Adhyaya 54

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये लिङ्गलक्षणं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः अथ चतुःपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गमानादिकथनं भगवानुवाच वक्ष्याम्यन्यप्रकारेण लिङ्गमानादिकं शृणु वक्ष्ये लवणजं लिङ्गं घृतजं बुद्धिवर्धनम्

આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેય પુરાણમાં ‘લિંગલક્ષણ’ નામનો ત્રેપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ચોપનમો અધ્યાય ‘લિંગમાનાદિ-કથન’ આરંભે છે. ભગવાને કહ્યું—હવે હું બીજા પ્રકારથી લિંગના માન વગેરે કહું છું, સાંભળો. હું લવણથી બનેલું લિંગ અને ઘૃતથી બનેલું, બુદ્ધિવર્ધક લિંગ વર્ણવીશ.

Verse 2

भूतये वस्त्रलिङ्गन्तु लिङ्गन्तात्कालिकं विदुः पक्वापक्वं मृण्मयं स्यादपक्वात् पक्वजं वरं

સમૃદ્ધિ (ભૂતિ) માટે વસ્ત્રથી બનેલું લિંગ વિહિત છે; વિદ્વાનો કાલિક (લેપ/મિશ્ર દ્રવ્ય)થી બનેલું લિંગ વસ્ત્રલિંગ કરતાં શ્રેષ્ઠ માને છે. મૃણ્મય લિંગ પક્વ અને અપક્વ—બે પ્રકારનું હોઈ શકે; તેમાં અપક્વ કરતાં પક્વ ઉત્તમ છે.

Verse 3

ततो दारुमयं पुण्यं दारुजात् शैलजं वरं शैलाद्वरं तु मुक्ताजं ततो लौहं सुवर्णजं

ત્યારબાદ લાકડાનું (પ્રતિમા) પુણ્યદાયક છે; લાકડાથી શ્રેષ્ઠ પથ્થરનું. પથ્થરથી પણ શ્રેષ્ઠ મુક્તાનું; પછી લોહાનું, અને સર્વોત્તમ સોનાનું માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 4

राजतं कीर्तितं ताम्रं पैत्तलं भुक्तिमुक्तिदं रङ्गजं रसलिङ्गञ्च भुक्तिमुक्तिप्रदं वरं

રજત (ચાંદી)નું વર્ણન થયું છે; તામ્ર અને પિત્તળ ભોગ તથા મુક્તિ આપનાર કહેવાય છે. તેમ જ ટિન (રંગ) અને રસલિંગ પણ ઉત્તમ—ભોગ-મુક્તિ પ્રદાન કરનાર તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 5

रसजं रसलोहादिरत्नगर्भन्तु वर्धयेत् मानादि नेष्टं सिद्धादि स्थापितेथ स्वयम्भुवि

રસજ (પારદજન્ય) પદાર્થ—અર્થાત્ રસલોહ આદિ તથા રત્નગર્ભ—નું સંવર્ધન કરવું જોઈએ. માન-પ્રમાણ આદિ બદલવા યોગ્ય નથી; સિદ્ધ પ્રયોગ આદિ સ્વયંભૂ લિંગમાં સ્થાપિત કરવું જોઈએ.

Verse 6

वामे च स्वेच्छया तेषां पीठप्रासादकल्पना पूजयेत् सूर्यविम्बस्थं दर्पणे प्रतिविम्बितं

અને ડાબી બાજુ, પોતાની ઇચ્છા મુજબ, તેમના માટે પીઠ અને પ્રાસાદ (મંદિર-રચના)ની વ્યવસ્થા કરવી. દર્પણમાં પ્રતિબિંબિત સૂર્યબિંબ—અર્થાત્ દર્પણમાં દેખાતી સૂર્ય-પ્રતિકૃતિ—ની પૂજા કરવી.

Verse 7

पूज्ये हरस्तु सर्वत्र लिङ्गे पूर्णार्चनं भवेत् हस्तोत्तरविधं शैलं दारुजं तद्वदेव हि

હર (શિવ) પૂજ્ય હોય ત્યારે સર્વત્ર દરેક લિંગમાં પૂર્ણાર્ચન કરવું જોઈએ. અને જે નિર્ધારિત વિધિ (હસ્તોત્તરવિધિ) કહેવાઈ છે, તે શૈલ (પથ્થર) તથા દારુજ (લાકડાં) રૂપો પર પણ—નિશ્ચયે—એ જ રીતે લાગુ પડે છે.

Verse 8

प्रवक्ष्ये ऽहं प्रकारेणेति ग चिह्नितपुस्तकपाठः रत्नजमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हस्ते तु विविधं शैलमिति ग चिह्नितपुस्तकपाठः चलमङ्गुलमानेन द्वारगर्भकरैः स्थितम् अङ्गुलाद् गृहलिङ्गं स्याद्यावत् पञ्चशाङ्गुलं

“હું વિધિ કહું છું”—એવો એક ચિહ્નિત હસ્તપ્રત-પાઠ છે; બીજા પાઠમાં “રત્નમય”, અને અન્ય પાઠમાં “હાથમાં વિવિધ શિલાઓનું” એમ છે. ચલ અઙ્ગુલ-માનથી દ્વાર-ગર્ભના માપ મુજબ ગૃહલિંગને દ્વારના આંતરિક ગર્ભભાગે સ્થાપવું; ગૃહલિંગનું પ્રમાણ એક અઙ્ગુલથી પાંચ અઙ્ગુલ સુધી હોવું જોઈએ.

Verse 9

द्वारमानात् त्रिसङ्ख्याकं नवधा गर्भमानतः नवधा गर्भमानेन लिङ्गन्धाम्नि च पूजयेत्

દ્વારના માપથી ત્રિસંખ્યા (ત્રિવિધ અનુપાત) ગણવી જોઈએ. ગર્ભગૃહના માપને નવ ભાગમાં વહેંચી, એ જ નવધા માપથી ધામમાં (મંદિરસ્થાને) લિંગની પૂજા કરવી.

Verse 10

एवं लिङ्गानि षट्त्रिंशत् ज्ञेयानि ज्येष्ठमानतः मध्यमानेन षट्त्रिंशत् षट्त्रिंशदधमेन च

આ રીતે જ્યેષ્ઠ (ઉત્તમ) માન મુજબ છત્રીસ લિંગ-પ્રકાર જાણવાના; મધ્યમ માનથી પણ છત્રીસ, અને અધમ માનથી પણ છત્રીસ.

Verse 11

इत्थमैक्येन लिङ्गानां शतमष्टोत्तरं भवेत् एकाङ्गुलादिपञ्चान्तं कन्यसञ्चलमुच्यते

આ રીતે એકરૂપ કરવાથી લિંગ-માનોની કુલ સંખ્યા એકસો આઠ થાય છે. એક અઙ્ગુલથી પાંચ અઙ્ગુલ સુધીનો વર્ગ ‘કન્યસંચલ’ (અતિ નાનું ચલ) કહેવાય છે.

Verse 12

षद्वादिदशपर्यन्तञ्चलं लिङ्गञ्च मध्यमं एकादशाङ्गुलादि स्यात् ज्येष्ठं पञ्चदशान्तकम्

છથી દસ અઙ્ગુલ સુધીનું ચલ લિંગ ‘મધ્યમ’ છે. અગિયાર અઙ્ગુલથી શરૂ થઈ પંદર અઙ્ગુલ સુધીનું ‘જ્યેષ્ઠ’ (મોટું/ઉત્તમ) છે.

Verse 13

षडङ्गुलं महारत्नै रत्नैर् अन्यैर् नवाङ्गुलम् रविभिर्हेमभारोत्थं लिङ्गं शेषैस्त्रिपञ्चभिः

મહારત્નોથી બનાવેલું લિંગ છ અંગુલ પ્રમાણનું હોય; અન્ય રત્નોથી નવ અંગુલ. ‘રવિ’ પ્રમાણ જેટલા સુવર્ણ-ભારથી ઉત્પન્ન લિંગ વિહિત છે; બાકીના ધાતુઓથી બનેલું લિંગ પચ્ચીસ અંગુલ પ્રમાણનું કહેવાય છે.

Verse 14

षोडशांशे च वेदांशे युगं लुप्त्वोर्ध्वदेशतः द्वात्रिंशत्षोडशांशांश् च कोणयोस्तु विलोपयेत्

સોળ ભાગના વિભાગમાં અને ચાર ભાગના વિભાગમાં પણ, ઉપરના ભાગમાંથી યુગ-પ્રમાણના જોડિયા અંશો દૂર કરવા; તેમજ ખૂણાઓમાં બત્રીસમો અને સોળમો અંશ પણ તેવી જ રીતે કાઢી નાખવા.

Verse 15

चतुर्निवेशनात् कण्ठो विंशतिस्त्रियुगैस् तथा पार्श्वाभ्यां तु विलुप्ताभ्यां चललिङ्गं भवेद्वरं

ચાર જડિત પટ્ટીઓના નિવેશનથી કણ્ઠભાગ બને, અને ત્રણ ક્રમિક યુગોમાં તેનું પ્રમાણ વીસ (એકમ) રહે; તેમજ બંને પાર्श્વોને ઉભાર/અવરોધ વિના રાખવાથી ઉત્તમ ચલ-લિંગ બને છે.

Verse 16

धाम्नो युगर्तुनागांशैर् द्वारं हीनादितः क्रमात् लिङ्गद्वारोच्छ्रयादर्वाग् भवेत् पादोनतः क्रमात्

ધામ (મંદિર-ગૃહ)ના કુલ પ્રમાણમાંથી યુગ-, ઋતુ- અને નાગ-અંશો મુજબ ક્રમે ઘટાડા સાથે દ્વાર ગોઠવવું. તેમજ લિંગ-ગૃહના દ્વારની ઊંચાઈ માનક દ્વાર-ઊંચાઈથી દરેક પગલે એક પાદ (ચોથો ભાગ) ઘટાડીને ક્રમશઃ ઓછી કરવી.

Verse 17

गर्भार्धेनाधमं लिङ्गं भूतांशैः स्यात् त्रिभिर्वरं तयोर्मध्ये च सूत्राणि सप्त सम्पातयेत् समं

ગર્ભ-પ્રમાણના અર્ધ મુજબ બનાવેલું લિંગ અધમ ગણાય; ત્રણ ભૂત-અંશો વડે વધારેલું પ્રમાણ ઉત્તમ છે. આ બે પ્રમાણોની વચ્ચે સાત સૂત્રો (માર્ગદર્શક રેખાઓ) સમાન રીતે પાથરી અંતરાલને સમવಿಭાજિત કરવો.

Verse 18

आठः द्वात्रिंशत्षोडशार्धञ्चेति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः विंशतिस्त्रिगुणैस्तथेति घ, चिह्नितपुसुतकपाठः वनलिङ्गं भवेद्वरमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चललिङ्गं भवेद् ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं स्युर्नव सूत्राणि भूतसूत्रैश् च मध्यमं द्व्यन्तरो वामवामञ्च लिङ्गानां दीर्घता नव

આ રીતે નવ માપ-સૂત્રો (દોરડા) થાય છે. મધ્યનું ‘ભૂત-સૂત્ર’ (કેન્દ્ર રેખા) કહેવાય છે. બે આંતર-સૂત્રો તથા ડાબું અને વધુ ડાબું એવા પાર्श્વ-સૂત્રો પણ હોય છે. એના દ્વારા લિંગોની દીર્ઘતા/અનુપાત નવ રીતે નક્કી થાય છે. (પાઠાંતરમાં ૮, ૩૨, ૧૬½ વગેરે સંખ્યાઓ અને ‘ઉત્તમ’/‘ધ્રુવ’ લિંગલક્ષણ પણ મળે છે.)

Verse 19

हस्ताद्विवर्धते हस्तो यावत्स्युर् नव पाणयः हीनमध्योत्तमं लिङ्गं त्रिविधं त्रिविधात्मकम्

એક હસ્તથી શરૂઆત કરીને દરેક પગલે એક હસ્ત વધારી કુલ નવ હસ્ત સુધી માપ થાય છે. તેથી લિંગ હીન, મધ્યમ અને ઉત્તમ—એવી ત્રણ શ્રેણીનું છે અને તેની રચના પણ ત્રિવિધ છે.

Verse 20

एकैकलिङ्गमध्येषु त्रीणि त्रीणि च पादशः लिङ्गानि घटयेद्धीमान् षट्सु चाष्टोत्तरेषु च

દરેક મુખ્ય લિંગની વચ્ચેના સ્થાનોમાં, દરેક પાદ (ચતુર્થાંશ)માં ત્રણ-ત્રણ લિંગોની ગોઠવણી બુદ્ધિમાન આચાર્યે કરવી. એ જ ત્રિક-વિન્યાસ છ વિભાગોમાં તથા આઠ સાથે એક (નવ) વિભાગોમાં પણ કરવો.

Verse 21

स्थिरदीर्घप्रमेयात्तु द्वारगर्भकरात्मिका भागेशञ्चाप्यमीशञ्च देवेज्यन्तुल्यसंज्ञितं

સ્થિર દીર્ઘ-પ્રમાણમાંથી જે એકક સમજાય છે, તે ‘દ્વાર’, ‘ગર્ભ’ અને ‘કર’ સ્વભાવવાળું માનવામાં આવે છે. તેને ‘ભાગેશ’ અને ‘અમીશ’ પણ કહે છે; તેમજ સમાનાર્થક નામે ‘દેવેજ્યંતુલ્ય’ તરીકે પણ ઓળખાય છે.

Verse 22

चत्वारि लिङ्गरूपाणि विष्कम्भेण तु लक्षयेत् दीर्घमायान्वितं कृत्वा लिङ्गं कुर्यात् त्रिरूपकं

લિંગના ચાર રૂપ (પ્રકાર) તેના વિષ્કંભ (વ્યાસ) દ્વારા ઓળખવા જોઈએ. યોગ્ય અનુપાત-માનો સાથે યુક્ત કરીને તેને દીર્ઘ બનાવી, લિંગને ‘ત્રિરূপક’ (ત્રણ વિભાગવાળું) રૂપે ઘડવું જોઈએ.

Verse 23

चतुरष्टाष्टवृत्तञ्च तत्त्वत्रयगुणात्मकं लिङ्गानामीप्सितं दैर्घ्यं तेन कृत्वाङ्गुलानि वै

લિંગને નિર્ધારિત વર્તુળાકાર રૂપમાં તથા ચાર–આઠ–આઠના પ્રમાણથી બનાવવું જોઈએ, જે તત્ત્વત્રયના ગુણોથી યુક્ત હોય. લિંગોની ઇચ્છિત લંબાઈ નક્કી કરીને તેને અંગુલ (આંગળીની પહોળાઈ)માં ગણવી જોઈએ.

Verse 24

ध्वजाद्यायैः सुरैर् भूतैः शिखिभिर्वा हरेत् कृतिं तान्यङ्गुलानि यच्छेषं लक्षयेच्च शुभाशुभं

જો તૈયાર કરેલી કૃતিকে ધ્વજાદિ સંકેતો, દેવો, ભૂતો અથવા પક્ષીઓ લઈ જાય, તો જે અંગુલ-માપ બાકી રહે તે નોંધવું જોઈએ; તે શેષ પરથી શુભ-અશુભ નક્કી કરવું જોઈએ.

Verse 25

ध्वजाद्या ध्वजसिंहेभवृषाः ज्येष्ठाः परे शुभाः स्वरेषु षड्जगान्धारपञ्चमाः शुभदायकाः

ધ્વજાદિ વર્ગોમાં ધ્વજ, સિંહ અને વૃષ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; અન્ય પણ શુભ છે. સ્વરોમાં ષડ્જ, ગાંધાર અને પંચમ શુભફળ આપનાર છે.

Verse 26

भूतेषु च शुभा भूः स्यादग्निष्वाहवनीयकः उक्तायामस्य चार्धांशे नागांशैर् भाजिते क्रमात्

ભૂતવર્ગોમાં પૃથ્વી શુભ છે અને અગ્નિઓમાં આહવનીય (હવન અગ્નિ) શુભ કહેવાયો છે. આગળ, પૂર્વોક્ત આયામનો અડધો લઈને તેને ‘નાગ’ અંશો મુજબ ક્રમશઃ ભાગ કરતાં આવશ્યક ક્રમ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 27

रसभूतांशषष्ठांशत्र्यंशाधिकशरैर् भवेत् आढ्यानाढ्यसुरेज्यार्कतुल्यानाञ्चतुरस्रता

‘રસ’ અને ‘ભૂત’ અનુસારના ષષ્ઠાંશો સાથે, શર/તિર્યક રેખાઓને એક-તૃતીયાંશ વધારીને લેવાથી ચતુરસ્રતા (ચોરસ યોજના) પ્રાપ્ત થાય છે; એવી ચોરસતા આઢ્ય, અનાઢ્ય, સુરેજ્ય (ઇન્દ્ર) અને અર્ક (સૂર્ય) સમ તુલ્ય શુદ્ધ કહેવાય છે.

Verse 28

पञ्चमं वर्धमानाख्यं व्यासान्नाहप्रवृद्धितः द्विधा भेदा बहून्यत्र वक्ष्यन्ते विश्वकर्मतः

પાંચમો પ્રકાર ‘વર્ધમાન’ કહેવાય છે; તેમાં પહોળાઈ અને ઊંચાઈ વધેલી હોય છે. અહીં વિશ્વકર્માના પ્રમાણ અનુસાર દ્વિવિધ વર્ગીકરણમાં તેના અનેક ઉપભેદો સમજાવવામાં આવશે.

Verse 29

आढ्यादीनां त्रिधा स्थौल्याद्यवधूतं तदष्टधा अन्तरे वामवामे चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थौल्याद् यववृद्ध्या तदष्टधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिधा हस्ताज्जिनाख्यञ्च युक्तं सर्वसमेन च

‘આઢ્ય’ વગેરે દેહપ્રકારોનો ત્રિવિધ વિભાગ છે. સ્થૌલ્ય વગેરેના આધારથી ‘અવધૂત’ પ્રકાર ફરી અષ્ટવિધ થાય છે—એક પાઠમાં ‘અંતર, વામ, વામવામ’ વગેરે ઉપભેદ; બીજા પાઠમાં સ્થૌલ્યથી યવ (જૌના દાણા) જેટલી વૃદ્ધિના માપથી તે અષ્ટવિધ કહેવાયો છે. તેમ જ ‘જિનાખ્ય’ માપ હસ્ત (હસ્ત) અનુસાર ત્રિવિધ છે અને તેને સર્વસમતા એટલે પૂર્ણ પ્રમાણ-સામ્યથી લાગુ કરવું જોઈએ.

Verse 30

पञ्चविंशतिलिङ्गानि नाद्ये देवार्चिते तथा पञ्चसप्तभिरेकत्वाज्जिनैर् भक्तैर् भवन्ति हि

પચ્ચીસ લિંગો એકરૂપે ગણાય છે; તેમજ નાદ્ય (પવિત્ર સ્નાનસ્થળ) ખાતે દેવાર્ચન થાય ત્યારે પણ. પાંચ અને સાતના સમૂહોથી ઉત્પન્ન એકત્વના કારણે, જિતેન્દ્રિય ભક્તો માટે તે ખરેખર એક જ ગણાય છે.

Verse 31

चतुर्दशसहस्राणि चतुर्दशशतानि च एवमष्टाङ्गुलविस्तारो नवैककरगर्भतः

ચૌદ હજાર અને ચૌદ સો—આવો માન; આ રીતે નવ (અથવા) એક કર (હાથ-પ્રમાણ)ને ગર્ભ-માનક માનીને પહોળાઈ આઠ અંગુલ થાય છે.

Verse 32

तेषां कोणार्धकोणस्थैश्चिन्त्यात् कोणानि सूत्रकैः विस्तारं मध्यमः कृत्वा स्थाप्यं वा मध्यतस्त्रयं

તે (આકૃતિ/વિભાગો) માટે ખૂણાં અને અર્ધખૂણાં સ્થાનો પર રાખેલી સૂત્ર-દોરીઓથી ખૂણાં નક્કી કરવા જોઈએ. મધ્યમાનને પહોળાઈ માનીને, પછી કેન્દ્રમાંથી ત્રણ (મુખ્ય રેખા/બિંદુ) સ્થાપિત કરવા જોઈએ.

Verse 33

विभागादूर्ध्वमष्टास्रो द्व्यष्टास्रःस्याच्छिवांशकः पादाज्जान्वन्तको ब्रह्मा नाभ्यन्तो विष्णुरित्यतः

વિભાગના ઉપર લિંગને અષ્ટકોણ બનાવવું જોઈએ; ઉપરનો ષોડશકોણ ભાગ શિવનો અંશ ગણાય છે. પગથી ઘૂંટણ સુધી બ્રહ્માનું પરિમાણ; નાભિની અંદરનો મધ્ય પ્રદેશ વિષ્ણુનું સ્થાન કહેવાય છે.

Verse 34

मूर्ध्वान्तो भूतभागेशो व्यक्ते ऽव्यक्ते च तद्वति पञ्चलिङ्गव्यवस्थायां शिरो वर्तुलमुच्यते

પંચલિંગ-વ્યવસ્થામાં ઉપરનો અંતિમ ભાગ ‘ભૂતભાગેશ’ કહેવાય છે. તેમજ વ્યક્ત અને અવ્યક્ત—બન્ને પ્રકારોમાં શિર (મસ્તક) વર્તુળાકાર, એટલે ગોળ, કહેવાય છે.

Verse 35

छत्राभं कुक्कुटाभं वा बालेन्दुप्रतिमाकृतिः एकैकस्य चतुर्भेदैः काम्यभेदात् फलं वदे

ચિહ્ન/આકૃતિ છત્ર જેવી, કુક્કુટ જેવી અથવા બાલચંદ્ર જેવી હોય—દરેકના ચાર ઉપભેદ છે. કામ્ય (ઇચ્છિત) પ્રયોજનના ભેદ મુજબ હું તેના ફળ કહું છું.

Verse 36

लिङ्गमस्तकविस्तारं वसुभक्तन्तु कारयेत् आद्यभागं चतुर्धा तु विस्तारोच्छ्रायतो भजेत्

લિંગના મસ્તકનો વિસ્તાર આઠ સમાન ભાગોમાં વહેંચીને બનાવવો જોઈએ. પછી અગ્રભાગને લિંગની પહોળાઈ અને ઊંચાઈના પ્રમાણ મુજબ ચાર ભાગોમાં વહેંચવો જોઈએ.

Verse 37

चत्वारि तत्र सूत्राणि भागभागानुपातनात् , चिह्नितपुस्तकपाठः बालेन्दुत्रपुषाकृतिरिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्त्यभागमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चत्वारि तत्र छत्राणि इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्ट्यपाठः पुण्डरीकन्तु भागेन विशालाख्यं विलोपनात्

અહીં ભાગ-ભાગના અનુપાત મુજબ ચાર ‘સૂત્ર’ (માપ-એકક) જણાવ્યા છે. કેટલીક ચિહ્નિત પાંડુલિપિઓમાં ‘બાલેન્દુ-ત્રપુષ-આકૃતિ’ એવો પાઠ, ક્યાંક ‘ચતુર્ભાગૈઃ’, ક્યાંક ‘અંત્યભાગમ્’, અને ક્યાંક ‘અહીં ચાર છત્રો છે’—એવા પાઠભેદ મળે છે. પરંતુ ચાર-ચિહ્નિત પાંડુલિપિ-પાઠ મુજબ: ‘એક ભાગથી પુણ્ડરીક (કમળ-રચના) થાય છે; અને વિલોપથી તેને ‘વિશાલા’ નામ મળે છે.’

Verse 38

त्रिशातनात्तु श्रीवत्सं शत्रुकृद्वेदलोपनात् शिरः सर्वसमे श्रेष्ठं कुक्कुटाभं सुराह्वये

ત્રિશાતન નામના ત્રિવિધ પ્રહાર-ચિહ્નથી શ્રીવત્સનું લક્ષણ ઉત્પન્ન થાય છે. શત્રુકારક અને વેદજ્ઞાન/પુણ્યનો લોપ કરાવનાર ચિહ્નથી શિરોલક્ષણ ઓળખાય છે. સર્વ લક્ષણોમાં દેવસભામાં કુક્કુટશિખા સમાન આકારવાળું શિરઃચિહ્ન શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 39

चतुर्भागात्मके लिङ्गेत्रपुषं द्वयलोपनात् अनाद्यस्य शिरः प्रोक्तमर्धचन्द्रं शिरः शृणु

ચાર ભાગવાળા લિંગમાં ઉપરના ત્રપુષ વિભાગના બે અંશો લોપ કરવાથી ‘અનાદ્ય’ નામનું શિરોરૂપ કહેવાયું છે. હવે ‘અર્ધચન્દ્ર’ નામનું શિરોરૂપ સાંભળો.

Verse 40

अंशात् प्रान्ते युगांशैश् च त्वेकाहान्यामृताक्षकं पूर्णबालेन्दुकुमुदं द्वित्रिवेदक्षयात् क्रमात्

અંશના અંતે તથા યુગાંશો દ્વારા એકાહ (એક દિવસ) વૃદ્ધિ ગણવી; તેથી ‘અમૃતાક્ષક’ નામની શુભ ગણના સિદ્ધ થાય છે. પૂર્ણ, બાલચન્દ્ર અને કુમુદચન્દ્ર—આ અવસ્થાઓ બે અને ત્રણ ‘વેદ’ (ચાર-ચારની ગણતરી)ના ક્રમિક ક્ષયથી પગલે પગલે નક્કી થાય છે.

Verse 41

चतुस्त्रिरेकवदनं मुखलिङ्गमतः शृणु पूजाभागं प्रकर्तव्यं मूर्त्यग्निपदकल्पितं

મુખ-લિંગના સિદ્ધાંતને સાંભળો: (અગ્નિની પ્રતિમા) ચતુર્મુખ, ત્રિમુખ અથવા એકમુખ તરીકે વર્ણવાય છે. મૂર્ત્યગ્નિના પદ/રૂપ અનુસાર પૂજાભાગ (અર્પણનો હિસ્સો) યથોચિત નક્કી કરવો જોઈએ.

Verse 42

अर्कांशं पूर्ववत् त्यक्त्वा षट् स्थानानि विवर्तयत् शिरोन्नतिः प्रकर्तव्या ललाटं नासिका ततः

પૂર્વવત્ અર્કાંશને છોડીને છ સ્થાનોને ક્રમશઃ ફેરવી/સમાયોજિત કરવા જોઈએ. શિર ઊંચું કરવું; પછી લલાટ અને ત્યારબાદ નાસિકાનું વિન્યાસ કરવું.

Verse 43

वदनं चिवुकं ग्रीवा युगभागैर् भुजाक्षिभिः कराभ्यां मुकुलीकृत्य प्रतिमायाः प्रमाणतः

પ્રતિમાના શાસ્ત્રીય પ્રમાણ અનુસાર મુખ, ચિબુક અને ગ્રીવા યುಗ-ભાગોથી માપીને પ્રમાણબદ્ધ કરવાં; ભુજાઓ અને નેત્રો પણ તેમ જ. બંને હાથ કળી જેવા મુકુલિત કરીને પ્રતિમાના યોગ્ય પ્રમાણ મુજબ ઘડવાં.

Verse 44

मुखं प्रति समः कार्यो विस्तारादष्टमांशतः चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते शृणु

મુખને અનુસરી (અન્ય માપ) સમાન કરવું; અને કુલ વિસ્તારમાંથી તેનો આઠમો અંશ લેવો. ચતુર્મુખ રૂપ મેં કહ્યું; હવે ત્રિમુખ રૂપનું વર્ણન પણ સાંભળો.

Verse 45

कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत् भुजौ चतुर्भिर्भागैस्तु कर्तव्यौ पश्चिमोर्जितं

તે પ્રતિમામાં લલાટ વગેરે મુખલક્ષણો કાન અને પગ કરતાં વધુ પ્રમાણવાળા નિર્દેશવા. ભુજાઓ ચાર ભાગના અનુપાતે કરવી, અને પાછળનો ભાગ દૃઢ તથા બળવાન રાખવો.

Verse 46

विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः एकवक्त्रं तथा कार्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनं

કુલ વિસ્તારમાંથી આઠમા અંશ જેટલો મુખોનો આગળનો ઉભાર (પ્રતિનિર્ગમ) રાખવો. તેમજ એકવક્ત્ર પ્રતિમા પૂર્વમુખી, સૌમ્ય નેત્રોવાળી બનાવવી.

Verse 47

ललाटनासिकावक्त्रग्रीवायाञ्च विवर्तयेत् तकपाठः द्वैकहान्या सुताह्वयमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ऋत्वग्निपदकल्पितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, मुखभागं प्रकर्तव्यं मूलाग्निपदकल्पितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्णाभ्यां कुण्डलीकृत्वेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भुजाच्च पञ्चमांशेन भुजहीनं विवर्तयेत्

લલાટ, નાસિકા, મુખ અને ગ્રીવાને વિધાન મુજબ આકાર આપી ઘડવા. પછી ભુજાના પ્રમાણમાંથી પાંચમો અંશ ઘટાડીને, નિર્ધારિત નિયમ અનુસાર સંબંધિત ભાગને ‘ભુજહીન’ એટલે ભુજા-માનથી એક-પંચમांश ઓછો કરીને બનાવવો.

Verse 48

विस्तारस्य षडंशेन मुखैर् निर्गमनं हितं सर्वेषां मुखलिङ्गानां त्रपुषं वाथ कुक्कुटं

જે સોજો/સંચય ફેલાયો હોય, તેમાં તેના વિસ્તારના છઠ્ઠા ભાગ જેટલા પ્રમાણમાં મુખ/છિદ્રો દ્વારા નિષ્કાસન કરવું હિતકારક છે. મુખલક્ષણવાળા સર્વ વિકારોમાં ત્રપુષ (કાકડી) અથવા કુક્કુટ (કૂકડો) પ્રયોગ્ય છે.