Chhandas-shastra
The Science of Prosody
A systematic treatise on Vedic and classical Sanskrit meters (chhandas), their rules, variations, and application in poetry.
Adhyayas in Chhandas-shastra
Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
છંદ-અધિકારમાં ભગવાન અગ્નિ ગાયત્રીને વૈદિક છંદોની મૂળ-માતૃકા તરીકે નિરૂપે છે. ગાયત્રીને એકાક્ષર બીજરૂપે, પંદર-અક્ષર મંત્રરૂપે અને આઠ-અક્ષર પ્રાજાપત્ય-સંબંધિત રૂપે પણ ગ્રહણ કરી શકાય છે. વૈદિક પ્રયોગભેદે તેની અક્ષરમાત્રા બદલાય છે—યજુઃ સૂત્રોમાં 6, સામગાનમાં 12 અને ઋગ્વેદની ઋચાઓમાં 18; સામના છંદ બે-બે અક્ષરે વિસ્તરે એવો નિયમ છે. આગળના નિયમો મુજબ—ઋક્-માત્રામાં ‘ચતુર્થ’ વૃદ્ધિ પણ માન્ય, પ્રાજાપત્ય ચાર-ચારથી વિસ્તરે, અન્ય છંદો એક-એકથી વધે, જ્યારે ‘આતુર્યા’માં ક્રમશઃ લોપની વિશેષ પદ્ધતિ છે. ઉષ્ણિક્, અનુષ્ટુભ્, વૃહતી, પંક્તિ, ત્રિષ્ટુભ્, જગતી—આ ક્રમ ગાયત્રીના ક્રમિક પ્રકટનરૂપ અને બ્રાહ્મણ-સ્વભાવવાળો કહી છંદશાસ્ત્રને પાવન બનાવે છે. અંતે ‘ત્રણ અને ત્રણ’નું માનક ગોઠવણ, એકક એકમોને ‘આર્યા’ સંજ્ઞા, ઋગ-યજુઃ માટેના તકનીકી નામો અને 64-પદના ગ્રીડમાં લખવાની રીત દર્શાવવામાં આવે છે।
Adhyaya 329
Chandaḥ-sāra (छन्दःसारः) — Essence of Metres (Prosody), Chapter 329
ભગવાન અગ્નિ ‘છન્દઃસાર’માં ‘પાદ’ને છન્દોનું મૂળ એકમ ઠરાવી, આપદ-પૂરણ (અક્ષર/માત્રા-પૂર્તિ) પવિત્ર વર્ગીકરણથી કેવી રીતે નિયંત્રિત થાય છે તે સમજાવે છે. છન્દપ્રકાર મુજબ અક્ષર-નિવેશની દેવતા-સંગતિ આપે છે—ગાયત્રીમાં વસુ, જગતીમાં આદિત્ય, વિરાજમાં દિશાઓ. પછી એકપાદથી ચતુષ્પાદ સુધીના છન્દ, ત્રિપાદના અપવાદો, અને બદલાતી અક્ષરસંખ્યા (સપ્તાક્ષરી પાદ સહિત) વર્ણવે છે. નિવૃત, નાગી, વારાહી; ઉષ્ણિક, પરોષ્ણિક, અનુષ્ટુભ; મહાવૃહતી; પઙ્ક્તિ-પ્રકાર ભંડિલ વગેરે નામિત છન્દો અને ઉપભેદોનું સર્વેક્ષણ, તેમજ વૃહતીના આગળ/મધ્ય/ઊર્ધ્વ વિન્યાસો અને દિશાત્મક ‘નવકા’ પ્રવેશો પણ છે. અગ્નિ છન્દોને દેવતા, ષડ્જાદિ સ્વર, વર્ણ અને ગોત્ર-સંજ્ઞાઓ સાથે જોડીને છન્દશાસ્ત્રને ધર્મસંગત વિદ્યા બનાવે છે. અંતે ન્યૂન/અધિક અક્ષર (અવરાટ/અધિક) દોષનિદાન અને પાદ-દેવતા-ક્રમથી સંશય નિવારણની રીત આપે છે.
Adhyaya 330
Chapter 330 — Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody): Chandojāti-nirūpaṇam (Determination of Metrical Jātis)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ છંદઃશાસ્ત્રને સુવ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવે છે. માત્રા-ગણતરી, અક્ષર-લોપના નિયમો અને ગણ-રચનાના તર્ક દ્વારા છંદોજાતિઓ (માત્રિક વર્ગો)નું નિર્ધારણ સમજાવવામાં આવ્યું છે. આરંભે ઉત્કૃતિ તથા તેના ઉપભેદોની વર્ગીકરણ-વ્યવસ્થા અને પરંપરાઓમાં પ્રચલિત પર્યાયનામો (જેમ કે અત્યષ્ટિ = અષ્ટિ)નું સ્પષ્ટીકરણ થાય છે. લૌકિક અને આર્ષ દૃષ્ટિભેદ દર્શાવી વૈદિક માપન-સિદ્ધાંતોને શાસ્ત્રીય પ્રયોગ સાથે જોડે છે; પછી પાદ-રચના અને ગણોને છંદના સર્વવ્યાપી મૂળઘટક તરીકે રજૂ કરે છે. આર્યા-પરિવારના માત્રાધારિત લક્ષણો, વિસમ/સમ પાદના નિયમો, વિપુલા, ચપલા, મહાચપલા જેવા ભેદો તથા ગીતી/ઉપગીતી/ઉદ્ગીતી જેવી ગાનસંબંધિત સંજ્ઞાઓ વિગતે આવે છે. ત્યારબાદ વૈતાલીય, દશવિધ ગોપુચ્છંદ યોજના, પ્રાચ્યવૃત્તિ-ઉદીચ્યવૃત્તિ પદ્ધતિઓ અને ચારુહાસિની, ચાંતિકા, ચિત્રા, ઉપચિત્રા વગેરે નામિત બંધારણો વર્ણવાય છે. અંતે ‘ગુ’ વગેરે સંકેતો દ્વારા સ્મરણ અને કોડિંગના નિયમો બતાવી છંદરૂપોના સંરક્ષણ અને ગણનાત્મક ચોકસાઈનો પુરાણોક્ત સમન્વય પ્રગટ થાય છે.
Adhyaya 331
Adhyaya 331 — विषमकथनम् (Statement on Irregular Metres)
ભગવાન અગ્નિ છંદઃશાસ્ત્રના ક્રમમાં સમવૃત્ત વગેરે વર્ગો પછી હવે અનિયમિતતાના નિદાનનું વર્ણન કરે છે. તેઓ વૃત્તને ત્રણ પ્રકાર—સમ, અર્ધસમ અને વિષમ—રૂપે વ્યાખ્યાયિત કરીને, સમાન-અસમાન અર્ધોના મેળ/અણમેળથી અર્ધસમ રચના કેવી રીતે બને છે તે દર્શાવે છે. માત્રા/વિસ્તારમાં ભ્રંશને ઓછાપણું (વિષમ), વધારાપણું (અતિવૃત્ત) અને અનુરૂપતા (સામાન્ય) તરીકે વર્ગીકૃત કરી ‘ગ્લૌક’ માપ અને ‘વિતાનક’ વિન્યાસ જેવા તકનીકી ધોરણો રજૂ કરે છે. પાદ-સ્તરે આરંભિક વક્ર/વૈવિધ્ય અને ચોથા અક્ષરથી પથ્યા-પ્રયોગના નિયમો પણ આપે છે. પછી કપલા, યુજસ્વન, વિપુલા તથા તેના ઉપપ્રકારો, ચક્રજાતિ, આપીડ-પ્રત્યાપીડ, મંજરી-લવણી, અમૃતધારા, સૌરભ વગેરે ગણક્રમાધારિત નામિત રૂપોનું નિરૂપણ કરે છે. અંતે આગળ સમજાવાનાં અન્ય છંદોનું સૂચન કરીને શાસ્ત્રવિદ્યાને સુવ્યવસ્થિત ધાર્મિક જ્ઞાનરૂપે ગોઠવવાની પુરાણપદ્ધતિ જાળવે છે.
Adhyaya 332
Definition of Ardha-sama (Half-equal) Metres (अर्धसमनिरूपणम्)
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને છંદઃશાસ્ત્રમાં વિષમ છંદોથી આગળ વધારી અર્ધસમ (હાફ-ઈક્વલ) છંદોની વર્ગીકરણ પદ્ધતિ સમજાવે છે. અધ્યાયની શરૂઆતમાં આ વર્ગમાં સ્મરાતા છંદો—ઉપચિત્રક, સસમાના, ભોજભાગા, દ્રુતમધ્યા, ભગાગથા, ઉનના અને જયા—ની યાદી આપી, તેમની ઓળખ/રચના માટે ગણ-ક્રમો તથા નામિત લય-પદ્ધતિઓ જણાવે છે. પછી આખ્યાનિકા છંદ-રીતિઓ અને તેમની વિપરીત (ઉલટી) રીતિઓનો ભેદ કરીને રાજસા, ગોગથા, દ્રોણ, કેતુમતી, જગાગથા, તતજગાગથા વગેરે ઉદાહરણો આપે છે; ધરણિવલ્લભા, અપારાક્રમ, પુષ્પિતા જેવા વધારાના નામરૂપો પણ આવે છે. અંતે સમવૃત્ત રચનાને સ્પષ્ટ ગણ-ક્રમ અને માત્રા-ગણતરી (નાગ એકમો) સાથે દર્શાવી, તેની રિવર્સ રચના ‘ખઞ્જા’ પણ બતાવે છે; આમ છંદવિદ્યા શિસ્તબદ્ધ વાણી અને ધાર્મિક સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલું ચોક્કસ, પુનઃઉત્પાદ્ય શાસ્ત્ર રૂપે પ્રતિપાદિત થાય છે।
Adhyaya 333
Samavṛtta-nirūpaṇa — Definition of Samavṛtta (Equal-syllabled Metres)
ભગવાન અગ્નિ અર્ધસમ છંદોથી આગળ વધીને સમવૃત્ત (સમાક્ષર) છંદોની વ્યાખ્યા કરે છે. યતિ, વિચ્છેદ અને મધ્ય તથા અંતસ્થ ગણોની ઓળખ દ્વારા સમાક્ષર રચના કેવી રીતે જાણી શકાય તે સમજાવે છે. આ અધ્યાય તકનીકી સૂચિની જેમ અનેક વૃત્તોના નામ, તેમના ગણ-ક્રમ, સ્મૃતિસહાયક સમૂહો અને ક્યાંક ક્યાંક વર્ગીકરણ/સ્થાન-નિર્દેશ (ઉચ્ચ સમૂહો, ઉપજાતિ પ્રકારો) રજૂ કરે છે. પિંગલ પરંપરાના પ્રાચીન ઉપદેશો અને વ્યવસ્થિત વિભાગોનો સંકેત આપીને ગાથા-પ્રસ્તાર તથા ક્રમ-પરિવર્તન/કોષ્ટક-તર્કનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે. સમસ્ત રીતે અગ્નિ છંદશાસ્ત્રને ધ્વનિ-રૂપની શિસ્તબદ્ધ વિદ્યા તરીકે સ્થાપે છે—ગણ-પેટર્નમાં પ્રભુત્વથી કાવ્ય અને યાજ્ઞિક ઉચ્ચારની ચોકસાઈ જળવાય, ધાર્મિક પરંપરા સુરક્ષિત રહે અને સાહિત્યિક અભિવ્યક્તિ વધુ પરિષ્કૃત બને.
Adhyaya 334
Prastāra-nirūpaṇa — Explanation of Prastāra (Tabulation/Matrix of Metres)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ ગાથાને આધાર બનાવી ‘પ્રસ્તાર’ને છંદોના તમામ સંભવિત રૂપોની નિયમબદ્ધ ગણના-પદ્ધતિ તરીકે સ્થાપિત કરે છે. ક્રમ ઉત્પન્ન કરવો અને સરખામણી કરવી, તેમજ નષ્ટ (સૂચકાંકથી છંદ-રૂપનું ઉલ્ટું નિર્ધારણ) અને ઉદ્દિષ્ટ (આગળ વધીને ક્રમવાર ગણના) પ્રક્રિયાઓ, સમ/વિષમ નિયમો, અર્ધીકરણના પગલાં અને ગણતરીમાં સુધારાઓ સમજાવવામાં આવ્યા છે. પછી મેરુ-પ્રસ્તાર (પાસ્કલ સમાન ગોઠવણી) સાથે તેનો સંબંધ બતાવી ‘છંદનો સાર’ કહે છે—સંખ્યા દ્વિગુણી કરીને એક ઘટાડવી, અને અધ્વા/અંગુલ ઉપમાથી આરોહ-અવરોહ ક્રમે ગણતરીનાં ફળ મેળવવા. આ સંયોજનવિદ્યાને પવિત્ર વ્યવસ્થા તરીકે દર્શાવી, પાઠશુદ્ધિ અને તમામ અનુમોદિત છંદ-રૂપોનું પદ્ધતિબદ્ધ જ્ઞાન સુનિશ્ચિત થાય છે।
Adhyaya 335
अध्यायः ३३५ — शिक्षानिरूपणम् (Explanation of Śikṣā / Phonetics)
પૂર્વ પ્રસ્તાર-ચર્ચા પછી છંદસ્-કેન્દ્રિત અભ્યાસક્રમમાં ભગવાન અગ્નિ મંત્ર, છંદ અને પ્રામાણિક પરંપરાના ધ્વનિ-આધારરૂપ ‘શિક્ષા’નું નિરૂપણ કરે છે. તેઓ વર્ણસંખ્યા જણાવી સ્વર-વ્યંજનભેદ, તેમજ અનુસ્વાર, વિસર્ગ, અયોગવાહ વગેરે સહધ્વનિઓનો ઉલ્લેખ કરે છે. મન, અંતરાગ્નિ અને પ્રાણવાયુ સાથે વાણી-ઉત્પત્તિનો સંબંધ બતાવી ધ્વનિ કેવી રીતે અર્થસભર ઉચ્ચાર બને છે તે સમજાવે છે. ઉદાત્ત/અનુદાત્ત/સ્વરિત, હ્રસ્વ/દીર્ઘ/પ્લુત, સ્થાન અને પ્રયત્ન મુજબ વર્ણવર્ગીકરણ કરી વક્ષ, કણ્ઠ, શિર, જિહ્વામૂલ, દંત, નાસિકા, ઓષ્ઠ, તાલુ વગેરે ઉચ્ચારસ્થાનો ગણે છે. દોષયુક્ત ઉચ્ચાર આધ્યાત્મિક હાનિકારક અને કર્મમાં નિષ્ફળ, જ્યારે શુદ્ધ સ્વર-લય અને સ્પષ્ટ ઉચ્ચાર મંગલદાયક તથા ઉન્નતિકારક છે એમ દૃઢ રીતે કહે છે. અંતે અસ್ಪૃષ્ટ/ઈષત્સ્પૃષ્ટ/સ્પૃષ્ટ વર્ગો દ્વારા શિક્ષાને ધર્મરક્ષક તકનીક તરીકે સ્થાપિત કરે છે।