્રમાણ થાય।

Verse 22

लक्षे चतुष्कारं कुण्डं कोटिहोमे ऽष्टहस्तकं भगाभमग्नौ खण्डेन्दु दक्षे त्र्यस्रञ्च नैरृते

લાખ આહુતિના વિધિમાં કુંડ ચતુષ્કોણ (ચોરસ) કરવું; કોટિહોમમાં તેનું પ્રમાણ આઠ હસ્ત હોવું. આગ્નેયમાં ભગાકાર, દક્ષિણમાં ખંડેંદુ-સદૃશ, અને નૈઋત્યમાં ત્ર્યસ્ર (ત્રિકોણ) નિર્દિષ્ટ છે।

Verse 23

षडस्रं वायवे पद्मं सौम्ये चाष्टास्रकं शिवे तिर्यक्पातशिवं खातमूर्ध्वं मेखलया सह

વાયુ માટે ષડસ્ર પદ્મ, સૌમ્ય માટે અષ્ટાસ્ર, અને શિવ માટે તિર્યક્-પાતયુક્ત આકૃતિ દોરવી। તે મધ્યમાં ખોદેલી/ખાલી, ઉપરમુખી શિરસહિત અને મેખલા (પરિવેષ્ટન) સાથે રચવી।

Verse 24

तद्वहिर्मेखलास्तिस्रो वेदवह्नियमाङ्गुलैः अङ्गुलैः षड्भिरेका वा कुण्डाकारास्तु मेखलाः

તેના બહાર વેદી અને અગ્નિના નિર્ધારિત અંગુલ-પ્રમાણ મુજબ ત્રણ મેખલાઓ હોવી જોઈએ; અથવા છ અંગુલ-પ્રમાણની એક જ મેખલા પણ હોઈ શકે। મેખલાઓ કુંડના આકારને અનુરૂપ હોવી જોઈએ।

Verse 25

तासामुपरि योनिः स्यान्मध्ये ऽश्वत्थदलाकृतिः उच्छ्रायेणाङ्गुलं तस्माद्विस्तारेणाङ्गुलाष्टकं

તે (પૂર્વોક્ત ભાગો) ઉપર યોનિ સ્થાપવી; તેના મધ્યમાં અશ્વત્થપત્ર જેવી આકૃતિ હોવી જોઈએ. ઊંચાઈ એક અંગુલ અને પહોળાઈ આઠ અંગુલ હોવી જોઈએ.

Verse 26

दैर्घ्यं कुण्डार्धमानेन कुण्डकण्ठसमो ऽधरः पूर्वाग्नियाम्यकुण्डानां योनिः स्यादुत्तरानना

તેની લંબાઈ કુંડના અર્ધમાપથી માપવી; નીચેનો (પશ્ચ) ભાગ કુંડકંઠ સમાન હોવો જોઈએ. પૂર્વ, આગ્નેય (અગ્નિ) અને યામ્ય (દક્ષિણ) કુંડોમાં યોનિનું મુખ ઉત્તરાભિમુખ હોવું જોઈએ.

Verse 27

पूर्वानना तु शेषाणामैशान्ये ऽन्यतरा तयोः इति ङ द्विहस्तकमिति ख खद्गाभमग्नौ इति ख , ग , ङ , छ च पद्मे इति ख , घ च तिर्यक् पातसममूर्ध्वमिति ख , ग , घ च वेदवह्नियवाङ्गुलैर् इति घ तस्य विस्तरेणाङ्गुलाष्टकमिति घ कुण्डानां यश् चतुर्विंशो भागः सोङ्गुल इत्य् अतः

શેષ કુંડોમાં મુખ પૂર્વાભિમુખ રહે; ઈશાન ખૂણે બે વિકલ્પોમાંથી એક (ઙ-પાઠ) સ્વીકારાય છે. પ્રમાણ બે હસ્ત (ખ-પાઠ) છે. ખડ્ગાકાર કુંડનું વિધાન અગ્નિકર્મમાં (ખ, ગ, ઙ, છ) અને પદ્માકાર કુંડમાં (ખ, ઘ) કહેવાયું છે. ઊર્ધ્વ ઉન્નતિ તિર્યક્ પાત/ઢાળ જેટલી જ હોવી જોઈએ (ખ, ગ, ઘ). માપ વેદ-, વહ્નિ-, યવ- અને અંગુલ એકમોથી નક્કી કરવું (ઘ); અને વિસ્તારે વિશેષે કરીને આઠ અંગુલ (ઘ) હોવો. તેથી કુંડનો ચોવીસમો ભાગ ‘અંગુલ’ કહેવાય છે.

Verse 28

प्लक्षोदुम्वरकाश्वत्थवटजास्तोरणाः क्रमात् शान्तिभूतिबलारोग्यपूर्वाद्या नामतः क्रमात्

ક્રમશઃ પ્લક્ષ, ઉદુંબર, કાશ્વત્થ (અશ્વત્થ) અને વડ વૃક્ષથી બનેલા તોરણો અનુક્રમે ‘શાંતિ’, ‘ભૂતિ’, ‘બલ’ અને ‘આરોગ્ય’ નામે ઓળખાય છે.

Verse 29

पञ्चषट्सप्तहस्तानि हस्तखातस्थितानि च तदर्धविस्तराणि स्युर्युतान्याम्रदलादिभिः

તોરણો પાંચ, છ અથવા સાત હસ્ત લાંબા હોવા જોઈએ અને એક હસ્ત ઊંડા ખાડામાં સ્થાપિત કરવા. તેની પહોળાઈ તેનો અડધો હોય, અને કેરીના પાન વગેરે સાથે જોડીને/ઢાંકીને રાખવા.

Verse 30

इन्द्रायुधोपमा रक्ता कृष्णा धूम्रा शशिप्रभा शुक्लाभा हेमवर्णा च पताका स्फाटिकोपमा

ધ્વજ ઇન્દ્રધનુષ્ય સમાન, અથવા લાલ, કાળો, ધૂમ્રવર્ણ, ચંદ્રપ્રભ, શ્વેતદીપ્ત, કે હેમવર્ણ હોઈ શકે; અને તેની પતાકાનો અગ્રભાગ સ્ફટિક સમાન પણ દેખાય.

Verse 31

पूर्वादितोब्जजे रक्ता नीलानन्तस्य नैरृते पञ्चहस्तास्तदर्धाश् च ध्वजा दीर्घाश् च विस्तराः

પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને ધ્વજો રક્તવર્ણના રાખવા; નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં નীলવર્ણના રાખવા. તેમની લંબાઈ પાંચ હસ્ત અને પહોળાઈ તેનો અડધો; આ રીતે ધ્વજો દીર્ઘ અને સમુચિત વિસ્તૃત ગણાય છે.

Verse 32

हस्तप्रदेशिता दण्डा ध्वजानां पञ्चहस्तकाः वल्मीकाद्दन्तिदन्ताग्रात्तथा वृषभशृङ्गतः

દંડ (ધ્વજસ્તંભ) હાથના ફેલાવાથી માપવો; ધ્વજ માટે દંડ પાંચ હસ્ત લાંબો રાખવો. (માપના) પ્રમાણ વલ્મીકમાંથી, હાથીના દાંતના અગ્રભાગમાંથી, તેમજ વૃષભના શૃંગમાંથી લેવાં.

Verse 33

पद्मषण्डाद्वराहाञ्च गोष्ठादपि चतुष्पथात् मृत्तिका द्वादश ग्राह्या वैकुण्ठेष्टौ पिनाकिनि

પદ્મવનમાંથી, વરાહ-સંબંધિત સ્થાનમાંથી, ગોશાળામાંથી, તેમજ ચતુષ્પથ (ચાર રસ્તાના ચોરાહા)માંથી—આ નિર્ધારિત પવિત્ર સ્થળોથી બાર ભાગ શુદ્ધ મૃત્તિકા ગ્રહણ કરવી, હે વૈકુંઠપ્રિય, હે પિનાકધારી.

Verse 34

न्यग्रोधोदुम्वराश्वत्थचूतजम्वुत्वगुद्भवं कषायपञ्चकं ग्राह्यमार्तवञ्च फलाष्टकं

ન્યગ્રોધ (વટ), ઉદુંબર, અશ્વત્થ (પીપળ), ચૂત (આંબો) અને જંબૂ—આ બધાની છાલમાંથી ઉત્પન્ન દ્રવ્યોમાંથી ‘કષાય-પંચક’ ગ્રહણ કરવું. તેમજ ‘ફલાષ્ટક’ અને ‘આર્તવ’ નામનું દ્રવ્ય પણ લેવું.

Verse 35

तीर्थाम्भांसि सुगन्धीनि तथा सर्वौषधीजलं शस्तं पुष्पफलं वक्ष्ये रत्नगोशृङ्गवारि च

તીર્થોના પવિત્ર જળ, સુગંધિત જળ તથા સર્વ ઔષધિઓથી સંયુક્ત જળ પ્રશસ્ત છે. આગળ હું પુષ્પ-ફળના પ્રયોગ તથા રત્નસંબંધિત અને ગોશૃંગ દ્વારા ગ્રહિત જળનું પણ વર્ણન કરીશ.

Verse 36

स्नानायापाहरेत् पञ्च पञ्चगव्यामृतं तथा पिष्टनिर्मितवस्त्रादिद्रव्यं निर्मञ्जनाय च

સ્નાન માટે પંચગવ્ય તથા પંચગવ્યામૃત લાવવું જોઈએ. અને નિર્મંજન (શુદ્ધિ/મલન) માટે પિષ્ટથી બનાવેલ વસ્ત્ર વગેરે દ્રવ્યો પણ એકત્ર કરવાં જોઈએ.

Verse 37

वल्मीकाद्धस्तिदन्ताग्रात्तयेति छ तीर्थतोयसुगन्धीनि इति ङ वर्गे गोशृङ्गवारि चेति छ स्नानायोपहरेदिति ख , छ , घ च पिष्टनिर्मितरुद्रादिद्रव्यं निर्मञ्जनायेति ग पिष्टनिर्मितवज्रादिकं निर्मथनायेति ज सहस्रशुषिरं कुम्भं मण्डलाय च रोचना शतमोषधिमूलानां विजया लक्ष्मणा बला

વલ્મીકની માટી અને હાથીના દાંતનો અગ્રભાગ લાવવો; તીર્થોના સુગંધિત જળ તથા ગોશૃંગ દ્વારા ગ્રહિત જળ સ્નાન માટે લાવવું. પિષ્ટથી બનાવેલ રુદ્રાદિ દ્રવ્ય નિર્મંજન માટે, અને પિષ્ટથી બનાવેલ વજ્રાદિક નિર્મથન માટે. મંડળ માટે સહસ્ર-છિદ્રિત કુંભ અને રોચના; તેમજ સો ઔષધિઓનાં મૂળ—વિજયા, લક્ષ્મણા, બલા વગેરે—પણ તૈયાર કરવાં.

Verse 38

गुडूच्यतिबला पाठा सहदेवा शतावरी ऋद्धिः सुवर्चसा वृद्धिः स्नाने प्रोक्ता पृथक् पृथक्

સ્નાન માટે ગુડૂચી, અતિબલા, પાઠા, સહદેવા, શતાવરી, ઋદ્ધિ, સુવર્ચસા અને વૃદ્ધિ—આ દરેકનું વિધાન અલગ અલગ રીતે કહ્યું છે.

Verse 39

रक्षायै तिलदर्भौघो भस्मस्नानन्तु केवलं यवगोधूमविल्वानां चूर्णानि च विचक्षणः

રક્ષા માટે તલ અને દર્ભનો સમૂહ ઉપયોગમાં લેવો; તેમજ માત્ર ભસ્મસ્નાન પણ વિધેય છે. વિવેકી પુરુષે જવ, ઘઉં અને બિલ્વના ચૂર્ણોનો પણ પ્રયોગ કરવો.

Verse 40

विलेपनं सकर्पूरं स्नानार्थं कुम्भगण्डकान् खट्वाञ्च तूलिकायुग्मं सोपधानं सवस्त्रकं

કપૂરમિશ્રિત સુગંધિત લેપન દાન કરવું જોઈએ; સ્નાન માટે જળકલશ અને ગંડક (સ્નાનગોળક/શોધક દ્રવ્ય) આપવું; તેમજ ખાટલો, બે ગાદલા, તકીયો અને વસ્ત્ર/ચાદર સહિત શય્યા પણ આપવી।

Verse 41

कुर्याद्वित्तानुसारेण शयने लक्ष्यकल्पने घृतक्षौद्रयुतं पात्रं कुर्यात् स्वर्णशलाकिकां

પોતાની ક્ષમતા મુજબ શય્યા-દાનની લક્ષ્ય-કલ્પના તથા નિર્ધારિત ઉપાંગોની વ્યવસ્થા કરીને, ઘી અને મધયુક્ત પાત્ર આપવું જોઈએ અને નાની સુવર્ણ-શલાકા (દંડિકા) પણ બનાવીને આપવી જોઈએ।

Verse 42

वर्धनीं शिवकुम्भञ्च लोकपालघटानपि एकं निद्राकृते कुम्भं शान्त्यर्थं कुण्डसङ्ख्यया

વર્ધની પાત્ર, શિવકુંભ તથા લોકપાલોના ઘટ પણ સ્થાપવા જોઈએ; નિદ્રા-કૃત્ય માટે એક કુંભ અને શાંતિ માટે કુંડોની સંખ્યાના સમાન કુંભોનું વિન્યાસ કરવું જોઈએ।

Verse 43

द्वारपालादिधर्मादिप्रशान्तादिघटानपि वस्तुलक्ष्मीगणेशानां कलशानपरानपि

દ્વારપાલો, ધર્મ આદિ તથા પ્રશાંત આદિ માટે પણ ઘટ સ્થાપવા જોઈએ; તેમજ વાસ્તુ, લક્ષ્મી અને ગણેશના અન્ય કલશો પણ વિન્યસ્ત કરવા જોઈએ।

Verse 44

धान्यपुञ्जकृताधारान् सवस्त्रान् स्रग्विभूषितान् कुम्भमण्डकानिति ख कुम्भगड्डुकानिति घ कुम्भगुण्डुकानिति ङ कुम्भसण्डकानिति छ कुम्भखण्डकानिति ज प्रायेण लक्ष्यकल्पने इति ग शयने लक्ष्यकं परे इति ज कुण्डसन्मितमिति ज सर्वांश्चेति घ , ज च सहिरण्यान् समालब्धान् गन्धपानीयपूरितान्

ધાન્યના ઢગલાથી બનેલા આધાર પર કુંભો ગોઠવવા, તેમને વસ્ત્રોથી ઢાંકવા અને હારોથી શોભિત કરવા જોઈએ. પાઠભેદ મુજબ તેઓ કુંભ-મંડક, કુંભ-ગડ્ડુક, કુંભ-ગુણ્ડુક, કુંભ-સંડક અથવા કુંભ-ખંડક કહેવાય છે. સામાન્ય રીતે લક્ષ્ય-કલ્પનામાં તેઓ ‘લક્ષ્ય’ રૂપે સ્થાપિત થાય છે; કેટલાકના મત મુજબ શયન-સંબંધિત લક્ષ્ય છે; ક્યાંક કુંડ-પરિમાણ પણ કહેવાયું છે. બધા કુંભો સોનાંসহ, સંસ્કારાર્થે સ્પર્શિત, અને સુગંધિત પાનિય જળથી પરિપૂર્ણ કરવાના।

Verse 45

पूर्णपात्रफलाधारान् पल्लवाद्यान् सलक्षणान् वस्त्रैर् आच्छादयेत् कुम्भानाहरेद्गौरसर्षपान्

યોગ્ય લક્ષણોવાળા, પૂર્ણ પાત્રો અને ફળાધારોથી તથા પલ્લવ આદિથી સુશોભિત કુંભોને વસ્ત્રોથી ઢાંકવા; પછી ગૌર (શ્વેત/પીળા) સરસવ લાવવી.

Verse 46

विकिरार्थन्तथा लाजान् ज्ञानखड्गञ्च पूर्ववत् सापिधानां चरुस्थालीं दर्वीं च ताम्रनिर्मितां

વિકિરણ માટે લાજ (ભૂંજેલા ચોખા) લેવા; તેમજ પૂર્વવત્ ‘જ્ઞાનખડ્ગ’ પણ; અને ઢાંકણાવાળી ચરુ-સ્થાલી તથા દર્વી—બન્ને તાંબાથી બનેલી—લાવવી.

Verse 47

घृतक्षौद्रान्वितं पात्रं पादाभ्यङ्गकृते तथा विष्टरांस्त्रिशतादर्भदलैर् बाहुप्रमाणकान्

પાદાભ્યંગ માટે ઘી અને મધથી યુક્ત પાત્ર આપવું; તેમજ બાહુપ્રમાણના ત્રણસો દર્ભદળના વિષ્ટર (આસન) તૈયાર કરવા.

Verse 48

चतुरश् चतुरस्तद्वत् पालाशान् परिधीनपि तिलपात्रं हविःपात्रमर्धपात्रं पवित्रकं

એ જ રીતે ચાર અને વધુ ચાર વસ્તુઓ એકત્ર કરવી; તેમજ પાલાશ-લાકડાના પરિધી દંડ પણ; અને તિલપાત્ર, હવિઃપાત્ર, અર્ધપાત્ર તથા પવિત્રક આપવું.

Verse 49

फलविंशाष्टमानानि घटो धूपप्रदानकं श्रुक्श्रुवौ पिटकं पीठं व्यजनं शुष्कमिन्धनं

અઠ્ઠાવીસ ફળો; એક ઘટ (જળપાત્ર); ધૂપ-પ્રદાનક; શ્રુક-શ્રુવા; પિટક (ટોપલી); પીઠ (આસન/પીઠિકા); વ્યજન (પંખો); અને શુષ્ક ઇંધન (સૂકું લાકડું) એકત્ર કરવું.

Verse 50

पुष्पं पत्रं गुग्ग्लञ्च घृतैर् दौपांश् च धूपकं अक्षतानि त्रिसूत्रीञ्च गव्यमाज्यं यवांस्तिलान्

પુષ્પ, પત્ર, ગુગ્ગુલુ, ઘૃત-દીપ, ધૂપ, અક્ષત, ત્રિસૂત્રિ (યજ્ઞોપવીત), ગાયનું ઘી, જવ અને તલ—આ બધાં વિધિપ્રમાણે યજ્ઞ-પૂજાના દ્રવ્યો છે।

Verse 51

कुशाः शान्त्यै त्रिमधुरं समिधो दशपर्विकाः बाहुमात्रश्रुवं हस्तम् अर्कादिग्रहशान्तये

શાંતિ કર્મમાં કુશા, ત્રિમધુર (મધુર હવિ) અને દસ પર્વવાળી સમિધો લેવાય. સૂર્યાદિ ગ્રહશાંતિ માટે બાહુમાત્ર શ્રુવ તથા હસ્ત-પ્રમાણ અર્પણ વિહિત છે।

Verse 52

समिधो ऽर्कपलाशोत्थाः खादिरामार्गपिप्पलाः उदुम्वरशमीदूर्वाकुशोत्थाः शतमष्ट च

સમિધો અર્ક અને પલાશમાંથી, ખદિર, અપામાર્ગ અને પિપ્પલમાંથી, તેમજ ઉદુંબર, શમી, દુર્વા અને કુશમાંથી લેવાય; અને સંખ્યા પણ એકસો આઠ હોવી જોઈએ।

Verse 53

तदभावे यवतिला गृहोपकरणं तथा स्थालीदर्वीपिधानादि देवादिभ्यो ऽंशुकद्वयं

જો તે (નિર્દિષ્ટ દાન) ઉપલબ્ધ ન હોય, તો જવ અને તલ, તેમજ ઘરઉપકરણો—જેમ કે સ્થાલી, દર્વી, પિધાન વગેરે—દાન કરવાં; અને દેવતાદિ માટે વસ્ત્રની જોડી અર્પણ કરવી।

Verse 54

मुद्रामुकुटवासांसि हारकुण्डलकङ्कणान् ज च कुर्वीत ताम्रनिर्मितामिति ख दलैर् बाहुमात्रप्रमाणत इति ग घण्टाधूपप्रदानकमिति घ , छ च बाहुमात्रां स्रुचं हस्तानामिति छ खादिरापाङ्गपिप्पला इति ख , छ , च खादिरापामार्कपिप्पला इति घ कुर्यादाचार्यपूजार्थं वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्

આચાર્યપૂજા માટે મુદ્રા, મુકુટ, વસ્ત્રો તથા હાર, કુંડળ, કંકણ વગેરે આભૂષણો તાંબાથી, બાહુમાત્ર પ્રમાણ મુજબ તૈયાર કરવાં; અને ઘંટા તથા ધૂપ પણ અર્પણ કરવાં. હાથ માટે બાહુમાત્ર સ્રુચ બનાવી, ખદિર-પાંગ-પિપ્પલા અથવા ખદિર-અપામાર્ગ-પિપ્પલા જેવા કાષ્ઠ શાસ્ત્રોક્ત ભેદ અનુસાર લેવાં. આ પૂજામાં ધન બાબતે છેતરપિંડી કે કંજુષી ન કરવી।

Verse 55

तत्पादपादहीना च मूर्तिभृदस्त्रजापिनां पूजा स्याज्जापिभिस्तुल्या विप्रदैवज्ञशिल्पिनां

મૂર્તિના પગ અધૂરા હોય તોય, મૂર્તિ ધારણ કરીને અસ્ત્રમંત્રનો જપ કરનારાઓની પૂજા બ્રાહ્મણ, દૈવજ્ઞ અને શિલ્પીઓના જપ સમાન ગણાય છે।

Verse 56

वज्रार्कशान्तौ नीलातिनीलमुक्ताफलानि च पुष्पपद्मादिरागञ्च वैदूर्यं रत्नमष्टमं

વજ્ર (હીરો), સૂર્યકાંત અને શાંત-રત્નો; નીલમ અને અતિનીલ; મુક્તા; પુષ્પરાગ, પદ્મરાગ જેવા લાલ રત્નો; તથા વૈદૂર્ય (કેટ્સ-આઈ)—આ અષ્ટવિધ રત્નસમૂહ છે।

Verse 57

उषीरमाधवक्रान्तारक्तचन्दनकागुरुं श्रीखण्डं सारिकङ्कुष्ठं शङ्क्षिनी ह्योषधीगुणः

ઔષધી દ્રવ્યો (અને તેમના ગુણો)માં ઉશીર (વેટિવર), માધવક્રાંતા, રક્તચંદન, અગુરુ, શ્રીખંડ (ચંદન), સારિકા, કુષ્ઠ અને શઙ્ક્ષિણી—આ ખરેખર ઔષધીવર્ગના પદાર્થો છે।

Verse 58

हेमताम्रमयं रक्तं राजतञ्च सकांस्यकं शीसकञ्चेति लोहानि हरितालं मनःशिला

સોનું, તાંબું, રક્તતાંબું, ચાંદી, કાંસ્ય અને સીસું—આ ધાતુઓ છે; તેમજ હરિતાલ અને મનઃશિલા પણ (ગણાય છે)।

Verse 59

गैरिकं हेममाक्षीकं पारदो वह्निगैरिकं गन्धकाभ्रकमित्यष्टौ धातवो ब्रीहयस् तथा

ગૈરિક (લાલ ગેરુ), હેમ (સોનું), માક્ષીક (પાયરાઇટ), પારદ, વહ્નિગૈરિક (દગ્ધ ગેરુ), ગંધક અને અભ્રક—આ આઠ ધાતુ/ખનિજ દ્રવ્યો કહેવાય છે; તેમજ ધાન્યવર્ગમાં બ્રીહિ વગેરે।

Verse 60

गोधूमान् सतिलान्माषान्मुद्गानप्याहरेद्यवान् नीवारान् श्यामकानेवं ब्रीहयो ऽप्यष्ट कीर्तिताः

ઘઉં, તલમિશ્રિત અન્ન, માષ (ઉડદ), મુદગ (મૂંગ), જવ, નીવાર (વન્ય ધાન) અને શ્યામક કંગણી પણ લાવવી; આ રીતે ધાન્ય/ચોખાની આઠ જાતિઓ પણ વર્ણિત છે।