Raja-dharma
Governance & Royal Duty
The duties of kings and rulers -- statecraft, justice, taxation, diplomacy, and the dharmic foundation of governance.
Adhyayas in Raja-dharma
Adhyaya 218
Rājābhiṣeka-kathana (Account of the Royal Consecration)
પુષ્કરે રામને પૂછેલા પ્રશ્નથી પ્રેરિત થઈ અગ્નિ રાજધર્મનો ઉપદેશ ફરી શરૂ કરીને વસિષ્ઠને રાજાભિષેકની ક્રમબદ્ધ વિધિ જણાવે છે. પ્રથમ રાજત્વનું લક્ષણ—શત્રુદમન, પ્રજારક્ષણ અને દંડનો મિત ઉપયોગ—રૂપે નિર્ધારિત થાય છે; પછી એક વર્ષ સુધી પુરોહિતની નિમણૂક, યોગ્ય મંત્રીઓની પસંદગી, ઉત્તરાધિકારના સમયનિયમો અને રાજાના અવસાન પર ત્વરિત અભિષેકની વ્યવસ્થા વર્ણવાય છે. અભિષેક પૂર્વે ઐન્દ્રી-શાંતિ, ઉપવાસ અને વૈષ્ણવ, ઐન્દ્ર, સાવિત્રી, વૈશ્વદેવ, સૌમ્ય, સ્વસ્ત્યયન મંત્રવર્ગોથી કલ્યાણ, દીર્ઘાયુ અને નિર્ભયતા માટે હોમ નિર્દિષ્ટ છે. અપરાજિતા કલશ, સુવર્ણ પાત્રો, શતછિદ્ર છાંટણીપાત્ર, અગ્નિના શુભ લક્ષણ-અપશકુન તથા વલ્મીક, દેવાલય, નદીકાંઠો, રાજઆંગણું વગેરે પ્રતીકાત્મક સ્થળોની માટીથી મૃદ્-શોધનનું વિશેષ વિધાન આપવામાં આવ્યું છે. અંતે ચાર વર્ણના મંત્રીઓ દ્વારા જુદા પાત્રોથી અભિષેક, બ્રાહ્મણ પાઠ, સભારક્ષણ, બ્રાહ્મણદાન, દર્પણદર્શન, શિરોબંધ/મુકુટબંધન, પશુચર્મ પર આસન, પ્રદક્ષિણા, અશ્વ-ગજ યાત્રા, નગરપ્રવેશ, દાન અને વિસર્જન—આ રીતે અભિષેકને રાજકીય નિવેશન તથા ધાર્મિક યજ્ઞ બંને રૂપે સ્થાપિત કરે છે.
Adhyaya 219
Abhiṣeka-mantrāḥ (Consecration Mantras)
આ અધ્યાય રાજાભિષેક માટેનું મંત્રાત્મક વિધાન-માર્ગદર્શક છે. પુષ્કર કુશાથી પવિત્ર કરેલા કલશજળનું પ્રોક્ષણ કરીને પાપહર મંત્રો ઉપદેશે છે અને કહે છે કે આ વિધિથી સર્વસિદ્ધિ તથા સર્વાંગી સફળતા મળે છે. પછી રક્ષા અને જય-પ્રયોગનું વિશાળ વિશ્વકોશીય વર્ણન આવે છે—બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશ્વર, વાસુદેવ-વ્યૂહ, દિક્પાલો, ઋષિ-પ્રજાપતિઓ, પિતૃવર્ગો, પવિત્ર અગ્નિઓ, દેવપત્નીઓ અને રક્ષક શક્તિઓ; તેમજ કાળની રચના—કલ્પ, મન્વંતર, યુગ, ઋતુઓ, માસો, તિથિઓ, મુહૂર્તો. આગળ મનુઓ, ગ્રહો, મરુતો, ગંધર્વ-અપ્સરાઓ, દાનવ-રાક્ષસો, યક્ષ-પિશાચો, નાગો, દિવ્ય વાહનો-આયુધો, આદર્શ ઋષિઓ અને રાજાઓ, વાસ્તુદેવતાઓ, લોક-દ્વીપ-વર્ષ-પર્વતો, તીર્થો અને પવિત્ર નદીઓ—અને અંતે અભિષેક-રક્ષા સૂત્રથી સમાપ્તિ. સર્વ બ્રહ્માંડક્રમનું આવાહન કરીને રાજસત્તાને ધર્માધિષ્ઠિત અને સ્થિર કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 220
Sahāya-sampattiḥ (Securing Support/Allies): Royal Appointments, Court Offices, Spies, and Personnel Ethics
અભિષેક-મંત્રો પછી આ અધ્યાય ‘સહાય-સંપત્તિ’ વિષે છે—અભિષિક્ત રાજા કુશળ માનવ-વ્યવસ્થાથી વિજય કેવી રીતે દૃઢ કરે. તેમાં સેનાપતિ, પ્રતીહાર, દૂત, ષાડ્ગુણ્ય-વિદ્ સંધી-વિગ્રહિક, રક્ષકો અને સારથીઓ, પુરવઠા-પ્રમુખ, સભાસદો, લેખકો, દ્વારાધિકારીઓ, કોષાધ્યક્ષ, વૈદ્ય, ગજ-અશ્વાધ્યક્ષ, દુર્ગપાલ અને વાસ્તુજ્ઞ સ્થપતિ વગેરે પદોની નિમણૂકની રૂપરેખા આપવામાં આવી છે. આગળ અંતઃપુરમાં વયાનુસાર કર્મચારી-નિયોજન, આયુધાગારમાં ચેતનતા, પરીક્ષિત ચરિત્ર અને ઉત્તમ/મધ્યમ/અધમ ક્ષમતા મુજબ કાર્યવિભાગ, તથા સાબિત કુશળતા પ્રમાણે જવાબદારી આપવાની નીતિ આવે છે. ઉપયોગ માટે દુષ્ટ સાથે પણ સંગત રાખી શકાય, પરંતુ વિશ્વાસ નહિ; ગુપ્તચર રાજાના નેત્ર છે—આ સિદ્ધાંત પણ છે. અંતે બહુસ્ત્રોત સલાહ, વફાદારી-દ્વેષની માનસિક સમજ, અને પ્રજાને પ્રિય એવા કાર્યો દ્વારા લોકકલ્યાણ-સમૃદ્ધિથી સાચું સર્વભૌમત્વ પ્રાપ્ત થાય છે એમ જણાવે છે।
Adhyaya 222
Adhyaya 222 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ): Duties of Kings (Administrative Order, Protection, and Revenue Ethics)
આ અધ્યાયમાં વહીવટની ક્રમબદ્ધ રચના દર્શાવવામાં આવી છે—ગ્રામમુખ, દસ ગામોના પર્યવેક્ષક, સો ગામોના અધિકારી અને જનપદ/જિલ્લાના શાસક। વેતન કાર્યક્ષમતા મુજબ હોવું જોઈએ અને વર્તનનું સતત નિરીક્ષણથી પરિક્ષણ થવું જોઈએ। શાસનનો આધાર ‘રક્ષણ’ છે—સુરક્ષિત રાજ્યથી જ રાજસમૃદ્ધિ; રક્ષણમાં નિષ્ફળતા આવે તો રાજધર્મ પણ દંભ બને છે। અર્થને ધર્મ અને કામનો કાર્યકારી આધાર માન્યો છે, પરંતુ તે શાસ્ત્રોક્ત કરપદ્ધતિ અને દુષ્ટનિગ્રહ દ્વારા જ મેળવવો। ખોટી સાક્ષી વગેરે માટે દંડ, માલિક વિનાની સંપત્તિ ત્રણ વર્ષ જમા રાખવાની રીત, માલિકી સાબિતીના ધોરણો, તેમજ નાબાલક, કન્યા, વિધવા અને દુર્બળ સ્ત્રીઓનું સંરક્ષણ—સગાંઓ દ્વારા ગેરકાયદે કબજાથી બચાવ—વર્ણવાયું છે। સામાન્ય ચોરીમાં રાજાએ વળતર આપવું; ચોરી-નિવારક અધિકારીઓની બેદરકારી હોય તો તેમની પાસેથી વસૂલાત થઈ શકે; ઘરઆંગણે ચોરીમાં જવાબદારી મર્યાદિત। આવકની નીતિમાં શુલ્ક એવું કે વેપારીને ન્યાયસંગત નફો મળે; ઘાટ/ફેરી પર સ્ત્રીઓ અને સંન્યાસીઓને છૂટ; અનાજ, વનઉત્પાદન, પશુધન, સોનું અને માલમાં નિશ્ચિત હિસ્સો। કલ્યાણ આદેશ: ભૂખ્યા શ્રોત્રિય પર કર ન લગાવવો, પરંતુ જીવનોપાર્જન સહાય આપવી—તેમનું કલ્યાણ રાજ્યના આરોગ્ય સાથે જોડાયેલું છે।
Adhyaya 223
Adhyaya 223 — Rājadharmāḥ (Royal Duties: Inner Palace Governance, Trivarga Protection, Courtly Conduct, and Aromatic/Hygienic Sciences)
આ અધ્યાયમાં રાજધર્મનો વિસ્તાર ‘અંતઃપુર-ચિંતા’ સુધી કરીને અંતઃપુરના શાસનનું વર્ણન છે. ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ પુરુષાર્થો પરસ્પર રક્ષણ અને યોગ્ય સેવા-વ્યવસ્થા દ્વારા સુરક્ષિત રહે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. ત્રિવર્ગને વૃક્ષરૂપ ઉપમા આપવામાં આવી છે—ધર્મ મૂળ, અર્થ શાખાઓ અને કર્મફળ ફળ; આ વૃક્ષનું રક્ષણ કરવાથી યોગ્ય ફળભાગ મળે છે. ત્યારબાદ આહાર, નિદ્રા અને મૈથુનમાં સંયમ, તેમજ અંતઃપુર સંબંધોમાં સ્નેહ/વિરક્તિ, લજ્જા કે ભ્રષ્ટતાના લક્ષણો જણાવી કલહ અને કાવતરાં અટકાવવાની નીતિ આપવામાં આવી છે. ઉત્તરાર્ધમાં અષ્ટવિધ ‘અંતઃપુર-વિજ્ઞાન’—શૌચ, આચમન, વિરેચન, મર્દન/ભાવના, પાક, ઉત્તેજન, ધૂપન અને સુગંધિકરણ—વર્ણવાયું છે. ધૂપદ્રવ્યો, સ્નાન-સુગંધિઓ, સુગંધિત તેલો, મુખવાસ, ગોળી-પ્રયોગો અને સ્વચ્છતા-વિધિઓની યાદી છે. અંતે રાજાએ વિશ્વાસ અને રાત્રિચર્યામાં સાવચેતી રાખી સુરક્ષા જાળવવી—આ ધર્મયુક્ત રાજધર્મનું અંગ છે એમ ઉપદેશ છે.
Adhyaya 224
Rāja-dharma (राजधर्माः) — Protection of the Heir, Discipline, Counsel, and the Seven Limbs of the State
આ અધ્યાયમાં રાજધર્મ અને નીતિશાસ્ત્રના પ્રવાહમાં પુષ્કર કહે છે કે રાજ્યરક્ષણનો પ્રથમ ઉપાય યુવરાજનું રક્ષણ છે. રાજકુમારને ધર્મ-અર્થ-કામ તથા ધનુર્વેદમાં શિક્ષિત કરવો, વિનિત અને સંયમી લોકોની વચ્ચે રાખવો અને દુષિત સંગથી બચાવવો. પછી વ્યક્તિગત શિસ્તથી સંસ્થાગત શિસ્ત—વિનિતોને પદે નિયુક્ત કરવું, શિકાર, મદિરા, પાસા/જુગાર જેવા વ્યસનો ત્યજવા, કઠોર વાણી, ચુગલી-નિંદા અને આર્થિક ભ્રષ્ટાચાર છોડવા. અયોગ્ય દેશ-કાલ-પાત્રમાં દાનને દોષ ગણાવી, વિજયક્રમ બતાવ્યો છે—પ્રથમ સેવકોને શાસિત કરવું, પછી નગર-જનપદને વશ કરવું, ત્યારબાદ પરિખા વગેરે બાહ્ય રક્ષા. મિત્રોના ત્રિવિધ ભેદ અને સપ્તાંગ રાજ્યસિદ્ધાંતમાં રાજા મૂળ હોવાથી તેની વિશેષ રક્ષા, અને દંડ દેશ-કાલ અનુસાર. મંત્રનીતિમાં હાવભાવથી સ્વભાવ ઓળખવો, સલાહ ગુપ્ત રાખવી, પસંદગીના મંત્રીઓ સાથે અલગ-અલગ પરામર્શ કરવો અને રહસ્યભેદ અટકાવવો. રાજશિક્ષા—આન્વીક્ષિકી, અર્થવિદ્યા અને વાર્તા; આધાર જિતેન્દ્રિયતા. અંતે દુર્બળોના પાલન, સાવધાન વિશ્વાસ, પશુ-ઉપમાઓથી રાજવર્તન અને પ્રજાપ્રેમથી જ રાજસમૃદ્ધિ વધે એવો નિષ્કર્ષ।
Adhyaya 225
Chapter 225 — राजधर्माः (The Duties of Kings): Daiva and Pौरुष (Effort), Upāyas of Statecraft, and Daṇḍa (Punitive Authority)
આ અધ્યાયમાં ‘દૈવ’ને પૂર્વકર્મનો અવશેષફળ કહીને, રાજ્યશાસનમાં પૌરુષ (માનવીય પ્રયત્ન)ને સફળતાનું નિર્ણાયક સાધન ગણાવવામાં આવ્યું છે. છતાં યથાર્થ સમન્વય એવો બતાવ્યો છે કે પ્રયત્ન અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓથી સમર્થિત હોય ત્યારે સમયસર પરિણામ આપે—જેમ ખેતીને વરસાદનો આધાર મળે. નીતિશાસ્ત્રમાં રાજાના ઉપાયો—સામ, દાન, ભેદ, દંડ—અને વધુમાં માયા (રણનીતિક છલ), ઉપેક્ષા (ગણિતીય ઉદાસીનતા), ઇન્દ્રજાળ (મોહ/કૂટયુક્તિ) મળીને સાત પ્રયોગો વર્ણવાયા છે. પરસ્પર વૈરી પક્ષોમાં ભેદનો ઉપયોગ કરવો, અને શત્રુ સામે ઊભા થવા પહેલાં મૈત્રી, મંત્રીઓ, રાજકુળ, કોષ વગેરે આંતરિક-બાહ્ય સાધનોનું સંચાલન કરવું ઉપદેશાયું છે. દાનને પ્રભાવનું શ્રેષ્ઠ સાધન ગણાયું છે; દંડને લોકધર્મ અને સામાજિક વ્યવસ્થાનો સ્તંભ કહી, તેનો ન્યાયપૂર્ણ, મિત અને ચોક્કસ પ્રયોગ આવશ્યક જણાવ્યો છે. અંતે રાજાને સૂર્ય-ચંદ્રની મહિમા અને સુલભતા, વાયુ જેવી ગુપ્તચર-બુદ્ધિ, અને યમ જેવી દોષનિગ્રહ શક્તિ સાથે ઉપમિત કરી, રાજ્યનીતિને ધર્મીય બ્રહ્મવ્યવસ્થાથી જોડવામાં આવી છે.
Adhyaya 226
Chapter 226 — राजधर्माः (Rājadharma: Royal Duties and Daṇḍanīti)
આ અધ્યાયમાં રાજધર્મના અંતર્ગત દંડનીતિનું શાસ્ત્રીય માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે. પ્રથમ કૃષ્ણલ, ત્રિયવ, સુવર્ણ, નિષ્ક, ધરણ, કાર્ષાપણ/પણ વગેરે તોલ‑સિક્કાના પ્રમાણો નક્કી કરીને તે આધારે દંડ અને દંડરાશિ ગોઠવાય છે; ખાસ કરીને સાહસના ત્રણ સ્તર—પ્રથમ, મધ્યમ, ઉત્તમ—ના ક્રમશઃ દંડ જણાવાયા છે. પછી ખોટો ચોરીનો આરોપ, રાજરક્ષક/ન્યાયાધીશ સમક્ષ અસત્ય નિવેદન, કૂટસાક્ષી, તથા નિક્ષેપ (જમા) હડપવું કે નષ્ટ કરવું—આ માટેની સજાઓ વર્ણવાય છે. વેપાર‑શ્રમ વિવાદોમાં બીજાની મિલકત વેચવી, પૈસા લઈને માલ ન આપવો, કામ કર્યા વિના વેતન લેવું, અને દસ દિવસમાં વેચાણ પાછું ખેંચવાના નિયમો છે. લગ્નમાં છેતરપિંડી, અગાઉ આપેલી કન્યાનો પુનર્વિવાહ, તેમજ સંરક્ષક/પહેરેદારની બેદરકારી પણ આવે છે. ગામની સીમા‑માપ, પ્રાકાર વગેરે નગરસુરક્ષા, સીમાલંઘન, ચોરીના સ્તર અને મહાચોરી‑અપહરણમાં પ્રાણદંડ સુધીનું વિધાન છે. અપમાન અને દુર્વર્તનમાં વર્ણાનુસાર દંડ, ગંભીર કેસમાં અંગચ્છેદ; બ્રાહ્મણ માટે દેહદંડ કરતાં નિર્વાસન મુખ્ય. ભ્રષ્ટ પહેરેદાર, મંત્રી અને ન્યાયાધીશ માટે જપ્તી અને દેશનિકાલ. અંતે આગજની, વિષપ્રયોગ, પરસ્ત્રીગમન, હુમલો, બજાર‑કપટ (મિલાવટ/નકલી સિક્કા), અશુચિ, અયોગ્ય સમન્સ અને કસ્ટડીમાંથી પલાયન—આ બધાં સામે ધર્મરક્ષાર્થ સત્યકેન્દ્રિત દંડવ્યવસ્થા પ્રતિપાદિત છે.
Adhyaya 227
युद्धयात्रा (Yuddhayātrā) — The War-Expedition
આ અધ્યાયમાં દંડપ્રણયન પછી રાજાનું આગળનું કર્તવ્ય—યાત્રા (સૈન્ય અભિયાન) ક્યારે અને કેવી રીતે કરવું—તેનો નિર્ણય જણાવાયો છે. પુષ્કર રાજધર્મ અને નીતિશાસ્ત્રના આધારે માપદંડ આપે છે: બળવાન શત્રુનો ભય હોય ત્યારે, ખાસ કરીને પાછળથી ઘાત કરનાર પાર્ષ્ણિગ્રાહ લાભમાં આવે ત્યારે રાજાએ કૂચ કરવી; પરંતુ પહેલાં તૈયારી તપાસવી—સજ્જ યોદ્ધાઓ, સહાયક-પરિચારકો, પૂરતી રસદ, અને રાજધાની/આધારસ્થાનનું સુરક્ષિત રક્ષણ. પછી નિમિત્તશાસ્ત્ર દ્વારા સમયનિર્ધારણ—શત્રુ પર આપત્તિઓ, ભૂકંપની દિશા, કેતુદોષ વગેરે સંકેતો ગણાયા છે. દેહસ્ફુરણ, સ્વપ્નલક્ષણો અને શકુન-અપશકુનથી દુર્ગ તરફ આગળ વધવું અને વિજય પછી પરત ફરવું સૂચવાયું છે. ઋતુ પ્રમાણે સેનાવિન્યાસ—વર્ષામાં પદાતિ અને ગજબળ પ્રધાન, અને શિયાળો, વસંત અથવા પ્રારંભિક શરદમાં રથ-અશ્વબળ વધુ; સંકેતો જમણા-ડાબા તથા સ્ત્રી-પુરુષ ભેદથી પણ વિચારવા કહ્યા છે।
Adhyaya 228
Chapter 228 — स्वप्नाध्यायः (Svapnādhāyaḥ / Chapter on Dreams)
પુષ્કર રાજધર્મ–નીતિશાસ્ત્રના પરિપ્રેક્ષ્યમાં સુવ્યવસ્થિત સ્વપ્નશાસ્ત્ર ઉપદેશે છે. સ્વપ્નોને શુભ, અશુભ અને શોક-નાશક એમ વર્ગીકૃત કરી, દેહ અને સમાજસંબંધિત દૃશ્યોને ‘નિમિત્ત’ તરીકે માનવામાં આવ્યા છે. માથા પર ધૂળ/ભસ્મ, મુંડન, નગ્નતા, મેલાં વસ્ત્ર, કાદવ લગાવવો, ઊંચાઈથી પડવું; ગ્રહણ, ઇન્દ્રધ્વજ પડવો, ગર્ભમાં ફરી પ્રવેશ, ચિતા પર ચઢવું, રોગ, પરાજય, ઘર ધરાશાયી થવું અને મર્યાદા-ભંગ કર્મો વગેરે અશુભ ચિહ્નો જણાવ્યા છે અને શುದ್ಧિ તથા વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરનાર પ્રતિકારો સૂચવ્યા છે. પાઠભેદો નોંધ્યા પછી કહે છે કે ઘી/તેલ પીવું કે તેમાં સ્નાન, લાલ માળા, અભ્યંગ જેવા શુભ સ્વપ્નો ખાસ કરીને ન કહ્યા હોય તો વધુ લાભદાયક થાય છે. આગળ સ્નાન, બ્રાહ્મણ અને ગુરુનું સન્માન, તિલ-હોમ, હરિ–બ્રહ્મા–શિવ–સૂર્ય–ગણોની પૂજા, સ્તોત્રપાઠ અને પુરુષસૂક્ત જપનું વિધાન છે. સ્વપ્નના સમય મુજબ ફળ—પ્રથમ પ્રહરે એક વર્ષ, પછી છ માસ, ત્રણ માસ, પખવાડિયું અને ભોર નજીક દસ દિવસમાં—એવું; શુભ સ્વપ્ન પછી ફરી ન સૂવાની સલાહ છે. સ્વપ્નના અંતે રાજા/હાથી/ઘોડો/સોનું, સફેદ વસ્ત્ર, સ્વચ્છ પાણી, ફળદ્રુપ વૃક્ષો, નિર્મળ આકાશ દેખાવું સમૃદ્ધિના નિમિત્ત છે; નિમિત્તને ભાગ્યવાદ નહીં, ધર્મસંગત સુધારાનું સૂચન માનવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 229
Chapter 229 — शकुनानि (Śakuna: Omens)
આ અધ્યાય સ્વપ્નાધ્યાય પૂર્ણ થયા પછી તરત ‘શકુન’—જાહેર અપશકુન અને મુલાકાત-સંકેતો—વિશે કહે છે, જે રાજધર્મ અને ગૃહસ્થના નિર્ણયોમાં ઉપયોગી છે. પુષ્કર અશુભ દર્શન/વસ્તુ/વ્યક્તિઓ ગણાવે છે—કોથળો/કોયલો, કાદવ, ચામડું-વાળ વગેરે, કેટલાક તિરસ્કૃત/અશુદ્ધ ગણાતા વર્ગો, તૂટેલા વાસણો, ખોપરી-હાડકાં—અને અશુભ ધ્વનિ-શકુન જેમ કે બેસૂર વાદ્યો અને કર્કશ કોલાહલ. દિશા અને સ્થિતિ અનુસાર ‘આવો’ ‘જાવો’ જેવા શબ્દ-શકુનનું શુભ-અશુભત્વ, સામે કે પાછળ ઊભેલા વ્યક્તિને કહ્યે ત્યારે થતો ભેદ, તેમજ ‘ક્યાં જઈ રહ્યા છો? થાંભો, ન જાઓ’ જેવા મૃત્યુ-સૂચક વચનો પણ જણાવે છે. વાહન લથડવું, શસ્ત્ર તૂટવું, માથામાં ઘા, જોડાણ/ફિટિંગ ઢળી પડવું વગેરે પણ નકારાત્મક સંકેતો છે. ધર્મોપાય તરીકે હરિ (વિષ્ણુ)ની પૂજા-સ્તુતિથી અશુભતા નાશ કરી, પછી બીજો પુષ્ટિકારક સંકેત જોઈ, વિરુદ્ધ/નિવારક ક્રિયા કરીને પ્રવેશ કરવો એમ વિધાન છે. અંતે સફેદ વસ્તુઓ, ફૂલો, પૂર્ણ કલશ, ગાય, અગ્નિ, સોનું-ચાંદી-રત્ન, ઘી-દહીં-દૂધ, શંખ, શેરડી, શુભ વાણી અને ભક્તિગીત—આને શુભ शकુન કહેવામાં આવ્યા છે.
Adhyaya 230
Chapter 230: शकुनानि (Śakunāni) — Omens
આ અધ્યાયમાં પુષ્કર શકુનશાસ્ત્રને ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરે છે—સ્થિર રહેતાં, યાત્રા માટે નીકળતાં અને પ્રશ્ન પૂછતાં સમયે શકુનોથી ફળનિર્ણય, તેમજ દેશ-નગરોના પરિણામનું અનુમાન. શકુન બે પ્રકારના: દીપ્ત/ઉગ્ર અને શાંત; દીપ્ત શકુન પાપ/અનિષ્ટ ફળ તરફ, શાંત શકુન શુભ ફળ તરફ દોરી જાય છે. સમય, દિશા, સ્થાન, કરણ (જ્યોતિષીય ઘટક), શબ્દ/ક્રંદન અને જાતિ—આ છ ભેદોથી અર્થઘટન કરવું, અને પહેલાના ભેદો વધુ પ્રબળ ગણાવ્યા છે. દિશા-સ્થાન-આચાર-શબ્દ-આહાર વગેરેમાં દીપ્ત લક્ષણો, તેમજ ગામ્ય, વન્ય, રાત્રિચર, દિવસચર અને ઉભયચર પ્રાણીઓની યાદી આપવામાં આવી છે. સૈન્ય ગતિમાં અગ્ર/પૃષ્ઠ ગોઠવણી, જમણી-ડાબી સ્થિતિ, પ્રસ્થાન સમયે મળતા સંકેતો, સીમાની અંદર/બહાર સાંભળાતા અવાજો અને બોલાવાની સંખ્યાનુસાર ફળ—આ નિયમો જણાવાયા છે. વર્ષમાં સારંગનું પ્રથમ દર્શન વાર્ષિક ફળ સૂચક કહેવાયું છે; રાજ્યનીતિમાં અંધવિશ્વાસ નહીં, શાસ્ત્રસંગત વિવેચનનું મહત્ત્વ પ્રતિપાદિત છે।
Adhyaya 231
Chapter 231 — शकुनानि (Śakunāni) | Omens in Governance, Travel, and War
આ અધ્યાયમાં શકુન-શાસ્ત્રને રાજધર્મ અને નીતિશાસ્ત્ર સાથે જોડીને, રાજા, સેનાપતિ અને મુસાફરો માટે સંકેતોને કાર્યકારી ‘બુદ્ધિ/માહિતી’ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. આરંભે કાગડાના શકુનો દ્વારા ઘેરાવ, કિલ્લા-યુદ્ધ અને નગરગ્રહણનાં સૂચક લક્ષણો જણાવાય છે; પછી છાવણી અને મુસાફરીમાં ડાબે-જમણે સ્થિતિ, સામે આવી પડવું, તથા અવાજ/કાંવકાંવના ભેદથી શુભાશુભ નક્કી કરવાનું કહે છે. દ્વાર પાસે ‘કાગડા જેવી’ શંકાસ્પદ હલચલને આગચંપી અથવા છેતરપિંડીનું સૂચન માની સામાજિક ચેતવણી આપવામાં આવે છે; તેમજ ચિહ્નો/ટોકન, સંપત્તિનો લાભ-હાનિ અને પ્રાપ્તિનાં પુરાવા સંભાળવાની રીત પણ આવે છે. આગળ કૂતરાંના ભસવા, હૂંકાર/હાઉંકાર, સૂંઘીને ડાબે-જમણે વળવું જેવા શકુનો, અને શરીર-વર્તનનાં સંકેતો—કંપ, રક્તસ્રાવ, ઊંઘ/સ્વપ્નનાં લક્ષણો—વર્ણિત છે. બળદ, ઘોડા, હાથી (ખાસ કરીને મદાવસ્થા, સંભોગ, પ્રસૂતિપશ્ચાત સ્થિતિ) દ્વારા રાજભાગ્ય સૂચવાય છે. યુદ્ધ અને અભિયાનમાં દિશા, પવન, ગ્રહસ્થિતિ અને છત્ર પડવું જેવા વિઘ્નો સાથે પરિણામ જોડાય છે. અંતે પ્રસન્ન સૈન્ય અને શુભ ગ્રહગતિ વિજયનાં, જ્યારે શવભક્ષી પક્ષીઓ અને કાગડાંનો અતિપ્રભાવ રાજ્યક્ષયનાં અપશકુન—એ રીતે શકુનવિચારને ધર્મયુક્ત વ્યૂહમાં સ્થાપિત કરે છે।
Adhyaya 232
Yātrā-Maṇḍala-Cintā and Rājya-Rakṣaṇa: Auspicious Travel Rules and the Twelve-King Mandala
આ અધ્યાય રાજયાત્રા (યાત્રા)ને રાજધર્મ સાથે જોડે છે અને રાજા તથા સેનાનું ગમન ધર્મકૃત્ય ગણાવી જ્યોતિષીય નિર્ણય અને શકુન-વિચાર જરૂરી કહે છે. ગ્રહદૌર્બલ્ય, વિપરીત ગતિ, પીડા, શત્રુ રાશિ, અશુભ યોગ (વૈધૃતિ, વ્યતીપાત), કરણદોષ, નક્ષત્રભય (જન્મ, ગંડ) અને રિક્તા તિથિમાં યાત્રા ટાળવાની સૂચના છે. દિશાવ્યવસ્થા ઉત્તર–પૂર્વ અને પશ્ચિમ–દક્ષિણની જોડિયા સહાય, નક્ષત્ર-થી-દિશા નકશો, તેમજ વાર/ગ્રહ અનુસાર છાયામાન (ગ્નોમોનિક) ગણતરીથી ગોઠવાઈ છે, જેથી નીતિમાં જ્યોતિષશાસ્ત્રનો સમન્વય દેખાય છે. શુભ લક્ષણ હોય ત્યારે રાજા હરિનું સ્મરણ કરીને વિજય માટે પ્રસ્થાન કરે છે; પછી રાજ્યરક્ષણમાં સપ્તાંગ સિદ્ધાંત અને મંડલનીતિ વર્ણવાય છે. દ્વાદશ-રાજા મંડલ, શત્રુના પ્રકાર, પાછળથી દબાણ કરનાર પાર્ષ્નિગ્રાહ, આક્રંદ–આસાર જેવી વ્યૂહરચનાઓ, અને દંડ-અનુગ્રહમાં સમદર્શી શક્તિશાળી શાસકનો આદર્શ જણાવે છે. અંતે ધર્મપૂર્વક વિજયની નીતિ—અશત્રુઓને ભયભીત ન કરવું, લોકવિશ્વાસ જાળવવો, અને ધર્મવિજયથી વફાદારી મેળવવી—ઉપસંહારરૂપે આવે છે.
Adhyaya 233
Chapter 233 — Ṣāḍguṇya (The Six Measures of Royal Policy) and Foreign Daṇḍa
આ અધ્યાયમાં આંતરિક દંડથી આગળ વધી વિદેશ નીતિનું વર્ણન છે. પુષ્કર બાહ્ય શત્રુઓ સામે દમનના ઉપાયો કહીને રાજનીતિના ષાડ્ગુણ્યને સ્પષ્ટ કરે છે. દંડ બે પ્રકારનો—પ્રગટ અને ગુપ્ત; લૂંટ, ગામ અને પાકનો નાશ, આગચંપી, વિષપ્રયોગ, નિશાનિત વધ, અપવાદ/નિંદા, પાણી દૂષિત કરવું વગેરે દ્વારા શત્રુનો આધાર કાપવાનો ઉપદેશ છે. જ્યાં સંઘર્ષ લાભદાયક ન હોય અથવા સાધનો ક્ષીણ થાય ત્યાં ‘ઉપેક્ષા’ને ગણિતપૂર્વકની સ્થિતિ માનવામાં આવી છે. પછી માયોપાય—કૃત્રિમ અપશકુન-લક્ષણો, શકુનોની હેરફેર (ઉલ્કાસમાન અગ્નિ-યંત્રો સહિત), પ્રચાર, યુદ્ધનાદ, ‘ઇન્દ્રજાળ’ યુદ્ધમાયા—શત્રુનું મનોબળ તોડવા અને સ્વપક્ષ મજબૂત કરવા માટે જણાવાયા છે. અંતે સંધિ, વિગ્રહ, યાન, આસન, દ્વૈધીભાવ અને સંશ્રય/સમ્શય—આ છ ઉપાયોનું સંહિતાકરણ કરીને સમકક્ષ અથવા વધુ શક્તિશાળી સાથે મૈત્રી, તેમજ પરિસ્થિતિ મુજબ ક્યારે સ્થિર રહેવું, ક્યારે કૂચ કરવી, ક્યારે દ્વિનીતિ અપનાવવી અને ક્યારે શ્રેષ્ઠ શક્તિનો આશ્રય લેવો તે માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે।
Adhyaya 234
Prātyahika-Rāja-Karma (Daily Duties of a King)
આ અધ્યાયમાં રાજાના પ્રત્યાહિક (દૈનિક) કર્તવ્યોનું આદર્શ વર્ણન છે. રાજા પ્રભાત પહેલાં ઊઠીને વાદ્યધ્વનિ વચ્ચે છુપાયેલા અથવા વેશ બદલેલા લોકોની તપાસ કરે છે અને પછી આવક-ખર્ચનો હિસાબ જોઈ શાસનની શરૂઆત જ નાણાકીય જવાબદારીથી કરે છે. શૌચ-સ્નાન પછી સંધ્યા, જપ, વાસુદેવ-પૂજન, હોમ અને પિતૃતર્પણ કરીને બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે—એ રીતે રાજસત્તા યજ્ઞ-દાનધર્મમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. ત્યારબાદ વૈદ્યે સૂચવેલી ઔષધિ લે છે, ગુરુનો આશીર્વાદ મેળવી સભામાં જઈ બ્રાહ્મણો, મંત્રીઓ અને મુખ્ય પ્રતિનિધિઓ સાથે પૂર્વન્યાય અને પરામર્શથી નિર્ણયો કરે છે. મંત્રરક્ષા પર ભાર છે—ન એકાંતમાં, ન અતિપ્રકાશમાં વર્તવું; આકાર-ઈંગિતથી રહસ્ય લીક થવાની શક્યતા સમજવી. દિવસે સેનાની તપાસ, વાહન-શસ્ત્ર અભ્યાસ, અન્નસુરક્ષા; સાંજે ફરી સંધ્યા, વિચારણા, ગુપ્તચરોની નિયુક્તિ અને અંતઃપુરમાં પણ સાવચેત ગતિ—ધર્મનિયંત્રિત સતત જાગૃતિરૂપ રાજધર્મ દર્શાવવામાં આવ્યો છે।
Adhyaya 235
Raṇadīkṣā (War-Consecration) — Agni Purāṇa Adhyāya 235
આ અધ્યાયમાં સાત દિવસની અંદર અભિયાન શરૂ કરવા માટેની ‘રણદીક્ષા’નું ક્રમબદ્ધ રાજવિધાન આપવામાં આવ્યું છે; યુદ્ધને ધર્મકાર્ય માની શુદ્ધિ, દેવસંમતતા અને ન્યાયી શાસન જરૂરી ગણાય છે. શરૂઆતમાં વિષ્ણુ-શિવ-ગણેશની પૂજા; પછી દિવસવાર દિક્પાલ, રુદ્ર, ગ્રહ અને અશ્વિનીકુમારોની શાંતિ, માર્ગમાં મળતા દેવતાઓને અર્પણ, અને રાત્રે ભૂતાદિ શક્તિઓને નિવેદન. મંત્રપ્રધાન સ્વપ્નવિધિ દ્વારા શુભ-અશુભ નિમિત્તો તપાસાય છે; છઠ્ઠા દિવસે વિજયસ્નાન અને અભિષેક, સાતમા દિવસે ત્રિવિક્રમપૂજા, શસ્ત્ર-વાહનોનું નીરાજન-સંસ્કાર અને રક્ષાપાઠ કરીને રાજા હાથી, રથ, ઘોડા તથા ધુર્ય પશુઓ પર ચઢતી વેળા પાછળ ન જુએ. ઉત્તરાર્ધમાં ધનુર્વેદ અને રાજનીતિ: કૂટયુદ્ધ/છલનીતિ, વ્યૂહોના પ્રકાર (પશુ/અંગ-આકાર અને વસ્તુ-આકાર), ગરુડ, મકર, ચક્ર, શ્યેન, અર્ધચંદ્ર, વજ્ર, શકટ, મંડલ, સર્વતોભદ્ર, સૂચી વગેરે રચનાઓ અને પાંચ પ્રકારની સેનાવિભાગણી. પુરવઠા માર્ગ તૂટે તો હાનિ, રાજાએ પોતે યુદ્ધમાં ન ઉતરવું, પંક્તિ-અંતર, ભેદન-તંત્ર, ઢાલધારી-ધનુર્ધર-રથિકની ભૂમિકાઓ, ભૂમિ અનુસાર દળનિયોજન, ઉત્સાહવર્ધક ઇનામો અને વીરમરણનું ધર્મતત્ત્વ જણાવાયું છે. અંતે નિયંત્રણ: ભાગતા, નિરાયુધ, અસૈનિક, શરણાગતને ન મારવા; સ્ત્રીઓનું રક્ષણ; વિજય પછી સ્થાનિક આચારનું માન; લાભનું ન્યાયી વિતરણ; સૈનિકોના કુટુંબોની સુરક્ષા—આ રણદીક્ષા ધર્મરાજાને વિજય અપાવે છે।
Adhyaya 236
Adhyaya 236 — श्रीस्तोत्रम् (Śrī-stotra) / Hymn to Śrī (Lakṣmī) for Royal Stability and Victory
આ અધ્યાયમાં પૂર્વ ભાગના ભિન્ન કોલોફોનનો સંકેત કરીને રાજધર્મમાં ભક્તિનો ઉપયોગ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. પુષ્કર કહે છે કે રાજ્યલક્ષ્મીની સ્થિરતા અને વિજય માટે રાજાએ ઇન્દ્રે એક વખત શ્રી (લક્ષ્મી)ની સ્તુતિમાં જે શ્રીસ્તોત્ર કર્યું હતું તે જપવું જોઈએ. ઇન્દ્રસ્તોત્રમાં લક્ષ્મીને જગન્માતા, વિષ્ણુની અવિનાભાવિની શક્તિ, મંગળ-સમૃદ્ધિ અને સંસ્કૃતિને ધારણ કરનાર મૂળ કારણ તરીકે વખાણવામાં આવી છે; તે માત્ર ધનરૂપા નથી, પરંતુ શાસનના સ્તંભરૂપ વિદ્યાઓ—આન્વીક્ષિકી, ત્રયી, વાર્તા અને દંડનીતિ—ની મૂર્તિ પણ છે, જેથી રાજકીય વ્યવસ્થા દૈવી શક્તિ સાથે જોડાય છે. ઉપદેશ એવો છે કે શ્રી દૂર થાય તો લોકપતન અને ગુણ-ધર્મનો ક્ષય થાય; અને તેની કૃપાદૃષ્ટિ પડે તો અયોગ્યને પણ ગુણ, વંશપ્રતિષ્ઠા અને સફળતા મળે. અંતે કહે છે કે આ સ્તોત્રના પાઠ-શ્રવણથી ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને પ્રાપ્ત થાય છે, અને શ્રીપતિ ઇન્દ્રને સ્થિર રાજ્ય તથા યુદ્ધવિજયનો વર આપે છે.
Adhyaya 237
Chapter 237 — Rāma’s Teaching on Nīti (रामोक्तनीतिः)
ભગવાન અગ્નિ લક્ષ્મણને રામોક્ત નીતિનું વર્ણન કરે છે—વિજયલક્ષી હોવા છતાં ધર્મયુક્ત આચારસંહિતા. રાજધર્મને શાસ્ત્રનિષ્ઠ અને આત્મસંયમમૂલક પ્રયોગવિજ્ઞાન તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. રાજાનું ચારગું આર્થિક-નૈતિક કર્તવ્ય: ધર્મપૂર્વક ધનાર્જન, તેનું વર્ધન, રક્ષણ અને યોગ્ય પાત્રોને યોગ્ય વિતરણ. શાસન-નીતિ (નય)નું મૂળ વિનય છે—શાસ્ત્રનિશ્ચયથી જન્મેલો ઇન્દ્રિયજય. બુદ્ધિ, સ્થિરતા, કુશળતા, ઉદ્યમ, ધીરજ, વાક્ચાતુર્ય, દાનશીલતા, આપત્તિ-સહનશક્તિ જેવા રાજગુણો તથા શૌચ, મૈત્રી, સત્ય, કૃતજ્ઞતા, સમતા જેવા સમૃદ્ધિકારક ગુણો જણાવાયા છે. વિષયવનમાં ભટકતા ‘ઇન્દ્રિય-હાથી’ના રૂપકથી જ્ઞાનને અંકુશ માની સંયમનો ઉપદેશ છે અને કામ, ક્રોધ, લોભ, હર્ષ, માન, મદ—આ છ આંતરિક શત્રુઓનો ત્યાગ કરવો કહે છે. આન્વીક્ષિકી, ત્રયી, વાર્તા અને દંડનીતિ—આ ચાર વિદ્યાઓના ક્ષેત્ર ક્રમે હિત, ધર્મ, લાભ-હાનિ અને ન્યાય-અન્યાય નીતિ તરીકે સ્પષ્ટ થાય છે. સર્વધર્મ: અહિંસા, સત્ય તથા મૃદુ વાણી, શુદ્ધિ, દયા, ક્ષમા; રાજાએ દુર્બળનું રક્ષણ કરવું, દમન ટાળવું, શત્રુને પણ પ્રિય વચન બોલવું, ગુરુ-વૃદ્ધોને માન આપવો, નિષ્ઠાવાન મૈત્રી પોષવી, અહંકાર વિના દાન કરવું અને સદા ઔચિત્યથી વર્તવું—આ મહાત્માનું લક્ષણ છે।
Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
આ અધ્યાયમાં રામ અગ્નિપુરાણની નીતિશાસ્ત્ર પરંપરામાં રાજધર્મનું સંક્ષિપ્ત માર્ગદર્શન આપે છે. રાજ્યના સપ્તાંગ—સ્વામી (રાજા), અમાત્ય (મંત્રી), રાષ્ટ્ર (ભૂમિ-પ્રજા), દુર્ગ, કોશ, બળ (સેના) અને સુહૃત (મિત્ર)—ને પરસ્પર સહાયક અંગો તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છે. પછી રાજા અને મંત્રીઓના ગુણ—સત્ય, વૃદ્ધસેવા, કૃતજ્ઞતા, બુદ્ધિ, શુચિતા, નિષ્ઠા, દૂરદર્શિતા—અને લોભ, દંભ, ચંચળતા જેવા દોષોથી મુક્તિ, મંત્રગુપ્તિ તથા સંધિ-વિગ્રહમાં કુશળતા પર ભાર મૂકાયો છે. સમૃદ્ધ દેશના લક્ષણો, નગરસ્થાપનના માપદંડ, દુર્ગોના પ્રકારો અને પુરવઠો, ધર્મ્ય કોશવૃદ્ધિ, સેનાની શિસ્ત અને દંડવ્યવસ્થા વર્ણવાય છે. મિત્રપસંદગી અને મિત્રતા સ્થાપવાના ત્રિવિધ ઉપાય—નજીક જવું, મધુર-સ્પષ્ટ વાણી, સન્માનપૂર્વક દાન—સાથે સેવકોનું આચરણ, અધિકારીઓની નિમણૂક, રાજસ્વ ઉપાયો, પ્રજાના ભયકારણો અને આત્મ-રાજ્યરક્ષણમાં રાજાની સાવચેતી જણાવાય છે.
Adhyaya 239
Ṣāḍguṇya — The Six Measures of Foreign Policy (with Rāja-maṇḍala Theory)
આ અધ્યાયમાં રામ નીતિને રાજ્યના ટકાવ અને વિસ્તરણ માટેની શિસ્તબદ્ધ વિદ્યા તરીકે સમજાવે છે, જેનું મૂળ રાજમંડળનું યથાર્થ જ્ઞાન છે. વિજિગીષુ રાજાની આસપાસ દ્વાદશવિધ રાજચક્ર—અરી (શત્રુ), મિત્ર, તેમના ક્રમિક મિત્રગણ, તેમજ પાર્ષ્ણિગ્રાહ (પાછળથી ખતરો) અને આક્રંદ (ઉપદ્રવક) જેવા સ્થાનવિશેષ પાત્રો—નું વર્ણન થાય છે. મધ્યમ રાજા (શત્રુ અને વિજિગીષુ વચ્ચેનો) અને ઉદાસીન (બાહ્ય, ઘણી વાર વધુ શક્તિશાળી તટસ્થ શક્તિ)ની ભૂમિકા બતાવી ભેદપૂર્વક વ્યવહાર સૂચવાય છે—એકતાવાળાને અનુકૂળ કરો, વિભાજિતને સંયમમાં રાખો. સંધિ, વિગ્રહ, યાન, આસન વગેરે ઉપાયો, તેમના ઉપભેદો, અને અવિશ્વસનીય લોકો સાથે સંધિ ન કરવાના કારણો જણાવાય છે. યુદ્ધ પહેલાં તાત્કાલિક અને ભાવિ પરિણામોનું મૂલ્યાંકન, વૈરનાં મૂળ ઓળખવા, દ્વૈધીભાવ અને જરૂર પડે ત્યારે બળવાનનો આશ્રય લેવાની સલાહ છે. અંતે પરાજયમાં ધર્મનિષ્ઠ મહાન રક્ષકની શરણ લઈ વફાદાર આચરણ—રાજકીય વાસ્તવિકતા સાથે ધાર્મિક સંયમનું સંધાન કરે છે।
Adhyaya 240
Mantra-śakti, Dūta-Carā (Envoys & Spies), Vyasana (Calamities), and the Sapta-Upāya of Nīti
આ અધ્યાયમાં રામ મંત્ર-શક્તિ (રણનીતિક પરામર્શ)ને માત્ર વ્યક્તિગત પરાક્રમ કરતાં શ્રેષ્ઠ કહી, શાસનને વિવેકાધારિત શાસ્ત્ર-પ્રયોગ રૂપે સ્થાપે છે. જ્ઞાનને સંજ્ઞા, પુષ્ટિ, સંશય-નિવૃત્તિ અને શેષ-નિશ્ચય તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યું છે; અને ‘મંત્ર’ને પંચાંગી સલાહ—મિત્રો, ઉપાયો, દેશ-કાળનું મૂલ્યાંકન, તથા વિપત્તિમાં પ્રતિઉપાય—રૂપે નિર્ધારિત કર્યું છે; સફળતાના લક્ષણો મનની સ્પષ્ટતા, શ્રદ્ધા, કાર્યકૌશલ્ય અને સહાયક સમૃદ્ધિ છે. મદ, પ્રમાદ, કામ અને અસાવધાન વાણીથી પરામર્શ નષ્ટ થાય છે એવી ચેતવણી છે. ત્યારબાદ ઉત્તમ દૂતના ગુણ, દૂતના ત્રણ દરજ્જા, શત્રુ પ્રદેશમાં પ્રવેશની રીત અને શત્રુના આશય વાંચવાની પદ્ધતિ વર્ણવાય છે. ગુપ્તચર નીતિમાં ખુલ્લા એજન્ટો અને વ્યવસાયિક વેશ ધારણ કરનારા ગૂઢચરોનું વર્ણન છે. વ્યસન/આપત્તિઓને દૈવી અને માનવીય એમ વર્ગીકૃત કરી શાંતિ તથા નીતિ-ઉપાયો સૂચવાય છે; રાજ્યની મુખ્ય ચિંતાઓ—આવક-ખર્ચ, દંડનીતિ, શત્રુનિવારણ, આપત્તિ પ્રતિસાદ, અને રાજા-રાજ્ય રક્ષા. મંત્રી, કોષ, દુર્ગ અને રાજાના વ્યસન/દોષોની નિષ્ફળતાઓ, શિબિર સુરક્ષા, અને અંતે સાત ઉપાયો—સામ, દાન, ભેદ, દંડ, ઉપેક્ષા, ઇન્દ્રજાળ, માયા—ઉપભેદો અને ધર્મમર્યાદા સાથે; બ્રાહ્મણો પ્રત્યે સંયમ અને શત્રુનું મનોબળ તોડવા માયાનો યુક્ત ઉપયોગ પણ જણાવે છે.
Adhyaya 241
Rājanīti (Statecraft): Ṣaḍvidha-bala, Vyūha-vidhāna, and Strategic Warfare
આ અધ્યાય રાજનીતિ-પ્રકરણનો આરંભ કરે છે. મંત્ર (પરામર્શ), કોશ (ખજાનો) અને ચતુરંગ સેના—આ ત્રણેના શિસ્તબદ્ધ સંયોજનથી રાજબળ નિર્ધારિત થાય છે. રામ કહે છે કે યુદ્ધ દેવપૂજા સાથે શરૂ કરવું અને ષડ્વિધ બળનું જ્ઞાન રાખવું: સ્થાયી સેના, બોલાવેલી ટુકડીઓ, મિત્રબળ, દ્રોહી/શત્રુ તત્ત્વો, તથા વન/આટવિક-જનજાતિ દળ—એમની મહત્તા અને નબળાઈનો ક્રમ સમજીને. દુર્ગમ ભૂમિમાં સેનાપતિઓની ગતિ, રાજગૃહ અને કોશનું રક્ષણ, તથા અશ્વ–રથ–ગજ–વન્યદળથી સ્તરિત પાર्श્વવ્યૂહ ગોઠવવાની રીત બતાવે છે. મકર, શ્યેન, સૂચી, વીરવક્ત્રા, શકટ, વજ્ર, સર્વતોભદ્ર વગેરે વ્યૂહોનું વર્ણન છે અને ક્યારે ખુલ્લું યુદ્ધ, ક્યારે ગુપ્ત/છલયુદ્ધ—કાળ, દેશ, થાક, રસદનો તાણ અને માનસિક નબળાઈ જોઈને—નક્કી કરાય છે. અંતે દળમાપ, વ્યૂહાંગ (ઉરસ, કક્ષા, પક્ષ, મધ્ય, પૃષ્ઠ, પ્રતિગ્રહ) અને દંડ/મંડળ/ભોગ ગોઠવણીનું વર્ગીકરણ આપી યુદ્ધવિદ્યા ધર્મસંગત વિજ્ઞાન તરીકે સ્થાપિત થાય છે—વિજય, વ્યવસ્થા અને રક્ષણ માટે।
Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
પહેલાં વ્યૂહ-રચના (યુદ્ધવ્યવસ્થા)નું વર્ણન પૂર્ણ કરીને આ અધ્યાય બાહ્ય રણનીતિથી હટી રાજા વ્યક્તિઓને તેમના દેહલક્ષણોથી કેવી રીતે પરખે તે વિષયે વળે છે. અગ્નિ તેને પરંપરાગત શાસ્ત્ર તરીકે રજૂ કરે છે—સમુદ્ર ઋષિએ ગર્ગને શીખવેલી સામુદ્રિક વિદ્યા, જે સ્ત્રી-પુરુષ બંનેના શુભ-અશુભ સંકેતો જણાવે છે. દેહસૌષ્ઠવ અને સમમિતિ, ‘ચતુર્વિધ સમતા’, તથા ન્યગ્રોધ-પરિમંડલ પ્રમાણ (ભુજાવિસ્તાર = ઊંચાઈ) જેવા આદર્શ અનુપાતો, અંગુલ-કિષ્કુ માપ, વક્ષ વગેરે પ્રદેશોની રેખાઓ, કમળસદૃશ અંગો, અને જોડિયા અંગોની અનુરૂપતા વિગતે આવે છે. દયા, ક્ષમા, શૌચ, દાન, શૌર્ય જેવા નૈતિક ગુણોને દેહપરીક્ષા સાથે જોડીને રાજધર્મમાં રૂપ સાથે સ્વભાવવિવેક જરૂરી હોવાનું સૂચવે છે. રૂક્ષતા, ઊભી શિરાઓ, દુર્ગંધ અશુભ; મધુર વાણી અને ગજગતિ શુભ—શાસન, પસંદગી અને પરામર્શ માટે નીતિશાસ્ત્રનું વ્યવહારુ સાધન દર્શાવાયું છે.
Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
પૂર્વે પુરુષ-લક્ષણની ચર્ચા પૂર્ણ કરીને આ અધ્યાય સમુદ્રના વચનરૂપે સ્ત્રી-લક્ષણને નીતિશાસ્ત્ર અને લક્ષણશાસ્ત્રની માર્ગદર્શિકા તરીકે રજૂ કરે છે, જેથી ભાવિ સ્ત્રીની શુભતા પરખી શકાય. તેમાં સુગઠિત અંગો, મિત અને સૌમ્ય ચાલ, સુસ્થિત પગ અને સ્તન, તેમજ દક્ષિણાવર્ત નાભિ જેવા શુભ દેહચિહ્નો જણાવાયા છે. સાથે જ કર્કશતા, અસમાનતા, ઝઘડાળુ સ્વભાવ, લોભ, કઠોર વાણી અને કેટલાક નામ-સંબંધિત સંકેતોને અશુભ ગણાવી ટાળવા કહ્યું છે—સામાજિક સૌહાર્દને ધર્મનો માપદંડ માનવામાં આવ્યો છે. અધ્યાય બાહ્ય સૌંદર્ય કરતાં ગુણ અને આચારને ઊંચું સ્થાન આપે છે—આદર્શ બાહ્ય ચિહ્નો ન હોવા છતાં ઉત્તમ વર્તનથી સ્ત્રી ‘શુભ’ ગણાય છે. અંતે હાથના એક વિશેષ ચિહ્નને અપમૃત્યુ-નિવારક અને દીર્ઘાયુનું સૂચક કહી, રાજધર્મની સામાજિક વ્યવસ્થામાં દેહ-લક્ષણવિશ્વાસનો સંબંધ દર્શાવે છે.
Adhyaya 244
Chapter 244 — चामरादिलक्षणम् / आयुधलक्षणादि (Characteristics of the Fly-whisk and Related Royal Emblems; Weapon Characteristics)
અગ્નિદેવ સામાજિક અવલોકનથી રાજદરબારી પ્રોટોકોલ તરફ વળે છે. ચામર અને છત્રના શુભ લક્ષણો દ્વારા વૈધ સત્તા અને સુસંસ્કૃત દરબારી વ્યવસ્થાનો સંકેત આપવામાં આવે છે. પછી ધનુર્વેદ-શૈલીની તકનીકી ચર્ચા આવે છે—દંડ/સંધિની ગણતરી, આસન-સિંહાસનના માપ, તથા ધનુષ્ય-નિર્માણના નિયમો (સામગ્રી, પ્રમાણ, ટાળવા યોગ્ય દોષ, પ્રત્યંચા બાંધવી, શૃંગ-ટિપ ઘડવી). રાજયાત્રા અને અભિષેકમાં ધનુષ્ય-બાણની પૂજા કરીને શસ્ત્રોને પવિત્ર માનવાની ભાવના સ્થાપિત થાય છે. ત્યારબાદ બ્રહ્માના યજ્ઞમાં વિઘ્ન કરનાર લોખંડી દૈત્ય, વિષ્ણુનું નંદક ખડ્ગ સાથે પ્રાગટ્ય અને હત દેહોનું લોખંડમાં રૂપાંતર—આ કથા ધાતુકર્મ અને શસ્ત્રાધિકારને દૈવી ઇતિહાસમાં સ્થાપે છે. અંતે તલવાર-પરીક્ષણના ધોરણો—લંબાઈના ભેદ, મધુર ઝંકાર, ધાર/ફળાની આદર્શ આકૃતિ—અને શૌચ-શિસ્તના નિયમો (રાત્રે પ્રતિબિંબ જોવું કે ભાવ-ચર્ચા કરવી નિષેધ) સાથે નીતિ, શકુન અને રાજ્યકાર્ય એક માર્ગદર્શિકામાં જોડાય છે.
Adhyaya 245
Chapter 245 — रत्नपरीक्षा (Examination of Gems)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ રાજાઓ માટે રત્નપરીક્ષા-વિદ્યા જણાવે છે; આભૂષણ રાજસત્તાનું ચિહ્ન અને નિયંત્રિત ભોગવસ્તુ છે. હીરા, પન્ના, માણિક, મોતી, નીલમ, વૈડૂર્ય (કેટ્સ-આઈ), ચંદ્રકાંત, સૂર્યકાંત, સ્ફટિક તથા અનેક નામવાળા પથ્થરો અને જૈવ/ખનિજ દ્રવ્યોની ગણતરી કરીને દરબારમાં ઓળખ, મૂલ્યાંકન અને ખરીદી-સંગ્રહ માટે ઉપયોગી કોષ રચાય છે. રત્નોના મુખ્ય માપદંડ—અંતઃપ્રભા, સ્વચ્છતા, નિર્મળતા અને સુઘડ આકાર, ખાસ કરીને સોનામાં જડિત રત્નો માટે. હીરામાં દોષવાળા (નિષ્પ્રભ, અશુદ્ધ, તૂટેલા, કરકરા અથવા માત્ર ‘સુધારી શકાય તેવા’) પથ્થર પહેરવા કડક મનાઈ છે; ઉત્તમ હીરા ષટ્કોણ, ઇન્દ્રધનુષ્ય સમો, સૂર્યપ્રભ, શુદ્ધ અને ‘અભેદ્ય’ કહેવાય છે; પન્ના જેવી છાંટ અને તોતાના પાંખ જેવી ઝળહળાટ દૃશ્ય માનક છે. મોતીના પણ ઉત્પત્તિભેદ (શીપ, શંખ, દાંત, માછલી, મેઘ) જણાવ્યા; ગોળાઈ, તેજ, સ્વચ્છતા અને કદ ગુણ છે, જે સૌંદર્ય, શુકન અને રાજવૈધતા સાથે જોડાય છે.
Adhyaya 246
Chapter 246 — वास्तुलक्षणम् (Characteristics of Building-sites / Vāstu)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ રાજકીય આયુધ‑ધનથી વળી વાસ્તુ‑શાસ્ત્ર દ્વારા સ્થાન‑શાસન અને નિવાસધર્મ સમજાવે છે. વર્ણાનુસાર ભૂમિના રંગ (શ્વેત/રક્ત/પીળો/કાળો) તથા સુગંધ‑રસ વગેરે ઇન્દ્રિયપરિક્ષાથી ભૂમિ‑પસંદગીની નિદાનાત્મક રીત બતાવે છે. પછી કુશાદિથી પૂજન, બ્રાહ્મણ‑સન્માન અને ખોદકામ‑સંસ્કારનો આરંભ વિધિરૂપે આવે છે. મુખ્ય તકનીકી ભાગ 64‑પદ વાસ્તુ‑મંડળ—મધ્યના ચાર પદોમાં બ્રહ્મા, દિશા‑કોણોમાં દેવતાઓ અને પ્રભાવોની ગોઠવણી, તેમજ રોગ‑ક્ષય જેવા પીડાકારક તત્ત્વોનો પણ ઉલ્લેખ. નંદા, વાસિષ્ઠી, ભાર్గવી, કાશ્યપી મંત્રરૂપોથી પ્રતિષ્ઠા કરીને ગૃહને ભૂમિ/નગર/ગૃહાધિપત્ય હેઠળ જીવંત પવિત્ર ક્ષેત્ર માનવામાં આવ્યું છે. આગળ દિશાનુસાર શુભ વૃક્ષારોપણ, ઋતુ અનુસાર નિવાસ માર્ગદર્શન અને કૃષિ ઉપાયો—સિંચાઈ મિશ્રણો, દુષ્કાળમાં સંભાળ, ફળઝરવું રોકવાના ઉપાય, જાતિ‑વિશેષ સારવાર—આ રીતે વાસ્તુ, વિધિ અને પર્યાવરણ એક ધર્મિક તકનીક બની જાય છે।
Adhyaya 247
Chapter 247 — पुष्पादिपूजाफलं (Fruits of Worship with Flowers and Other Offerings)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ વિષ્ણુની કૃપાથી સર્વ કાર્યોમાં સિદ્ધિ માટે પુષ્પાદિ અર્ચનાનો સંક્ષિપ્ત વિધાન કહે છે. માલતી, મલ્લિકા, યુથી, પાટલા, કરવીર, અશોક, કુન્દ, તમાલપત્ર, બિલ્વ અને શમીપત્ર, ભૃંગરાજ, ઋતુમાં તુલસી, વાસક, કેતકી, કમળ અને રક્તોત્પલ વગેરે પ્રશસ્ત છે; જ્યારે અર્ક, ઉન્મત્તક/ધતૂરા અને કંકાંચી વગેરે ત્યાજ્ય જણાવ્યા છે. આગળ દાનશાસ્ત્ર સાથે જોડીને નિશ્ચિત પ્રમાણમાં ઘીનું દાન મહાપુણ્ય, રાજ્યલાભ અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ આપતું કહેવામાં આવ્યું છે—એ રીતે ગૃહસ્થના સરળ અર્પણો પણ રાજકીય તથા વૈશ્વિક ફળ આપે છે અને વૈષ્ણવ ઉપાસનામાં દ્રવ્યની યોગ્ય પસંદગી તથા નિયમિત દાનથી સમૃદ્ધિ અને ધર્મપ્રતિષ્ઠા મજબૂત થાય છે।