Adhyaya 87

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां विद्याविशोधनं नाम षडशीतितमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीतितमो ऽध्यायः शान्तिशोधनकथनं ईश्वर उवाच सन्दध्यादधुना विद्यां शान्त्या सार्धं यथाविधि शान्तौ तत्त्वद्वयं लीनं भावेश्वरसदाशिवौ

આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેયમાં નિર્વાણ-દીક્ષા વિષયમાં ‘વિદ્યા-વિશોધન’ નામનો છ્યાસી મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે સત્તાસી મો અધ્યાય—‘શાંતિ-શોધનનું કથન’ આરંભે છે. ઈશ્વર બોલ્યા: “હવે નિયમ મુજબ શાંતિ સાથે વિદ્યાનું યોગ્ય સંધાન કરવું. શાંતિમાં બે તત્ત્વ લય પામે છે—ભાવેશ્વર અને સદાશિવ।”

Verse 2

छेदनं भेदनं तेषां बहुलीकरणन्तथा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हकारश् च क्षकारश् च द्वौ वर्णौ परिकीर्तितौ रुद्राः समाननामानो भुवनैः सह तद्यथा

“તેમની ક્રિયાઓ છેદન, ભેદન અને બહુલિકરણ”—આ ‘ગ’ ચિહ્નિત પુસ્તક-પાઠ છે. ‘હ’ અને ‘ક્ષ’—આ બે વર્ણો પરિકીર્તિત છે. સમાન નામ ધરાવતા રુદ્રો ભુવન સાથે આ પ્રમાણે છે।

Verse 3

प्रभवः समयः क्षुद्रो विमलः शिव इत्य् अपि घनौ निरञ्जनाकारौ स्वशिवौ दीप्तिकारणौ

તેમને પ્રભવ (મૂળસ્ત્રોત), સમય (નિયમિત વ્યવસ્થા), ક્ષુદ્ર (સૂક્ષ્મ), વિમલ (નિર્મળ) અને શિવ (મંગલમય) એમ પણ કહે છે. તેઓ ઘન અને સર્વવ્યાપી, નિરંજન-આકાર; સ્વશિવરૂપે સ્થિત થઈ તેજનું કારણ છે.

Verse 4

त्रिदशेश्वरनामा च त्रिदशः कालसज्ज्ञकः सूक्ष्माम्बुजेश्वरश्चेति रुद्राः शान्तौ प्रतिष्ठिताः

શાંતિ-વિધિ માટે પ્રતિષ્ઠિત રુદ્રો આ છે—એક ત્રિદશેશ્વર નામનો, બીજો ત્રિદશ, ત્રીજો કાલ સંજ્ઞાવાળો, અને ચોથો સૂક્ષ્મામ્બુજેશ્વર।

Verse 5

व्योमव्यापिने व्योमव्याप्यरूपाय सर्वव्यापिने शिवाय अनन्ताय अनाथाय अनाश्रिताय ध्रुवाय शाश्वताय योगपीठसंस्थिताय नित्ययोगिने ध्यानाहारायेति द्वादशपादानि पुरुषः कवचौ मन्त्रौ वीजे विन्दूपकारकौ अलम्बुषायसानाड्यौ वायू कृकरकर्मकौ

આકાશમાં વ્યાપનાર, આકાશસમાન સર્વવ્યાપી રૂપ ધરાવનાર, સર્વત્ર વ્યાપક શિવને; અનંતને, અનાથોના રક્ષકને, નિરાશ્રિતને, ધ્રુવને, શાશ્વતને; યોગપીઠમાં સ્થિત નિત્યયોગીને, જેમનો આહાર ધ્યાન છે—નમસ્કાર. આ પુરુષના બાર ‘પાદ’ છે. બે કવચ-મંત્ર; બે બીજ ‘બિંદુ’ અને ‘ઉપકારક’ કહેવાય છે. નાડીઓ અલંબુષા અને યશા; તથા વાયુ પ્રાણ અને કૃકર—પોતપોતાના કર્મ સાથે।

Verse 6

इन्द्रिये त्वक्करावस्या स्पर्शस्तु विषयो मतः गुणौ स्पर्शनिनादौ द्वावेकः कारणमीश्वरः

ત્વચા-ઇન્દ્રિયનો વિષય સ્પર્શ માનવામાં આવે છે. તેના બે ગુણ—સ્પર્શ અને નિનાદ (ધ્વનિ); અને એકમાત્ર પરમ કારણ ઈશ્વર છે.

Verse 7

तुर्म्यावस्थेति शान्तिस्थं सम्भाव्य भुवनादिकं विदध्यात्ताडनं भेदं प्रवेशञ्च वियोजनं

‘તુર્મ્યા-અવસ્થા’ નામની મંત્રસ્થિતિને શાંતિમાં સ્થિત માનીને, ભુવનાદિનું માનસિક સંકલ્પ કરીને, પછી તાડન (પ્રેરણ/આઘાત), ભેદ (વિભેદન), પ્રવેશ (પ્રવેશન/આવેશન) અને વિયોજન (વિચ્છેદ) જેવી ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ.

Verse 8

आकृष्य ग्रहणं कुर्याच्छान्तेर्वदनसूत्रतः आत्मन्यारोप्य सङ्गृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत्

તેને પોતાની તરફ આકર્ષી, શાંતિ-વિધિના વદન-મંત્રસૂત્ર અનુસાર તેનું ગ્રહણ કરવું. પછી તેને પોતાના પર આરોપી, સંಗ್ರહીને, તે કલાને કુંડમાં સ્થાપિત કરવી.

Verse 9

ईशं तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं भव्यं त्वयानुकूलेन कुर्यात् विज्ञापनामिति

હે ઈશ! આ વિષયમાં તમારા અધિકાર હેઠળ હું આ મુમુક્ષુ સાધકને દીક્ષા આપું છું. તમારી અનુકૂળતાથી મંગલમય વિધિ સંપન્ન થાઓ—આ મારી ઔપચારિક વિજ્ઞાપના છે.

Verse 10

आवाहनादिकं पित्रोः शिष्यस्य ताडनादिकं अपाठः व्योमव्यापकरूपाय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्योमरूपायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्यायपरायेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्यानाहारायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भाव्यं त्वया च शुद्धेन इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विधायादाय चैतन्यं विधिनाअत्मनि योजयेत्

આવાહન વગેરે પિતૃ-સંબંધિત વિધિઓ તથા શિષ્યના તાડન વગેરે શાસન-ક્રિયાઓ વિધિપૂર્વક કરીને, પછી વિધાન મુજબ ચૈતન્ય-તત્ત્વને ગ્રહણ કરી આત્મામાં યોજવું.

Verse 11

पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया हृत्सम्पुटात्मवीजेन देवीगर्भे नियोजयेत्

પૂર્વવત્ પિતૃ-તત્ત્વના સંયોગનું ભાવન કરીને, ‘ઉદ્ભવા’ નામક (મંત્ર/શક્તિ) દ્વારા તથા હૃદય-સંપુટમાં સ્થિત આત્મ-બીજથી, તે શક્તિને દેવી-ગર્ભમાં નિયોજિત કરવી.

Verse 12

देहोत्पत्तौ हृदा पञ्च शिरसा जन्महेतवे शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना

દેહોત્પત્તિ માટે હૃદયથી પાંચ વાર (મંત્ર-વિનિયોગ કરવો); જન્મહેતુ માટે શિરસથી; અધિકાર માટે શિખાથી; ભોગ માટે કવચ-મંત્રથી; અને રક્ષણ માટે અસ્ત્ર-મંત્રથી વિનિયોગ કરવો.

Verse 13

लयाय शस्त्रमन्त्रेण श्रोतःशुद्धौ शिवेन च तत्त्वशुद्धौ हृदा ह्य् एवं गर्भाधानादि पूर्ववत्

લય (વિલય) માટે શસ્ત્ર-મંત્ર, સ્રોતઃ-શુદ્ધિ માટે શિવ-મંત્ર અને તત્ત્વ-શુદ્ધિ માટે હૃદ્-મંત્રનો પ્રયોગ કરવો. આ રીતે ગર્ભાધાનાદિ સંસ્કારકર્મો પૂર્વોક્ત વિધિ મુજબ કરવાં જોઈએ.

Verse 14

वर्मणा पाशशैथिल्यं निष्कृत्यैवं शतं जपेत् मलशक्तितिरोधने शस्त्रेणाहुतिपञ्चकं

વર્મ (કવચ) મંત્રથી બંધનો શૈથિલ્ય કરવું; અને પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે તેનો સો વખત જપ કરવો. મલ-શક્તિના તિરોધાન/નિવારણ માટે શસ્ત્ર વડે પાંચ આહુતિઓ આપવી.

Verse 15

एवं पाशवियोगे ऽपि ततः सप्तास्त्रजप्तया छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या पाशान्वीजवता यथा

આ રીતે પાશ-વિયોગની પ્રક્રિયામાં પણ, પછી અસ્ત્ર-મંત્ર સાત વાર જપીને, ‘કર્તરી’ સ્વરૂપ અસ્ત્રથી પાશોને કાપી નાખવા—જેમ ઝડપી અને તીક્ષ્ણ ઉપકરણથી કાપવામાં આવે છે।

Verse 16

ॐ हौं शान्तिकलापाशाय हः हूं फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशमन्त्रेण पूर्ववत् घृतपूर्णे श्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्

“ૐ હૌં શાંતિ-કલાપાશાય હઃ હૂં ફટ્” એમ ઉચ્ચારી, મંત્રશક્તિનું વિસર્જન કરીને તેને વર્તુળાકાર કરવું; પછી પૂર્વવત્ પાશ-મંત્રથી, ઘૃતપૂર્ણ શ્રુવામાં (ઘી) મૂકી, કલાસ્ત્ર દ્વારા જ હોમ કરવો।

Verse 17

अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुशनिवृत्तये प्रायश्चित्तनिषेधाय दद्यादष्टाहुतीरथ

પાશ અને અંકુશની નિવૃત્તિ માટે અસ્ત્ર-મંત્રથી પાંચ આહુતિઓ આપવી. ત્યારબાદ વધુ પ્રાયશ્ચિત્તની જરૂરિયાત ન રહે તે માટે આઠ આહુતિઓ વધુ આપવી।

Verse 18

ॐ हः अस्त्राय हूं फट् हृदेश्वरं समावाह्य कृत्वा पूजनतर्पणे विदधीत विधानेन तस्मै शुल्कसमर्पणं

“ૐ હઃ અસ્ત્રાય હૂં ફટ્” મંત્રનો જપ કરીને હૃદેશ્વરને આવાહન કરવો; પછી પૂજન અને તર્પણ કરીને, વિધાન મુજબ તેમને યોગ્ય શુલ્ક (દક્ષિણા) અર્પણ કરવું।

Verse 19

ॐ हां ईश्वर बुद्ध्यहङ्कारौ शुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्येश्वर त्वया न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति

“ૐ હાં। હે ઈશ્વર, બુદ્ધિ અને અહંકારરૂપ શુલ્ક સ્વીકારો, સ્વાહા। હે પ્રભુ, જેના પાશ સંપૂર્ણ દગ્ધ થયા છે એવા આ પશુ માટે તમે બંધક બનીને ન રહો; પરંતુ શિવાજ્ઞા પ્રગટ કરો।”

Verse 20

एकं पाशवियोगार्थमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्य् ऐमिति क, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ओमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ यैमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विसृजेदीश्वरन्देवं रौद्रात्मानं नियोजयेत् ईषच्चन्द्रमिवात्मानं विधिनाअत्मनि योजयेत्

‘પાશવિયોગ માટે એક (અક્ષર/સૂત્ર) છે’—એવું કેટલાક ગ-ઘ ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં વાંચાય છે; અન્ય ક-ઙ ચિહ્નિતમાં ‘ૐ હ્ય્ ઐમ્’, કેટલાક ગ ચિહ્નિતમાં ‘ૐ’, અને કેટલાક ઘ ચિહ્નિતમાં ‘ૐ યૈમ્’ પાઠ છે। આમ જપ કરીને ઈશ્વર દેવનું વિસર્જન કરવું અને રૌદ્રાત્મ સ્વરૂપમાં નિયોજન કરવું; તથા વિધાન મુજબ ક્ષીણ ચંદ્ર સમે આત્માને આત્મામાં યોજવું।

Verse 21

सूत्रे संयोजयेदेनं शुद्धयोद्भवमुद्रया दद्यात् मूलेन शिष्यस्य शिरस्यमृतविन्दुकं

શુદ્ધયોદ્ભવ મુદ્રાથી તેને સૂત્રમાં (યજ્ઞોપવીતમાં) સંયોજિત કરવો; પછી મૂળમંત્ર દ્વારા શિષ્યના શિરે અમૃતબિંદુ આપવો।

Verse 22

विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः दद्यात् पूर्णां विधानज्ञो निःशेषविधिपूरणीं

અગ્નિમાં સ્થિત બે પિતૃદેવતાઓને પુષ્પાદિથી પૂજીને વિસર્જિત કરવું; પછી વિધાનજ્ઞ વ્યક્તિ ‘પૂર્ણા’ (સમાપન આહુતિ) અર્પણ કરે, જે સર્વ વિધિઓને નિઃશેષ પૂર્ણ કરે છે।

Verse 23

अस्यामपि विधातव्यं पूर्ववत्ताडनादिअकं स्ववीजन्तु विशेषः स्याच्छुद्धिः शान्तेरपीडिता

આ વિધિમાં પણ પૂર્વવત્ તાડનાદિ કર્મો કરવાં જોઈએ; પરંતુ વિશેષતા એ છે કે સ્વકીય બીજમંત્રનો પ્રયોગ થાય. આ શાંતિકર્મથી પીડા વિના શુદ્ધિ સિદ્ધ થાય છે.