Adhyaya 90
Abhiṣeka-Ādi-Kathana (Consecratory Bathing and Related Rites)
આ અધ્યાય પૂર્વની દીક્ષા-ચર્ચાથી આગળ વધીને શિષ્યના શક્તિ-પ્રદાન અને શુભ સમૃદ્ધિ માટે શૈવ અભિષેકની વિધિનું સુવ્યવસ્થિત વર્ણન કરે છે. પ્રથમ શિવપૂજા, પછી ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશાથી ક્રમે નવ કુંભોની સ્થાપના થાય છે; તે કુંભો પ્રતીકાત્મક ‘સમુદ્ર’ દ્રવ્યો સાથે જોડાય છે—લવણજળ, દૂધ, દહીં, ઘી, શેરડીનો રસ, કાદમ્બરી, મધુર જળ, છાશ/વ્હે વગેરે. ત્યારબાદ યાગાલયરૂપ સ્નાનમંડપમાં મધ્યે શિવ, સમુદ્ર અને શિવમંત્રની સ્થાપના કરીને અષ્ટ વિદ્યેશ્વરો અને રુદ્રરૂપો (શિખંડિન, શ્રીકંઠ, ત્રિમૂર્ત, એકનેત્ર, ‘સૂક્ષ્મનામ’, ‘અનંત’ વગેરે)ની પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવે છે. શિષ્યને પૂર્વમુખ બેસાડી નિર્દિષ્ટ દ્રવ્યો વડે નિર્માઞ્ચન-શુદ્ધિ કરાવી કુંભજળથી સ્નાન કરાવવામાં આવે છે; વ્રત-નિયમોનું પાલન, શ્વેત વસ્ત્રધારણ અને પાગડી, યોગપટ્ટ, મુકુટ વગેરે અધિકારચિહ્નોથી સન્માન થાય છે. અંતે ઉપદેશ, વિઘ્નનિવારણ પ્રાર્થના, પાંચ-પાંચ આહુતિના પાંચ સમૂહોથી મંત્રચક્ર-પૂજા, તિલક-ચિહ્નાંકન અને રાજા તથા ગૃહસ્થ માટે રક્ષાત્મક રાજાભિષેક મંત્ર—આ રીતે અગ્નિપુરાણમાં સ્થાનીક-વિધિ રચના અને સાધનાશાસનનો સમન્વય દર્શાય છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहपुराणे आग्नेये एकतत्त्वदीक्षाकथनं नाम ऊननवतितमो ऽध्यायः अथ नवतितमो ऽध्यायः अभिषेकादिकथनं ईश्वर उवाच शिवमभ्यर्च्याभिषेकं कुर्याच्छिष्यादिके श्रिये कुम्भानीशादिकाष्ठासु क्रमशो नव विन्यसेत्
આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેયમાં ‘એકતત્ત્વદીક્ષા-કથન’ નામનો ઓગણનેવ્વાણો અધ્યાય સમાપ્ત થયો। હવે નેવ્વાણો અધ્યાય ‘અભિષેકાદિ-કથન’ આરંભે છે। ઈશ્વર બોલ્યા—શિવની પૂજા કરીને શિષ્ય આદિની શ્રી-સમૃદ્ધિ માટે અભિષેક કરવો; અને ઈશાન આદિ દિશાઓમાં ક્રમશઃ નવ કુંભ સ્થાપવા।
Verse 2
तेषु क्षारोदं क्षीरोदं दध्युदं घृतसागरं इक्षुकादम्बरीस्वादुमस्तूदानष्टसागरान्
તેમામાં ક્ષારોદ (ખારું પાણી) સમુદ્ર, ક્ષીરોદ (દૂધ) સમુદ્ર, દધ્યુદ (દહીં) સમુદ્ર, ઘૃતસાગર, ઇક્ષુરસ સમુદ્ર, કાદમ્બરી સમુદ્ર, સ્વાદુજલ સમુદ્ર અને મસ્તૂદ (છાશ/વ્હે) સમુદ્ર—આ આઠ સમુદ્રો છે।
Verse 3
निवेशयेद् यथासङ्ख्यमष्टौ विद्येश्वरानथ एकं शिखण्डिनं रुद्रं श्रीकण्ठन्तु द्वितीयकं
યથાક્રમે પ્રથમ આઠ વિદ્યેશ્વરોની પ્રતિષ્ઠા કરવી; ત્યારબાદ ‘શિખંડિન’ નામના રુદ્રને અને બીજા રૂપે ‘શ્રીકંઠ’ને સ્થાપિત કરવો।
Verse 4
त्रिमूर्तमेकरुद्राक्षमेकनेत्रं शिवोत्तमं सप्तमं सूक्ष्मनामानमनन्तं रुद्रमष्टमं
સાતમો (રુદ્ર) ત્રિમૂર્તિસ્વરૂપ, એક રુદ્રાક્ષધારી, એકનેત્ર અને શિવોત્તમ છે; આઠમો રુદ્ર ‘સૂક્ષ્મનામાન’ તથા ‘અનંત’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 5
मध्ये शिवं समुद्रञ्च शिवमन्त्रं च विन्यसेत् यागालयान् दिगीशस्य रचिते स्नानमण्डपे
દિગીશના યાગાલયરૂપે રચાયેલ સ્નાનમંડપના મધ્યમાં શિવ, સમુદ્ર અને શિવમંત્રનો વિન્યાસ કરવો।
Verse 6
कुर्यात् करद्वयायामां वेदीमष्टाङ्गुलोच्छ्रितां श्रीपर्णाद्यासने तत्र विन्यस्यानन्तमानसं
બે હાથના વિસ્તાર જેટલી વેદી બનાવવી, ઊંચાઈ આઠ આંગળ; અને ત્યાં શ્રીપર્ણ વગેરે પાંદડાના આસન પર મન એકાગ્ર કરીને ‘અનંત’નો વિન્યાસ કરવો।
Verse 7
शिष्यं निवेश्य पूर्वास्यं सकलीकृत्य पूजयेत् काञ्जिकौदनमृद्भस्मदूर्वागोमयगोलकैः
શિષ્યને પૂર્વમુખ બેસાડીને, સંપૂર્ણ (વિધિ-સામગ્રી) યથાવિધિ ગોઠવી, કાઞ્જિકા, ઓદન, માટી, ભસ્મ, દૂર્વા અને ગોમયના ગોળકોથી પૂજન કરવું।
Verse 8
सिद्धार्थदधितोयैश् च कुर्यान्निर्मञ्छनं ततः क्षारोदानुक्रमेणाथ हृदा विद्येशशम्बरैः
સિદ્ધાર્થ (સફેદ રાઈ), દહીં અને પાણીના પ્રયોગથી પ્રથમ નિર્મઞ્છન (શુદ્ધિ) કરવી. ત્યારબાદ ક્રમ પ્રમાણે ક્ષારોદક લગાવવું, હૃદય-મંત્ર તથા વિદ્યેશ-શમ્બર મંત્રો સાથે.
Verse 9
कलसैः स्नापयेच्छिष्यं स्वधाधारणयान्वितं परिधाप्य सिते वस्त्रे निवेश्य शिवदक्षिणे
કલશોના પવિત્ર જળથી શિષ્યને સ્નાન કરાવવું, અને તેને સ્વધા-ધારણા (વિધિ)થી યુક્ત રાખવો. પછી તેને સફેદ વસ્ત્રો પહેરાવી, શિવના શુભ જમણા ભાગે બેસાડવો.
Verse 10
पूर्वोदितासने शिष्यं पुनः पूर्ववदर्चयेत् उष्णीषं योगपट्टञ्च मुकुटं कर्तरीं घटीं
પૂર્વે કહેલા આસન પર શિષ્યને બેસાડી, ફરી પૂર્વવત્ પૂજન કરવું. (તેને) ઉષ્ણીષ, યોગપટ્ટ, મુકુટ, કર્તરી અને ઘટી (જળપાત્ર) અર્પણ કરવું.
Verse 11
अक्षमालां पुस्तकादि शिवकाद्यधिकारकं स्वादुगर्गोदानष्टसागरानिति क, ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दीक्षाव्याख्याप्रतिष्ठाद्यं ज्ञात्वाद्यप्रभृति त्वया
ચિહ્નિત (ક, ખ) હસ્તપ્રતોનો પાઠ એવો છે— “અક્ષમાળા, પુસ્તક વગેરે—શિવથી આરંભ થતા અધિકારના ચિહ્નો”; તેમજ “સ્વાદુ, ગર્ગ, ઉદાન, નષ્ટ, સાગર” (યાદી) પણ. દીક્ષા, વ્યાખ્યા/ઉપદેશ અને પ્રતિષ્ઠા વગેરે પૂર્વવિધિ જાણી, આજથી આગળ તારે પ્રવૃત્ત થવું જોઈએ.
Verse 12
सुपरीक्ष्य विधातव्यमाज्ञां संश्रावयेदिति अभिवाद्य ततः शिष्यं प्रणिपत्य महेश्वरं
સારી રીતે પરીક્ષણ કરીને વિધિ કરવી અને આજ્ઞા (નિર્દેશ) શિષ્યને યોગ્ય રીતે શ્રવણ/પાઠ કરાવવી. ત્યારબાદ શિષ્ય અભિવાદન કરીને મહેશ્વરને સાષ્ટાંગ પ્રણિપાત કરવો.
Verse 13
विघ्नज्वालापनोदार्थं कुर्याद्विज्ञापनां यथा अभिषेकार्थमादिष्टस्त्वयाहं गुरुमूर्तिना
વિઘ્નોની દહકતી જ્વાળાઓ શમાવવા માટે વિધિપૂર્વક વિનંતી કરવી—“ગુરુમૂર્તિરૂપે તમે મને અભિષેક કરવા આદેશ આપ્યો છે।”
Verse 14
संहितापारगः सो ऽयमभिषिक्तो मया शिव तृप्तये मन्त्रचक्रस्य पञ्चपञ्चाहुतीर्यजेत्
આ સંહિતામાં પારંગત છે; મેં તેને અભિષિક્ત કર્યો છે. શિવની તૃપ્તિ માટે તે મંત્રચક્રની પૂજા પાંચ-પાંચ આહુતિઓના પાંચ સમૂહ અર્પણ કરીને કરે।
Verse 15
दद्यात् पूर्णां ततः शिष्यं स्थापयेन्निजदक्षिणे शिष्यदक्षिणपाणिस्था अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीः क्रमात्
પછી પૂર્ણા-આહુતિ આપવી. ત્યારબાદ શિષ્યને પોતાના જમણા બાજુ સ્થાપિત કરવો; અને શિષ્યના જમણા હાથમાં અંગૂઠાથી ક્રમે આંગળીઓનું વિન્યાસ/સ્પર્શ કરવો।
Verse 16
लाञ्छयेदुपबद्धाय दग्धदर्भाग्रशम्बरैः कुसुमानि करे दत्वा प्रणामं कारयेदमुं
વિધિપૂર્વક ઉપબદ્ધ (બંધાયેલ/નિયંત્રિત) વ્યક્તિને દગ્ધ દર્ભાગ્રોના ગોઠથી લાઞ્છન (તિલક-ચિહ્ન) કરવું; તેના હાથમાં પુષ્પ આપી તેને પ્રણામ કરાવવો।
Verse 17
कुम्भे ऽनले शिवे स्वस्मिसंस्ततस्कृत्यमाविशेत् अनुग्राह्यास्त्वया शिष्याः शास्त्रेण सुपरीक्षिताः
કુંભમાં, અગ્નિમાં અને શિવમાં તે કૃત્ય સ્થાપિત કરીને, તે સ્વાત્મકેન્દ્રિત છે એમ માની તે કર્મમાં પ્રવેશ કરવો. શાસ્ત્ર મુજબ સુપરીક્ષિત શિષ્યો જ તમારા અનુગ્રહના પાત્ર છે।
Verse 18
भूपवन्मानवादीनामभिषेकादभीप्सितं आं श्रां श्रौं पशुं हूं फडिति अस्त्रराजाभिषेकतः
રાજાઓ, મંત્રીઓ, મનુષ્યો અને અન્ય માટે અભિષેકથી ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. મંત્ર—“આં શ્રાં શ્રૌં પશું હૂં ફડ્”; આ રીતે અસ્ત્રરાજના રાજાભિષેકથી સિદ્ધિ થાય છે.
Frequently Asked Questions
Precise ritual-architectural and spatial sequencing: nine kumbhas placed from Īśāna, a central nyāsa of Śiva/samudra/mantra in a snāna-maṇḍapa, and explicit altar metrics (two hand-spans length, eight finger-breadths height) with ordered purification and bathing steps.
It frames consecration as disciplined transformation: purification, mantra-governed installation, and authorized instruction align the disciple’s body and vows with Śiva’s mantra-order, integrating bhukti (prosperity, protection, social legitimacy) with mukti-oriented initiation and inner centering.