Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Sacred Geography & Pilgrimage
A cosmographic survey of the universe (bhuvanakosha) and the greatness (mahatmya) of sacred pilgrimage sites across Bharata.
Adhyayas in Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Adhyaya 107
The Creation of Svāyambhuva (Manu) — Bhuvanakośa, Seven Dvīpas, Varṣas, and Lineages
અગ્નિદેવ નગરાદિ-વાસ્તુના ઉપદેશ પછી ભુવનકોશ, પૃથ્વીનો ભૂગોળ અને મુખ્ય પ્રજનકોનું સુવ્યવસ્થિત વર્ણન આપવાનો સંકલ્પ કરે છે. પ્રિયવ્રત પોતાના પુત્રોમાં સાત દ્વીપ—જંબૂ, પ્લક્ષ, શાલ્મલ, કુશ, ક્રૌંચ, શાક અને પુષ્કર—વહેંચી ધર્મમય પ્રશાસનક્રમ દર્શાવે છે. જંબૂદ્વીપમાં મેરુ/ઇલાવૃતને કેન્દ્ર માની વર્ષ-વિભાગો અને સીમા-પર્વતો જણાવાય છે; ઉત્તર પ્રદેશો જરા-મૃત્યુના ભયથી રહિત અને યુગભેદથી પર સમતામય કહેવાય છે. પછી રાજધર્મથી વૈરાગ્ય તરફનો પવિત્ર આદર્શ આવે છે—પ્રિયવ્રત, ઋષભ અને ભરત શાલગ્રામમાં વિષ્ણુપ્રાપ્તિ કરે છે, જેથી રાજવંશ તીર્થાધારિત મુક્તિ સાથે જોડાય છે. ભરતથી સુમતિ, ત્યારબાદ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન વગેરે વંશપરંપરા વર્ણવી, આ કથા સ્વાયંભુવ સૃષ્ટિ અને કૃત-ત્રેતા આદિ યુગક્રમથી ચિહ્નિત હોવાનું કહે છે.
Adhyaya 108
Chapter 108 — भुवनकोषः (Bhuvana-kośa: The Structure of the Worlds)
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને ભુવનકોશનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરે છે—સાત દ્વીપો અને તેમને ઘેરતા સાત સમુદ્રોની ગણના કરીને જગતને ધર્મનિયત, પવિત્ર વ્યવસ્થિત ક્ષેત્ર તરીકે સ્થાપે છે। પછી જંબૂદ્વીપ અને મેરુને કેન્દ્ર બનાવી સ્પષ્ટ માપો અને કમળ-પ્રતીક આપે છે—મેરુ વિશ્વ-કમળની કર્ણિકા સમાન છે। મેરુની આસપાસ સીમા-પર્વતો અને વર્ષ-પ્રદેશો ગોઠવાયેલા છે: દક્ષિણમાં ભારત, કિમ્પુરુષ, હરિવર્ષ; ઉત્તરમાં રમ્યક, હિરણ્મય, ઉત્તરકુરુ; મધ્યમાં ઇલાવૃત। દિશાના પર્વતો, દિવ્ય ઉપવન, મેરુ પર બ્રહ્માની નગરી અને લોકપાલોના ક્ષેત્રોનું પણ વર્ણન આવે છે। વિષ્ણુના પાદમાંથી ઉતરતી નદીઓ—વિશેષે શીતા અને આલકનંદા—સ્વર્ગથી પૃથ્વી સુધી પવિત્ર જલમાર્ગ રચે છે। અંતે નદીઓ તીર્થરૂપ બને છે અને ભારતવર્ષને ધર્મ-માન્યતાથી પાવન ભૂમિ કહી આગળના તીર્થમાહાત્મ્ય માટે ભૂમિકા તૈયાર થાય છે।
Adhyaya 109
Chapter 109 — Tīrtha-mahātmya (The Glory of Sacred Pilgrimage Places)
અગ્નિ કહે છે કે તીર્થફળ આત્મસંયમથી અવિભાજ્ય છે—હાથ-પગ અને મનનું શિસ્તબદ્ધ નિયંત્રણ, લઘુ આહાર, ઇન્દ્રિયજય અને દાન સ્વીકારવાનો ત્યાગ—આ તીર્થયાત્રાને આધ્યાત્મિક રીતે ફળદાયી બનાવતી નૈતિક પૂર્વશરતો છે. અન્ય ઘાટો તરફ ન વળીને કરેલી શુદ્ધ તીર્થયાત્રા તથા ત્રણ રાત્રિનું ઉપવાસ સર્વ યજ્ઞફળ સમાન કહેવાય છે; વિશાળ યજ્ઞો ન કરી શકનાર માટે આ વ્યવહારુ વિકલ્પ છે. પુષ્કરને પરમ તીર્થ ગણાવી, ત્રણેય સંધ્યાએ દેવસન્નિધિ વિશેષ વધે છે; ત્યાં નિવાસ, જપ અને શ્રાદ્ધ વંશનું ઉદ્ધાર કરે છે, અશ્વમેધ સમું પુણ્ય અને બ્રહ્મલોક આપે છે. ત્યારબાદ નદીઓ, સંગમો, વનો, પર્વતો અને નગરો—કુરુક્ષેત્ર, પ્રયાગ, વારાણસી, અવંતી, અયોધ્યા, નૈમિષ વગેરે—ની યાદી આપી, સ્નાન, દાન (ખાસ કરીને કાર્તિકમાં અન્નદાન), તથા સ્મરણ/ઉચ્ચારથી શુદ્ધિ, સ્વર્ગ અથવા બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિ થાય છે એમ કહે છે. કુરુક્ષેત્રનું મહાત્મ્ય વિશેષ—ત્યાંની ધૂળ પણ તારક; સરસ્વતી અને વિષ્ણુસંબંધિત દેવતાઓની સન્નિધિથી તે ધર્મનું તીવ્રફળદાયી ક્ષેત્ર છે.
Adhyaya 110
गङ्गामाहात्म्यं (The Greatness of the Gaṅgā)
તીર્થમાહાત્મ્યના પ્રવાહમાં ભગવાન અગ્નિ સામાન્ય યાત્રા-મહિમાથી આગળ વધીને ગંગાને પવિત્ર ભૂગોળની પરમ શુદ્ધિકારિણી તરીકે વિશેષ રીતે વર્ણવે છે. જ્યાં જ્યાં ગંગા વહે છે તે ભૂમિ સ્વયં પાવન બને છે—ભૂગોળ પણ ધર્મનું વાહન બને છે. ગંગાને જીવોની પરમ ‘ગતિ’ (આશ્રય/માર્ગ) કહી, સતત પૂજનથી તે પિતૃવંશ અને સંતાનવંશ—બંનેનો ઉદ્ધાર કરે છે એમ જણાવે છે. ગંગાદર્શન, સ્પર્શ, જલપાન અને સ્તુતિપાઠ જેવી સરળ ભક્તિ-વિધિઓ મહાફલદાયી છે, દીર્ઘ તપશ્ચર્યાથી પણ શ્રેષ્ઠ; એક માસ તટ પર ભક્તિપૂર્વક નિવાસ કરવો સર્વ યજ્ઞફળ સમાન ગણાયો છે. અસ્થિ-અવશેષ ગંગામાં જેટલા સમય રહે તેટલા સમય સ્વર્ગવાસ નિશ્ચિત—અંત્યેષ્ટિ-શ્રાદ્ધનું મહત્ત્વ દર્શાવાયું છે. અંતે કૃપાની સર્વસુલભતા દર્શાવી અંધ વગેરે અવરોધિત જન પણ ગંગાતીર્થથી દેવતુલ્ય બની ભુક્તિ અને મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે એમ પ્રતિપાદિત છે.
Adhyaya 111
प्रयागमाहात्म्यम् (The Greatness of Prayāga)
અગ્નિ પ્રયાગમાહાત્મ્યનો આરંભ કરીને પ્રયાગને પરમ તીર્થ કહે છે, જે ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને આપે છે તથા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ વગેરે દેવો અને ઋષિઓનું સંગમસ્થાન છે. ગંગાતટની માટી ધારણ કરવાથી અથવા દેહ પર લેપ કરવાથી સૂર્ય જેમ અંધકાર દૂર કરે તેમ પાપ નાશ પામે છે—આ રીતે બાહ્ય આચરણથી આંતરિક શુદ્ધિનો સંબંધ દર્શાય છે. ગંગા–યમુના વચ્ચેનો પ્રદેશ પૃથ્વીનું ‘જઘન’ અને તેમાં પ્રયાગ ‘અંતરુપસ્થ’ સમાન કહેવાયો છે, જેથી ભૂગોળને દિવ્ય દેહરૂપે સમજાવવામાં આવે છે. પ્રતિષ્ઠાન, કમ્બલા, અશ્વતર, ભોગવતી વગેરે ઉપતીર્થો પ્રજાપતિની વેદી ગણાયા; વેદો અને યજ્ઞો ત્યાં મૂર્તિમાન સમાન હોવાથી નામોચ્ચારણથી પણ પુણ્ય મળે છે. સંગમે દાન, શ્રાદ્ધ અને જપ અક્ષય ફળદાયક છે; પ્રયાગમાં મરણ ઇચ્છનારાઓની અડગ નિશ્ચયતાનો પણ ઉલ્લેખ છે. અંતે હંસપ્રપતન, કોટિતીર્થ, અશ્વમેધ-તીર્થ, માનસતીર્થ, વાસરક વગેરે સ્થાનો, માઘ માસની મહિમા અને ગંગાના ત્રણ પરમ સ્થાનો—ગંગાદ્વાર, પ્રયાગ, ગંગાસાગર—ની દુર્લભતા જણાવાઈ છે।
Adhyaya 112
Prayāga-māhātmya (Conclusion Notice)
આ વિભાગ અગ્નેય પુરાણના તીર્થ-પ્રકરણમાં પ્રયાગ-માહાત્મ્ય પૂર્ણ થયાનું સંક્રમણાત્મક સમાપન-સૂચન છે. પૂર્વવર્તી ઉપદેશને ઔપચારિક રીતે બંધ કરીને, પવિત્ર ભૂગોળને પ્રયોગાત્મક ધર્મ રૂપે શીખવવાની પુરાણિક પદ્ધતિ જાળવે છે—વિશિષ્ટ તીર્થો પુણ્ય, શુદ્ધિ અને સાંસારિક જીવનને મોક્ષાનુકૂળ ગોઠવવાના સાધન તરીકે દર્શાય છે. આ સમાપન અગ્નેય વિદ્યાની ક્રમબદ્ધ પ્રગતિ પણ સૂચવે છે—એક તીર્થના વિધિ-તત્ત્વ સ્વરૂપથી બીજા તીર્થ તરફ આગળ વધતાં ક્ષેત્રોનું સુસંગત નકશો રચાય છે, જે પુરાણના વિશ્વકોશીય હેતુઓ (કર્મકાંડ, પ્રતિમા-લક્ષણ, રાજધર્મ/શાસન અને સહાયક વિદ્યાઓ)ને પૂરક બને છે।
Adhyaya 113
Narmadā-ādi-māhātmya (The Greatness of the Narmadā and Other Tīrthas)
આ તીર્થ-માહાત્મ્યમાં ભગવાન અગ્નિ નર્મદાને પરમ પાવની કહી સ્તુતિ કરે છે અને તેના અસંખ્ય તીર્થોની વ્યાપકતા તથા સમૃદ્ધિ વર્ણવે છે. ગંગાનું દર્શન માત્રે તત્કાળ શુદ્ધિ અને નર્મદાના જળ-સ્પર્શ/સ્નાનથી પાવનતા—આ તુલનાથી પુણ્યપ્રાપ્તિના ભિન્ન માર્ગો સ્પષ્ટ થાય છે. ત્યારબાદ અમરકંટક પ્રદેશમાં પર્વતની આસપાસનાં અનેક તીર્થો, શ્રીપર્વત અને કાવેરીના શુભ સંગમનું નિરૂપણ થાય છે. શ્રીપર્વતની પવિત્રતાની કારણકથા મુજબ ગૌરીએ ત્યાં તપ કર્યું, અધ્યાત્મનો વર મેળવ્યો અને સ્થળ તે નામે પ્રસિદ્ધ થયું. અંતે કહે છે કે અહીં દાન, તપ, જપ અને શ્રાદ્ધ કરવાથી અક્ષય ફળ મળે; આ તીર્થમાં મૃત્યુ થવાથી શિવલોકપ્રાપ્તિ થાય છે, અને હર-દેવીની સન્નિધિ તથા ક્રીડા અહીં વર્ણિત છે.
Adhyaya 114
Chapter 114 — Gayā-māhātmya (The Greatness of Gayā)
અગ્નિ વસિષ્ઠને ગયા-તીર્થની પરમ મહિમા કહે છે. ગયાસુરના તપથી દેવો વ્યાકુળ થાય છે; વિષ્ણુ તેને વર આપી ‘સર્વતીર્થમય’ બનાવે છે. પછી સ્થિરતા માટે વિષ્ણુના આદેશે બ્રહ્મા ગયાસુરના દેહને યજ્ઞભૂમિ રૂપે માગે છે; અસુર સંમતિ આપી વેદી બને છે, પરંતુ હલનચલન થાય છે. ત્યારે ધર્મ દ્વારા ધારિત દેવમયી શિલા સ્થાપિત થાય છે. ધર્મવ્રતા/દેવવ્રત, મરીચિનો શાપ અને દેવોનો વર—આ કથાથી શિલાની પવિત્રતા સમજાય છે; તેમાં સર્વ દેવતાઓનું નિવાસ અને દિવ્ય પાદચિહ્નો છે. વિષ્ણુ ગદાધર રૂપે પ્રગટ થઈ અચળતા નિશ્ચિત કરે છે; બ્રહ્મા પૂર્ણાહુતિ કરે છે; ગયાસુરને વર મળે છે કે તેનો દેહ વિષ્ણુ-શિવ-બ્રહ્મા સંયુક્ત પાવન ક્ષેત્ર બની પિતૃઓને બ્રહ્મલોક આપનારું પ્રસિદ્ધ થાય. અંતે ધર્મકર્મમાં લોભની નિંદા, ગયામાં તીર્થાધારિત પુરોહિતજીવિકાનો અધિકાર, તથા ‘ગયા’ નામકરણ અને પાંડવોના હરિપૂજનનો સંબંધ વર્ણવાયો છે।
Adhyaya 115
अध्याय ११५ — गयायात्राविधिः (Procedure for the Pilgrimage to Gayā)
આ અધ્યાયમાં અગ્નિદેવ ગયાયાત્રાનો ક્રમબદ્ધ વિધાન જણાવે છે—શ્રાદ્ધ અને પિંડદાનને પિતૃઓના ઉદ્ધાર તથા યાત્રિકની આત્મશુદ્ધિ માટે મુખ્ય સાધન ગણાવવામાં આવ્યું છે. સાધકે પ્રથમ નિર્ધારિત શ્રાદ્ધ કરવું, પછી કાર્પટી (ભિક્ષુકસદૃશ) સંયમ ધારણ કરવો, દાન-પ્રતિગ્રહ ન કરવો, અને દરેક પગલું પિતૃઉન્નતિનું પુણ્ય માનવું. ગયાની મહિમા અન્ય દાવાઓ (ગોશાળામાં મરણ, કુરુક્ષેત્ર નિવાસ વગેરે) કરતાં શ્રેષ્ઠ કહી, ગયાએ પહોંચેલો પુત્ર પિતૃઓનો ‘ત્રાતા’ બને છે એમ કહે છે. ત્યારબાદ તીર્થયાત્રાનો ક્રમ: ઉત્તર-માનસ અને દક્ષિણ-માનસમાં સ્નાન-તર્પણ; કનખલ અને ફલ્ગુ/ગયાશિરસ પરમ સ્થાન—જ્યાં સમૃદ્ધિ ‘ફળે’ અને પિતૃઓ બ્રહ્મલોક પામે; ધર્મારણ્ય/મતંગ આશ્રમ, બ્રહ્મસર અને બ્રહ્મયૂપ ખાતે અન્ય ક્રિયાઓ. અંતે રુદ્રપાદ, વિષ્ણુપદ, બ્રહ્મપદ તથા દક્ષિણાગ્નિ/ગાર્હપત્ય/આહવનીય અગ્નિસ્થાનોમાં વિધિઓ. મંત્રરૂપો, જાણીતાં-અજાણ્યાં માતૃ-પિતૃ કુલસમાવેશના સૂત્રો, લુપ્તવિધિ ધરાવનાર માટે પણ ઉપાય, સૈકડો પેઢીઓનો ઉદ્ધાર, દસ અશ્વમેધનું ફળ અને પુનર્જન્મનિવારણનો ઉલ્લેખ છે. અંતમાં અક્ષયવટ અને બ્રાહ્મણભોજનના અક્ષય પુણ્યની પ્રશંસા કરીને કહે છે કે કડક ક્રમ ન પાળ્યો હોય તો પણ ગયાયાત્રા મહાફળદાયી છે।
Adhyaya 116
Chapter 116 — गयायात्राविधिः (Gayā-yātrā-vidhiḥ) | The Procedure for the Gayā Pilgrimage
ભગવાન અગ્નિ ગયા-યાત્રાનો ક્રમબદ્ધ વિધિ-માર્ગ દર્શાવે છે—ગાયત્રીજપસહિત સ્નાન, ત્રિ-સંધ્યા પાલન, તથા પ્રાતઃ અને મધ્યાહ્ને શ્રાદ્ધ અને પિંડદાન. અધ્યાયમાં ગયાને પદચિહ્નો (પદ), કુંડો, શિલાઓ, દ્વારો અને દેવસન્નિધિઓથી ભરેલું ઘન તીર્થ-જાળ તરીકે દર્શાવ્યું છે; અર્ઘ્ય, નમસ્કાર અને મંત્રથી દરેક સ્થાનની ઉપાસના ‘સક્રિય’ બને છે. યોનિ-દ્વારથી પસાર થવું સંસારમાં પુનરાગમન-નિવારણનું પ્રતીક છે; વૈતરણિ-ધેનુનું દાન એકવીસ પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરે છે; અને પુન્ડરીકાક્ષ (વિષ્ણુ)ના દર્શનથી ઋણત્રયનો નાશ થાય છે. આગળ ગદાધર, હૃષીકેશ, માધવ, નારાયણ, વરાહ, નરસિંહ, વામન વગેરે વિષ્ણુરূপો, શિવલિંગો (ગુપ્ત અષ્ટલિંગો સહિત), દેવીઓ અને ગણેશની સંયુક્ત પૂજા વર્ણવી યાત્રાને સમગ્ર આરાધના-સંશ્લેષણ રૂપે સ્થાપે છે. અંતે ગદાધર સ્તોત્ર દ્વારા ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષની પ્રાર્થના, ઋણમોચનનું સાક્ષ્ય, તથા ‘અક્ષય શ્રાદ્ધ’ સિદ્ધાંત—ગયા કર્મોથી અવિનાશી પુણ્ય અને પિતૃઓની બ્રહ્મલોકગતિ—પ્રતિપાદિત છે।
Adhyaya 117
अध्याय ११७ — श्राद्धकल्पः (The Procedure for Śrāddha)
આ અધ્યાયમાં ગયા-તીર્થયાત્રાના વર્ણન પછી શ્રાદ્ધ-કલ્પનું તાંત્રિક વિધાન આવે છે અને શ્રાદ્ધને તીર્થ-પ્રભાવથી વિશેષ ફળદાયક કર્મ ગણાવ્યું છે—ખાસ કરીને ગયા ખાતે અને સંક્રાંતિના દિવસે। શુભ સમય (શુક્લપક્ષમાં ચતુર્થીથી આગળ), પૂર્વદિવસે આમંત્રણ, યોગ્ય પાત્રો—યતિ, સાધુ, સ્નાતક, શ્રોત્રિય—ની પસંદગી તથા અપાત્રનો ત્યાગ જણાવાયો છે। પિતૃ અને માતૃ પક્ષ માટે ત્રણ-ત્રણ પ્રતિનિધિઓને આસન આપવું, બ્રહ્મચર્યસદૃશ સંયમ, કુશ/દર્ભ અને પવિત્રની ગોઠવણી, યવ-તિલ છાંટી વિશ્વેદેવ અને પિતૃઓનું આવાહન, મંત્રપૂર્વક અર્ઘ્ય અને જળદાન, તેમજ દેવ-પરિક્રમા અને પિતૃ-પરિક્રમાનો ભેદ (સવ્ય/અપસવ્ય) સમજાવાયો છે। અગ્નિહોત્રી ગૃહસ્થ માટે હોમ, અગ્નિ વિનાના માટે હસ્તદાન, પછી ભોજન, તૃપ્તિ-પ્રશ્ન, ઉચ્છિષ્ટ વ્યવસ્થા, પિંડ સ્થાપન, અક્ષય-ઉદક આશીર્વાદ, સ્વધા પાઠ અને દક્ષિણા વિધાન આવે છે। અંતે એકોદ્દિષ્ટ, સપિંડિકરણ અને અભ્યોદયિક શ્રાદ્ધ, ભોજન અનુસાર તૃપ્તિ-કાળ, પંક્તિ-પાવન બ્રાહ્મણની લાયકાત, તિથિ-ફળ, અક્ષય સમય અને ગયા-પ્રયાગ-ગંગા-કુરુક્ષેત્રાદિ તીર્થોમાં અક્ષય શ્રાદ્ધફળનું મહાત્મ્ય સંક્ષેપે જણાવાયું છે।
Adhyaya 118
Bhāratavarṣa (भारतवर्षम्) — Definition, Divisions, Mountains, Peoples, and Rivers
ભગવાન અગ્નિ ભારતવર્ષને દક્ષિણ સમુદ્ર અને હિમાલય વચ્ચેનો દેશ કહી નિર્ધારિત કરે છે, યોજનોમાં તેની પરંપરાગત વ્યાપ્તિ જણાવે છે અને તેને કર્મભૂમિ તરીકે સ્થાપે છે—જ્યાં માનવ કર્મથી સ્વર્ગપ્રાપ્તિ તથા અપવર્ગ (મોક્ષ) બંને સિદ્ધ થાય છે. પછી ભુવનકોશ-શૈલીમાં કુલપર્વતોના નામ આપી ઉપખંડની પૌરાણિક ભૂ-રચનાનો આધાર દર્શાવે છે. દ્વીપો અને તેમના સમુદ્ર-પરિવેષ્ટનનો સંકેત આપી ભારતના નવ વિભાગોનું વર્ણન કરે છે. કિરાત, યવન વગેરે જનસમૂહો તથા બ્રાહ્મણાદિ વર્ણવ્યવસ્થાને આ ગોઠવણીમાં સ્થાન આપે છે. અંતે વિંધ્ય, સહ્ય, મલય, મહેન્દ્ર, શુક્તિમત અને હિમાલયમાંથી ઉદ્ભવતી નદીપ્રણાલીઓની યાદી આપી પવિત્ર જળધારાઓને પર્વતીય ભૂગોળ સાથે જોડે છે; આમ ભૂગોળ ધર્મનું નિર્દેશક બને છે અને નદીઓ તીર્થપુણ્યની જીવંત વહેણી બને છે।
Adhyaya 119
Mahādvīpādi (The Great Continents and Related Cosmography) — Agni Purana Chapter 119
અગ્નિ પૂર્વના ભારતવર્ષ-વર્ણન પછી મહાદ્વીપાદિ વિશ્વરચનાનું ક્રમબદ્ધ નિરૂપણ કરે છે. પ્રથમ જંબૂદ્વીપ—એક લાખ યોજન વિસ્તાર, નવ વિભાગ, અને ચારે તરફ ક્ષીર (દૂધ) સમુદ્રથી ઘેરાયેલો—વર્ણવાય છે. પછી વલયાકાર રીતે બહાર પ્લક્ષદ્વીપ (મેધાતિથિ-વંશજ રાજાઓ, વર્ષોના નામ, મુખ્ય નદીઓ અને વર્ણાશ્રમધર્મની વ્યવસ્થા સાથે), ત્યારબાદ શાલ્મલ વગેરે દ્વીપો આવે છે; દરેક દ્વીપને ઘેરતા સમુદ્રો અલગ—લવણ, ઇક્ષુરસ, સુરા/સુરોદ, ઘૃત, દધિજલ/મઠ્ઠું, અને સ્વાદુ જળ. પ્રદેશોના નામકરણનો તર્ક, અધિપતિઓની વંશપરંપરા, પર્વત-નદીઓ, તેમજ સોમ, વાયુ, બ્રહ્મા, સૂર્ય અને હરિની ઉપાસના-રીતિઓ દર્શાવી ભૂગોળને સ્થાનિક ભક્તિતત્ત્વ સાથે જોડે છે. અંતે સુવર્ણમય નિર્જીવ સ્વાદૂદક ભૂમિ, અંધકારાવૃત લોકાલોક પર્વત અને અંડકટાહ (બ્રહ્માંડ આવરણ) દ્વારા સીમા-સિદ્ધાંત કહી પરિમિત, માપિત પુરાણોક્ત લોકવ્યવસ્થા સ્થાપે છે।
Adhyaya 120
Adhyaya 120 — भुवनकोषः (Bhuvanakośa: Cosmic Geography and Cosmological Measures)
અગ્નિ વસિષ્ઠને સુવ્યવસ્થિત ભુવનકોશ શીખવે છે—પૃથ્વીનું પરિમાણ, અટલથી પાતાળ સુધી સાત પાતાળલોકોની વિવિધ ભૂમિઓ, અને શેષ/અનંત તામસ આધારરૂપે પૃથ્વીને ધારણ કરે છે. નીચે નરકપ્રદેશો, ઉપર સૂર્યનું જગત્-પ્રકાશન, તથા સૂર્ય, ચંદ્ર, નક્ષત્રમંડળ અને ગ્રહલોકોની ક્રમશઃ દૂરીઓ વર્ણવી ધ્રુવ સુધી અને ત્યારપછી મહર્લોક, જનલોક, તપોલોક, સત્ય/બ્રહ્મલોક સુધી લોકક્રમ જણાવે છે. બ્રહ્માંડ અને તેના આવરણો—જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, ભૂતાદિ, મહત્ અને પ્રધાન—સાંખ્ય તત્ત્વભાષા સાથે વૈષ્ણવ તત્ત્વમાં સંકલિત છે; વિષ્ણુ અને શક્તિને પ્રકટિકરણની કારણશક્તિ કહેવામાં આવે છે. જ્યોતિષશાસ્ત્રશૈલીમાં સૂર્યરથ, કાળચક્ર, વેદછંદરૂપ અશ્વો, ધ્રુવપુચ્છ શિશુમારરૂપ અને ગંગાના દિવ્ય પ્રાદુર્ભાવનું સ્મરણ પાપનાશક તરીકે સ્તુત છે. અંતે વિષ્ણુને સત્તા અને જ્ઞાનનો આધાર કહી આ ભુવનકોશના પાઠથી આધ્યાત્મિક ફળની પ્રતિજ્ઞા કરવામાં આવે છે.