Adhyaya 49

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रं नाम अष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः अथोनपञ्चाशो ऽध्यायः मत्स्यादिलक्षणवर्णनं भगवानुवाच दशावतारं मत्स्यादिलक्षणं प्रवदामि ते मत्स्याकारस्तु मत्स्यः स्यात् कूर्मः कार्माकृलिर्भवेत्

આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિ પુરાણમાં ‘ચતુર્વિંશતિમૂર્તિસ્તોત્ર’ નામનો અષ્ટાચત્વારિંશ અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ઊનપંચાશ અધ્યાય—‘મત્સ્યાદિ લક્ષણવર્ણન’. ભગવાન બોલ્યા: હું તને મત્સ્યથી આરંભ થતા દશાવતારોના લક્ષણો કહું છું. જે માછલીના આકારવાળો તે મત્સ્ય; અને જે કાચબાના આકારવાળો તે કૂર્મ થાય.

Verse 2

शङ्खपद्मी इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नराङ्गो वाथ कर्तव्यो भूवराहो गदादिभृत् दक्षिणे वामके शङ्खं लक्ष्मीर्वा पद्ममेव वा

ગ અને ઙ ચિહ્નિત બે હસ્તપ્રતોના પાઠમાં નામ ‘શંખપદ્મી’ જણાવાયું છે. પ્રતિમા માનવદેહવાળી અથવા પૃથ્વીને ધારણ કરનાર વરાહરૂપે, ગદા વગેરે આયુધ ધારણ કરેલી બનાવવી. જમણા અને ડાબા હાથમાં શંખ હોય; સાથે લક્ષ્મી હોય, અથવા માત્ર કમળ જ હોય.

Verse 3

श्रीवामकूर्परस्था तु क्ष्मानन्तौ चरणानुगौ वराहस्थापनाद्राज्यं भवाब्धितरणं भवेत्

શ્રી (લક્ષ્મી)ને ડાબા કોણી પર સ્થાપિત કરવી; ક્ષ્મા (પૃથ્વી) અને અનંતને ચરણોના અનુગામી (સેવક) રૂપે દર્શાવવા. આવી વરાહ પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠાથી રાજ્યલાભ થાય છે અને ભવસાગર તરવાનો ઉપાય બને છે.

Verse 4

नरसिंहो विवृत्तास्यो वामोरुक्षतदानवः तद्वक्षो दारयन्माली स्फुरच्चक्रगदाधरः

નરસિંહનું મુખ વિશાળ ખુલ્લું હોય; તેણે ડાબા ઊરુથી દાનવને આઘાત કર્યો. માળા ધારણ કરીને તે દાનવનું વક્ષ ચીરી નાખે છે અને ઝળહળતું ચક્ર તથા ગદા ધારણ કરે છે.

Verse 5

छत्री दण्डी वामनः स्यादथवा स्याच्चतुर्भुजः रामश्चापेषुहस्तः स्यात् कड्गी परशुनान्वितः

વામનને છત્ર અને દંડ ધારણ કરેલો દર્શાવવો, અથવા ચતુર્ભુજ રૂપે પણ દર્શાવી શકાય. રામને ધનુષ્ય-બાણ હાથમાં દર્શાવવો; વિકલ્પરૂપે તે ખડ્ગધારી અને પરશુયુક્ત પણ હોઈ શકે.

Verse 6

रामश्चापी शरी खड्गी शङ्खी वा द्विभुजः स्मृतः गदालाङ्गलधारी च रामो वाथ चतुर्भुजः

રામને દ્વિભુજ માનવામાં આવ્યો છે—ધનુષ્યધારી, બાણધારી, ખડ્ગધારી અથવા શંખધારી. અથવા રામને ચતુર્ભુજ પણ દર્શાવી શકાય, જે ગદા અને લાંગલ (હળ) પણ ધારણ કરે.

Verse 7

वामोर्ध्वे लाङ्गलं दद्यादधः शङ्खं सुशोभनं मुषलं दक्षिणोर्ध्वे तु चक्रञ्चाधः सुशोभनं

ડાબા ઉપરના ભાગે હળ સ્થાપવું અને તેના નીચે સુશોભિત શંખ. જમણા ઉપરના ભાગે મુસળ આપવું અને તેના નીચે સુશોભિત ચક્ર સ્થાપવું.

Verse 8

शान्तात्मा लम्बकर्णश् च गौराङ्गश्चाम्बरावृतः ऊर्ध्वपद्मस्थितो बुद्धो वरदाभयदायकः

બુદ્ધ શાંતાત્મા, લાંબાકર્ણ, ગૌરાંગ અને વસ્ત્રથી આવૃત છે. તેઓ ઊંચા પદ્માસન પર સ્થિત રહી વરદ તથા અભય મુદ્રાથી વર અને નિર્ભયતા આપે છે.

Verse 9

धनुस्तूणान्वितः कल्की म्लेच्छोत्सादकरो द्विजः अथवाश्वस्थितः खड्गी शङ्खचक्रशरान्वितः

કલ્કિ—દ્વિજરૂપે—ધનુષ્ય અને તૂણીરથી યુક્ત થઈ મ્લેચ્છોનો નાશ કરનાર થશે. અથવા તે અશ્વારૂઢ, ખડ્ગધારી, શંખ-ચક્ર અને શરોથી યુક્ત રૂપે દર્શાવાશે.

Verse 10

लक्षणं वासुदेवादिनवकस्य वदामि ते दक्षिणोर्ध्वे गदा वामे वामोर्ध्वे चक्रमुत्तमं

વાસુદેવાદિ નવકના લક્ષણો હું તને કહું છું: જમણા ઉપરના હાથમાં ગદા, અને ડાબા હાથમાં—ડાબા ઉપરના—ઉત્તમ ચક્ર.

Verse 11

ब्रह्मेशौ पार्श्वगौ नित्यं वासुदेवोस्ति पूर्ववत् शङ्खी स वरदो वाथ द्विभुजो वा चतुर्भुजः

બ્રહ્મા અને ઈશ (શિવ) સદાય બાજુએ સ્થાપવા; વાસુદેવ પૂર્વવત્ રહે. તેઓ શંખધારી છે અને વરદરૂપે પણ દર્શાવી શકાય; તેમને દ્વિભુજ અથવા ચતુર્ભુજ રૂપે ચિતરવા.

Verse 12

लाङ्गली मुषली रामो गदापद्मधरः स्मृतः वामोरुहृतदानव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गौराङ्गश्चायुधावृत इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः धनुर्वाणान्वित इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रद्युम्नो दक्षिणे वज्रं शङ्खं वामे धनुः करे

બલરામને હળ અને મુસળ ધારણ કરનાર, તેમજ ગદા અને પદ્મ ધારણ કરનાર તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. (કેટલાક પાઠભેદોમાં—“ડાબી જાંઘમાંથી દાનવહર્તા”, “ગૌરવર્ણ અને આયુધોથી આવૃત”, તથા “ધનુષ-બાણયુક્ત” એમ પણ છે.) પ્રદ્યુમ્ન જમણા હાથમાં વજ્ર, ડાબા હાથમાં શંખ અને હાથમાં ધનુષ ધારણ કરે છે.

Verse 13

गदानाभ्यावृतः पीत्या प्रद्युम्नो वा धनुःशरी चतुर्भुजो निरुद्धः स्यात्तथा नारायणो विभुः

પ્રદ્યુમ્નનું ધ્યાન નાભિપ્રદેશે ગદાથી આવૃત, પીતવર્ણે તેજસ્વી તરીકે કરવું; અને અનિરુદ્ધનું ધનુષ-બાણ ધારણ કરનાર ચતુર્ભુજ રૂપે. તેમ જ સર્વવ્યાપી પ્રભુ નારાયણનું પણ ધ્યાન કરવું.

Verse 14

चतुर्मुखश् चतुर्बाहुर्वृहज्जठरमण्डलः लम्बकूर्चो जटायुक्तो व्रह्मा हंसाग्रवाहनः

બ્રહ્મા ચતુર્મુખ અને ચતુર્ભુજ છે; તેમનું જઠરમંડળ વિશાળ અને ગોળ છે. તેમના કેશગોચ લાંબા છે અને તેઓ જટાથી યુક્ત છે. તેમનું મુખ્ય વાહન હંસ છે.

Verse 15

दक्षिणे चाक्षसूत्रञ्च स्रुवो वामे तु कुण्डिका आज्यस्थाली सरस्वती सावित्री वामदक्षिणे

જમણી બાજુ અક્ષસૂત્ર (જપમાળા) હોવું જોઈએ; ડાબી બાજુ સ્રુવ (હવનચમચો) અને કુંડિકા (જળપાત્ર) હોવું જોઈએ. આજ્યસ્થાલી (ઘૃતપાત્ર) પણ સ્થાપિત કરવી; અને સરસ્વતી તથા સાવિત્રીને ક્રમે ડાબી અને જમણી બાજુ સ્થિત કરવી.

Verse 16

विष्णुरष्टभुजस्तार्क्षे करे खड्गस्तु दक्षिणे गदाशरश् च वरदो वामे कार्मुकखेटके

વિષ્ણુને અષ્ટભુજ અને તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) પર આરુઢ રૂપે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. તેમના જમણા હાથોમાં ખડ્ગ છે; તેઓ ગદા અને શર (બાણ) પણ ધારણ કરે છે; અને ડાબા હાથોથી વરદાન આપતાં ધનુષ તથા ખેટક (ઢાલ) પણ ધારણ કરે છે.

Verse 17

चक्रशङ्खौ चतुर्बाहुर् नरसिंहश् चतुर्भुजः शङ्खचक्रधरो वापि विदारितमहासुरः

નરસિંહને ચતુર્ભુજ, ચક્ર અને શંખ ધારણ કરનાર તરીકે ચિતરવો; અથવા શંખ-ચક્રધારી, જેણે મહાસુરને વિદારી નાખ્યો હોય તેમ દર્શાવવો.

Verse 18

अचतुर्बाहुर्वराहस्तु शेषः पाणितले धृतः धारयन् बाहुना पृथ्वीं वाम्नेन कमलाधरः

વરાહ ચતુર્ભુજ નથી; તે પોતાની હથેળી પર શેષને ધારણ કરે છે. એક ભુજાથી પૃથ્વીને ધારણ કરીને, ડાબી ભુજામાં કમળ ધારણ કરે છે.

Verse 19

पादलग्ना धरा कार्या पदा लक्ष्मीर्व्यवस्थिता त्रैलोक्यमोहनस्तार्क्ष्ये अष्टबाहुस्तु दक्षिणे

ધરાને પગે લગી રહેલી રીતે ઘડવી અને લક્ષ્મીને પગ પાસે સ્થિત દર્શાવવી. તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) પર ‘ત્રૈલોક્યમોહન’નું ચિત્રણ કરવું; અને જમણી બાજુ દેવ અષ્ટભુજ હોવો જોઈએ.

Verse 20

चक्रं खड्गं च मुषलं अङ्कुशं वामके करे शङ्खशार्ङ्गगदापाशान् पद्मवीणासमन्विते

ડાબા હાથમાં ચક્ર, ખડ્ગ, મુષળ અને અંકુશ હોવા જોઈએ; તેમજ શંખ, શારઙ્ગ (ધનુષ), ગદા, પાશ, પદ્મ અને વીણા સાથે પણ તે સમન્વિત હોવી જોઈએ.

Verse 21

लक्ष्मीः सरस्वती कार्ये विश्वरूपो ऽथ दक्षिणे मुद्गरं च तथा पाशं शक्तिशूलं शरं करे

ડાબી બાજુ લક્ષ્મી અને સરસ્વતીને સ્થાપિત કરવી; અને જમણી બાજુ વિશ્વરૂપને. તેના હાથમાં મુદગર, પાશ, શક્તિ, શૂલ અને શર ધારણ કરેલા દર્શાવવું.

Verse 22

वामे शङ्खञ्च शार्ङ्गञ्च गदां पाशं च तोमरं दक्षिणे चक्रमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी रत्यावृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः लम्बभ्रुव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाटः धारयन्नाकुलां पृथ्वीं वामेन कमलामध इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः लाङ्गलं परशुं दण्डं छुरिकां चर्मक्षेपकं

ડાબા હાથોમાં શંખ, શારઙ્ગ (ધનુષ્ય), ગદા, પાશ અને તોમર; જમણા હાથમાં ચક્ર—એવું ચિહ્નિત હસ્તપ્રત-પાઠ કહે છે. અન્ય ચિહ્નિત પાઠોમાં “ગદાધારી, રતિથી આવૃત”, “લાંબી ભ્રૂવાળો”, તથા “વ્યાકુલ પૃથ્વીને ધારણ કરતો; ડાબા હાથથી નીચે કમલા (લક્ષ્મી)ને ધારણ કરતો” એમ વાંચન મળે છે. આગળ—હળ, પરશુ, દંડ, છુરિકા અને ચર્મક્ષેપક (ચર્મ-પ્રક્ષેપણ શસ્ત્ર) પણ જણાવ્યાં છે.

Verse 23

विंशद्बाहुश् चतुर्वक्त्रो दक्षिणस्थोथ वामके त्रिनेत्रे वामपार्श्वे न शयितो जलशाय्यपि

તે વિશભુજ અને ચતુર્મુખ છે; તે જમણી બાજુએ પણ સ્થિત છે અને ડાબી બાજુએ પણ. તે ત્રિનેત્ર છે; ડાબા પાર्श્વે જલશાયી રૂપમાં પણ તેને શયનસ્થ દર્શાવાતો નથી.

Verse 24

श्रिया धृतैकचरणो विमलाद्याभिरीडितः नाभिपद्मचतुर्वक्त्रो हरिशङ्करको हरिः

શ્રી (લક્ષ્મી) દ્વારા ધારિત એક ચરણવાળા હરી, વિમલા આદિ દેવીઓ દ્વારા સ્તુત; જેમના નાભિ-પદ્મમાંથી ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા) પ્રગટ થયો; અને જે હરી તથા શંકર—બન્નેના કારણભૂત છે—એ જ પરમ હરી પૂજ્ય છે.

Verse 25

शूलर्ष्टिधारी दक्षे च गदाचक्रधरो पदे रुद्रकेशवलक्ष्माङ्गो गौरीलक्ष्मीसमन्वितः

જમણા હાથમાં તે શૂલ અને ઋષ્ટિ (ભાલો) ધારણ કરે છે; ડાબા હાથમાં ગદા અને ચક્ર. તેના અંગોમાં રુદ્ર અને કેશવના ચિહ્નો, લક્ષ્મીના લક્ષણો સહિત છે; અને તે ગૌરી તથા લક્ષ્મી સાથે સમન્વિત છે.

Verse 26

शङ्खचक्रगदावेदपाणिश्चाश्वशिरा हरिः वामपादो धृतः शेषे दक्षिणः कूर्मपृष्ठगः

અશ્વશિરા હરી પોતાના હાથોમાં શંખ, ચક્ર, ગદા અને વેદ ધારણ કરે છે; તેનો ડાબો પગ શેષ પર આધારિત છે અને જમણો પગ કૂર્મ (કાચબા) ની પીઠ પર સ્થિત છે.

Verse 27

दत्तात्रेयो द्विबाहुः स्याद्वामोत्सङ्गे श्रिया सह विश्वक्सेनश् चक्रगदी हली शङ्खी हरेर्गणः

દત્તાત્રેયને દ્વિભુજ દર્શાવવો જોઈએ; તેમના વામ અંકમાં શ્રી (લક્ષ્મી) સહીત આસનસ્થ હોય. તેમજ હરિના ગણ વિશ્વક્સેનને ચક્ર અને ગદા, હળ અને શંખ ધારણ કરનાર તરીકે ચિતરવો જોઈએ.