Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
પૂર્વની સામૂહિક પ્રતિષ્ઠાની ચર્ચા પછી ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠ ઋષિને જીર્ણોદ્ધાર-વિધાન સમજાવે છે—જીર્ણ, દોષયુક્ત અથવા તૂટેલી પવિત્ર પ્રતિષ્ઠાઓનું યોગ્ય સંચાલન. અલંકૃત પ્રતિમાને સ્નાન કરાવી તપાસવામાં આવે છે: સ્થિર અને સેવાયોગ્ય હોય તો રાખવી, અતિશય ક્ષય પામેલી હોય તો ત્યાગવી. બદલાવ જરૂરી હોય તો આચાર્ય પૂર્વવત નવી પ્રતિમા સ્થાપી સંહાર-વિધિ દ્વારા જૂના રૂપમાંથી તત્ત્વો પાછા ખેંચી તેમના મૂળમાં લય કરાવે છે. દ્રવ્યભેદે વિસર્જન—લાકડાનું રૂપ ચીરી અગ્નિમાં દહન, પથ્થરનું રૂપ જળમાં નિક્ષેપ, ધાતુ/રત્નનું રૂપ કપડાંથી ઢાંકી વાહન પર સન્માનપૂર્વક લઈ જવું. અંતે નારસિંહ-મંત્રથી હોમ, જળાર્પણમાં વાદ્ય, ગુરુને દક્ષિણા; માપ અને સામગ્રી એ જ દિવસે નક્કી કરવાની આજ્ઞા છે. કૂવો, તળાવ, સરોવર જેવી જાહેર જળરચનાઓનું જીર્ણોદ્ધાર મહાપુણ્યદાયક ગણાયું છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समुदायप्रतिष्ठाकथनं नाम षट्षष्टितमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्टितमो ऽध्यायः जीर्णोद्धारविधानं भगवानुवाच जीर्णाद्धारविधिं वक्ष्ये भूषितां स्नपयेद्गुरुः अचलां विन्यसेद्गेहे अतिजीर्णां परित्यजेत्
આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં ‘સમુદાય-પ્રતિષ્ઠા-કથન’ નામનો છ્યાસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે સડસઠમો અધ્યાય—‘જીર્ણોદ્ધાર-વિધાન’ આરંભે છે. ભગવાન બોલ્યા: “હું જીર્ણોદ્ધારની વિધિ કહું છું. ગુરુ અલંકૃત પ્રતિમાને સ્નાન કરાવે; અચલ પ્રતિમાને ગૃહ/મંદિરમાં સ્થાપે; અને અતિજીર્ણ પ્રતિમાને ત્યજી દે (નવી પ્રતિમા સ્થાપે).”
Verse 2
व्यङ्गां भग्नां च शैलाढ्यां न्यसेदन्यां च पूर्ववत् संहारविधिना तत्र तत्त्वान् संहृत्य देशिकः
જો (રચના/મૂર્તિ) વિકૃત, ભંગાયેલ અથવા શિલાભારે ભારવાળી હોય, તો આચાર્ય પૂર્વવત્ બીજી સ્થાપના કરે; અને ત્યાં સંહારવિધિથી તત્ત્વોને સંહરીને મૂળમાં લીન કરાવે।
Verse 3
सहस्रं नारसिंहेन हुत्वा तामुद्धरेद् गुरुः दारवीं दारयेद्वह्नौ शैलजां प्रक्षिपेज्जले
નારસિંહ મંત્રથી હજાર આહુતિઓ અર્પણ કરીને ગુરુ તેને (પ્રતિષ્ઠિત વસ્તુ) બહાર કાઢે. લાકડાની વસ્તુ અગ્નિમાં ચીરી નાખે, અને શિલાજ (પથ્થરની) વસ્તુ જળમાં નાંખે।
Verse 4
धातुजां रत्नजां वापि अगाधे वा जले ऽम्बुधौ यानमारोप्य जीर्णाङ्गं छाद्य वस्त्रादिना नयेत्
તે ધાતુજ હોય કે રત્નજ હોય, અથવા સમુદ્રના અગાધ જળમાં (મળેલું) હોય—જીર્ણ દેહ/અંગને વાહન પર ચઢાવી, વસ્ત્રાદિથી ઢાંકી, લઈ જવું જોઈએ।
Verse 5
वादित्रैः प्रक्षिपेत्तोये गुरवे दक्षिणां ददेत् यत्प्रमाणा च यद्द्रव्या तन्मानां स्थापयेद्दिने कूपवापीतडागादेर्जीर्णोद्धारे महाफलं
વાદ્યો સાથે (વિધિ-નિર્દિષ્ટ દ્રવ્ય) જળમાં પ્રક્ષિપ્ત કરવું અને ગુરુને દક્ષિણા આપવી. જે પ્રમાણ અને જે દ્રવ્ય જરૂરી હોય, તેમના માન તે જ દિવસે નક્કી કરવું. કૂવો, વાપી, તળાવ વગેરેના જીર્ણોદ્ધારમાં મહાફળ મળે છે।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes saṃhāra-vidhi with tattva-saṃhāra (ritual withdrawal of constitutive principles) before removal, plus material-specific disposal (wood to fire, stone to water, metal/gem carried away respectfully) and the requirement that measurements and materials be fixed on the same day.
It frames renovation as dharmic stewardship: preserving sanctity through correct rites (saṃhāra and re-installation), honoring the guru through dakṣiṇā, and treating civic waterworks renovation as high merit—integrating disciplined action (karma) with purity of worship and social welfare.