Adhyaya 57
Chapter 57 — कुम्भाधिवासविधिः (Kumbhādhivāsa-vidhi: Rite of Installing/Consecrating the Ritual Jar)
ભગવાન અગ્નિ વાસ્તુ-પ્રતિષ્ઠામાં અભિષેક માટે વપરાતા કલશ(ઓ)ના કુંભાધિવાસની ક્રમબદ્ધ આગમિક પદ્ધતિ વર્ણવે છે. પ્રથમ ભૂમિ-પરિગ્રહ, રક્ષણાર્થે ચોખા અને રાઈ/સરસવનું છંટકાવ, નૃસિંહ-મંત્રથી રાક્ષોઘ્ન શુદ્ધિ તથા પંચગવ્ય-પ્રોક્ષણ થાય છે. ત્યારબાદ ભૂમિથી કલશ સુધી પૂજન, હરિનું અંગ-પૂજન, અને સહાયક પાત્રોનું અસ્ત્ર-મંત્રથી સંસ્કાર; અચ્છિન્ન ધારા અને પ્રદક્ષિણાથી અભિષેક-પ્રવાહ અવિરત રાખવામાં આવે છે. મંડલમાં “યોગે યોગે” મંત્રથી શય્યા સ્થાપન, સ્નાન-મંડપમાં દિશાનુસાર વિષ્ણુરૂપોની ગોઠવણી અને ઈશાનનું વિશેષ સ્થાન નિર્ધારિત થાય છે. સ્નાન અને અનુલેપન માટે અનેક કુંભ સ્થાપી, પાંદડા, કાષ્ઠ, મૃત્તિકા, ઔષધિ, ધાન્ય, ધાતુ, રત્ન, જળ અને દીપ વગેરે દ્રવ્યોનો વિશદ સંગ્રહ દિશાનુસાર ગોઠવી અર્ઘ્ય, પાદ્ય, આચમન, નીરાજન વગેરે ઉપચાર માટે રાખવામાં આવે છે. દ્રવ્ય-દેશ-મંત્ર-ક્રમના સુનિયોજનથી દેવસન્નિધિ સ્થિર કરનાર આગ્નેય વિદ્યાનું આ અધ્યાયમાં દર્શન થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये दिक्पतियागो नाम षट्पञ्चाशत्तमोध्यायः अथ सप्तपञ्चाशोध्यायः कुम्भाधिवासविधिः भगवानुवाच भूमेः परिग्रहं कुर्यात् क्षिपेद्ब्रीहींश् च सर्षपान् नारसिंहेन रक्षोघ्नान् प्रोक्षोघ्नान् प्रोक्षयेत् पञ्चगव्यतः
આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેયમાં ‘દિક્પતિયાગ’ નામનો છપ્પનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે સત્તાવનમો અધ્યાય ‘કુંભાધિવાસવિધિ’ આરંભે છે. ભગવાન બોલ્યા—ભૂમિનો પરિગ્રહ (સંસ્કાર) કરવો; પછી ચોખાના દાણા અને સરસવ છાંટવા. નારસિંહ મંત્રથી રક્ષોઘ્ન પ્રોક્ષણ કરવું અને પંચગવ્યથી પણ શુદ્ધિ માટે છાંટવું।
Verse 2
भूमिं घटे तु सम्पूज्य सरत्ने साङ्गकं हरिं अस्त्रमन्त्रेण करकं तत्र चाष्टशतं यजेत्
ભૂમિ અને ઘટ (કલશ)ની સમ્યક પૂજા કરીને, રત્નયુક્ત પાત્ર/વ્યવસ્થામાં હરિની સाङ્ગ (અંગવિધિ સહિત) પૂજા કરવી. પછી અસ્ત્રમંત્રથી ત્યાં કરક (જળપાત્ર)ની પૂજા કરીને આઠસો આહુતિ/અર્પણ કરવું।
Verse 3
अच्छिन्नधारया सिञ्चन् ब्रीहीन् संस्कृत्य धारयेत् अस्त्रमन्त्रेण कवचमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रदक्षिणं परिभ्राम्य कलशं विकिरोपरि
અવિચ્છિન્ન ધારાથી જળ સિંચન કરતાં ચોખાના દાણાને સંસ્કૃત (શુદ્ધ) કરીને હાથમાં ધારણ કરવો. ચિહ્નિત પાંડુલિપિ મુજબ અસ્ત્રમંત્રથી કવચ-ક્રિયા કરવી. પછી પ્રદક્ષિણા કરીને કલશ ઉપર (દાણા) વિખેરવા।
Verse 4
सवस्त्रे कलशे भूयः पूजयेदच्युतं श्रियं योगे योगेति मन्त्रेण न्यसेच्छय्यान्तु मण्डले
વસ્ત્રથી ઢાંકેલા કલશમાં ફરી અચ્યુત (વિષ્ણુ) અને શ્રી (લક્ષ્મી)ની પૂજા કરવી. ‘યોગે યોગે’ મંત્રથી મંડલમાં શય્યાનો ન્યાસ (સ્થાપન) કરવો।
Verse 5
कुशोपरि तूलिकाञ्च शय्यायां दिग्विदिक्षु च विद्याधिपान् यजेद्विष्णुं मधुघातं त्रिविक्रमं
શય્યામાં કુશા ઉપર તૂલિકા મૂકી, દિશા તથા વિદિશામાં પૂજા-વિન્યાસ કરીને વિદ્યાધિપતિઓનું યજન કરવું; તેમજ વિષ્ણુને મધુઘાત અને ત્રિવિક્રમ રૂપે પૂજવું।
Verse 6
वामनं दिक्षु वाय्वादौ श्रीधरञ्च हृषीकपं पद्मनाभं दामोदरमैशान्यां स्नानमण्डपे
સ્નાનમંડપમાં વાયવ્યાદિ દિશાઓમાં ‘વામન’ નામનું વિન્યાસ કરવું; તેમજ ‘શ્રીધર’ અને ‘હૃષીકેશ’નું પણ; અને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં ‘પદ્મનાભ’ તથા ‘દામોદર’નું નિયોજન કરવું।
Verse 7
अभ्यर्च्य पश्चादैशान्यां चतुष्कुम्भे सवेदिके स्नानमण्डषके सर्वद्रव्याण्यानीय निक्षिपेत्
અભ્યર્ચના કર્યા પછી, ઈશાન્ય દિશામાં વેદિકા સહિત ચાર કુંભવાળા સ્નાનમંડપમાં સર્વ જરૂરી દ્રવ્યો લાવી ત્યાં નિક્ષેપ કરવો।
Verse 8
स्नानकुम्भेषु कुम्भांस्तांश् चतुर्दिक्ष्वधिवासयेत् कलशाः स्थापनीयास्तु अभिषेकार्थमादरात्
સ્નાનકુંભોમાં તે કુંભોને ચાર દિશામાં અધિવાસિત કરવું; અને અભિષેક માટે કલશો આદરપૂર્વક સ્થાપવા।
Verse 9
वटोदुम्बरकाश्वत्थांश् चम्पकाशोकश्रीद्रुमान् पलाशार्जुनप्लक्षांस्तु कदम्बवकुलाम्रकान्
વટ, ઉદુંબર અને અશ્વત્થ; ચંપક, અશોક અને શ્રીવૃક્ષ; તેમજ પલાશ, અર્જુન અને પ્લક્ષ; તથા કદંબ, વકુલ અને આંબાના વૃક્ષો।
Verse 10
पल्लवांस्तु समानीय पूर्वकुम्भे विनिक्षिपेत् पद्मकं रोचनां दूर्वां दर्भपिञ्जलमेव च
તાજા પલ્લવો લાવી પૂર્વે તૈયાર કરેલા કુંભમાં મૂકવા; તેમજ પદ્મક, રોચના (પીળો વર્ણક), દુર્વા અને પિંગળ દર્ભ પણ તેમાં નાખવા।
Verse 11
जातीपुष्पं कुन्दपुष्पचन्दनं रक्तचन्दनं सिद्धार्थं तगरञ्चैव तण्डुलं दक्षिणे न्यसेत्
જમણી (દક્ષિણ/જમણી બાજુ) તરફ જાતીપુષ્પ, કુન્દપુષ્પ, ચંદન, રક્તચંદન, સિદ્ધાર્થ (સફેદ રાઈ), તગર અને તંડુલ (ચોખા) મૂકવા।
Verse 12
सवर्णं रजतञ्चैव कूलद्वयमृदन्तथा नद्याः समुद्रगामिन्या विशेषात् जाह्नवीमृदं
સુવર્ણ અને રજત, તેમજ સમુદ્રગામી નદીના બંને કાંઠાની માટી—વિશેષ કરીને જાહ્નવી (ગંગા)ની માટી—(અતિ ફળદાયક દ્રવ્યો ગણાય છે)।
Verse 13
गोमयञ्च यवान् शालींस्तिलांश् चैवापरे न्यसेत् विष्णुपर्णीं श्यामलतां भृङ्गराजं शतावरीं
વધુમાં ગોમય, જવ, શાલી (ધાન/ચોખા) અને તલ મૂકવા; તેમજ વિષ્ણુપર્ણી, શ્યામલતા, ભૃંગરાજ અને શતાવરી પણ સ્થાપિત કરવી।
Verse 14
दिक्षु वह्न्यादाविति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुस्तम्भे इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्मकाशोकश्रीद्रुमानिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पर्णकुम्भ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सहदेवां महादेवीं बलां व्यघ्रीं सलक्ष्मणां ऐशान्यामपरे कुम्भे मङ्गल्यान्विनिवेशयेत्
ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં રાખેલા બીજા કુંભમાં મંગલદાયિની દેવીઓ—સહદેવી, મહાદેવી, બલા, વ્યાઘ્રી અને સલક્ષ્મણા—ને સ્થાપિત કરવી। (પૂર્વ ભાગમાં પાંડુલિપિ-ભેદ દર્શાવ્યા છે।)
Verse 15
वल्मीकमृत्तिकां सप्तस्थानोत्थामपरे न्यसेत् जाह्नवीवालुकातोयं विन्यसेदपरे घटे
વૈકલ્પિક રીતે સાત જુદા સ્થળોથી એકત્ર કરેલી વલ્મીક (ચાંટીડોળ)ની માટી સ્થાપિત કરવી. અથવા બીજા ઘટમાં જાહ્નવી (ગંગા)નું રેતીসহિત જળ વિન્યસ્ત કરવું.
Verse 16
वराहवृषनागेन्द्रविषाणोद्धृतमृत्तिकां मृत्तिकां पद्ममूलस्य कुशस्य त्वपरे न्यसेत्
વરાહ, વૃષભ અથવા નાગેન્દ્રના દાંત/શિંગથી ઉખેડેલી માટી સ્થાપિત કરવી; અને અલગથી કમળમૂળની માટી તથા કુશ-સંબંધિત માટી પણ અન્યોએ વિન્યસ્ત કરવી કહે છે.
Verse 17
तीर्थपर्वतमृद्भिश् च युक्तमप्यपरे न्यसेत् नागकेशरपुष्पञ्च काश्मीरमपरे न्यसेत्
કેટલાક તીર્થ અને પર્વતની માટી સાથે મિશ્રિત લેપ/ચિહ્ન પણ રાખવાનું કહે છે; અન્ય નાગકેશરનાં પુષ્પ ઉમેરે છે, અને અન્ય કાશ્મીર (કેસર) ઉમેરવાનું વિધાન કરે છે.
Verse 18
चन्दनागुरुकर्पूरैः पुष्पं चैवापरे न्यसेत् वैदूर्यं विद्रुमं मुक्तां स्फटिकं वज्रमेव च
અન્ય લોકો ચંદન, અગરુ અને કપૂર સાથે પુષ્પ પણ વિન્યસ્ત કરે છે; તેમજ વૈદૂર્ય (બિલાડીની આંખ), વિદ્રુમ (પ્રવાળ), મુક્તા, સ્ફટિક અને વજ્ર (હીરો) પણ અર્પણ કરે છે.
Verse 19
एतान्येकत्र निक्षिप्य स्थापयेद्देवसत्तम नदीनदतडागानां सलिलैर् अपरं न्यसेत्
હે દેવશ્રેષ્ઠ! આ બધાં દ્રવ્યો એકત્ર મૂકી વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરવાં; ત્યારબાદ નદીઓ, નાળાઓ અને તળાવોનું જળ લઈને બનેલો બીજો સમૂહ પણ વિન્યસ્ત કરવો.
Verse 20
एकाशीतिपदे चान्यान्मण्डपे कलशान् न्यसेत् गन्धोदकाद्यैः सम्पूर्णान् श्रीसूक्तेनाभिमन्त्रयेत्
એક્યાસી સ્થાને પણ મંડપમાં અન્ય કલશો સ્થાપિત કરવાં. તેમને સુગંધિત જળ વગેરે થી સંપૂર્ણ ભરી શ્રીસૂક્તનું પાઠ કરીને અભિમંત્રિત (પવિત્ર) કરવાં.
Verse 21
यवं सिद्धार्थकं गन्धं कुशाग्रं चाक्षतं तथा तिलान् फलं तथा पुष्पमर्घ्यार्थं पूर्वतो न्यसेत्
અર્ઘ્ય અર્પણ માટે પૂર્વ દિશામાં જવ, સિદ્ધાર્થક (સફેદ રાઈ), સુગંધ દ્રવ્યો, કુશાગ્ર, અક્ષત, તલ, ફળ અને પુષ્પ મૂકવા.
Verse 22
पद्मं श्यामलतां दूर्वां विष्णुपर्णीं कुशांस्तथा पाद्यार्थं दक्षिणे भागे मधुपर्कं तु दक्षिणे
પાદ્ય માટે જમણી (દક્ષિણ) બાજુએ કમળ, શ્યામલતા, દુર્વા, વિષ્ણુપર્ણી અને કુશ મૂકવા; તેમજ મધુપર્ક પણ દક્ષિણ બાજુએ જ રાખવો.
Verse 23
कक्कोलकं लवङ्गञ्च तथा जातीफलं शुभं उत्तरे ह्य् आचमनाय अग्नौ दूर्वाक्षतान्वितं
કક્કોલક, લવંગ અને શુભ જાતીફળ (જાયફળ) અર્પણ કરવાં; અને ઉત્તર દિશામાં અગ્નિ પાસે આચમન માટે દુર્વા તથા અક્ષત સહિત વ્યવસ્થા કરવી.
Verse 24
पात्रं नीराजनार्थं च तथोद्वर्तनमानिले गन्धपुष्पान्वितं पात्रमैशान्यां पात्रके न्यसेत्
નીરાજન માટેનું પાત્ર, તેમજ ઉદ્વર્તનનું પાત્ર અને ચામર/પવનપંખા સહિત; સુગંધ અને પુષ્પોથી યુક્ત પાત્રને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) સ્થાને પાત્રસમૂહમાં મૂકવું.
Verse 25
सहदेवां सिंहपुच्छीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सहदेवां जवां सिंहीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मधुपर्कन्तु पश्चिमे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मुरामांसी चामलकं सहदेवां निशादिकं षष्टिदीपान्न्यसेदष्टौ न्यसेन्नीराजनाय च
(પાઠાંતર) કેટલીક પ્રતીઓમાં “સહદેવી અને સિંહપુચ્છી”, કેટલીકમાં “સહદેવી, જવા અને સિંહી”; અને ક્યાંક “મધુપર્ક પશ્ચિમમાં મૂકવો” એવો પાઠ પણ મળે છે. નીરાજનવિધિમાં મુરા, માંસી, આમલકી, સહદેવી, નિશા વગેરે દ્રવ્યો સ્થાપી સાઠ દીવા ગોઠવવા; અને નીરાજન માટે વિશેષ આઠ દીવા પણ વધારામાં મૂકવા।
Verse 26
शङ्खं चक्रञ्च श्रीवत्सं कुलिशं पङ्कजादिकं हेमादिपात्रे कृत्वा तु नानावर्णादिपुष्पकं
શંખ, ચક્ર, શ્રીવત્સ-ચિહ્ન, વજ્ર અને કમળ વગેરેના (પ્રતિક) સોનાં વગેરેના પાત્રમાં રાખીને, વિવિધ રંગોના પુષ્પો તથા અન્ય ઉપહારદ્રવ્યો પણ તૈયાર કરવા।
Frequently Asked Questions
The chapter stresses sequential ritual engineering: bhūmi-parigraha and rākṣoghna protection, continuous-stream sprinkling (acchinna-dhārā), Astra-mantra applications (including kavaca), and precise directional placement of kumbhas, vessels, and offerings for abhiṣeka and upacāras.
By sacralizing space through disciplined sequence, mantra, and pure substances, the rite externalizes inner purification: ordered Vāstu and consecrated vessels become supports for dharma, devotion, and stabilized worship conducive to sāttvika transformation.