Adhyaya 65

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कूपवापीतडागादिप्रतिष्ठाकथनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः सभास्थापनकथनं भगवानुवाच सभादिस्थानं वक्ष्ये तथैव तेषां प्रवर्तनं भूमौ परीक्षितायाञ्च वास्तुयागं समाचरेत्

આ રીતે આદિમહાપુરાણના આગ્નેય પુરાણમાં ‘કૂપ, વાપી, તડાગ આદિ પ્રતિષ્ઠાનું વર્ણન’ નામનો ચોસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે પાંસઠમો અધ્યાય—‘સભા સ્થાપનનું વર્ણન’. ભગવાન બોલ્યા—હું સભા વગેરેનું યોગ્ય સ્થાન અને તેમની પ્રવૃત્તિની રીત કહું છું; ભૂમિની પરીક્ષા કર્યા પછી વિધિપૂર્વક વાસ્તુયાગ કરવો જોઈએ.

Verse 2

स्वेच्छया तु सभां कृत्वा स्वेच्छया स्थापयेत् सुरान् तोयं समुत्सृजेदेवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गोकुलं पाययेद् द्विजानिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुष्पथे ग्रामादौ च न शून्ये कारयेत् सभां

પોતાની ક્ષમતા મુજબ સભા બનાવી, ક્ષમતા મુજબ દેવતાઓની સ્થાપના કરવી. ત્યારબાદ જલોત્સર્ગ (પ્રોક્ષણ/અભિષેકવિધિ) કરવો—એવો પાઠ છે. (અન્ય પાઠ: ‘ગોકુલ અને દ્વિજોને પાણી પિવડાવવું’). સભા ચતુષ્પથ પર અથવા ગામના આરંભ/સીમાએ કરાવવી, નિર્જન સ્થાને નહીં.

Verse 3

निर्मलः कुलमुद्धृत्य कर्ता स्वर्गे विमोदते अनेन विधिना कुर्यात् सप्तभौमं हरेर्गृहं

નિર્મળ બની અને પોતાના કુલનો ઉદ્ધાર કરીને કર્તા સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે. આ જ વિધિથી હરિનું સપ્તભૌમ (સાત માળનું) ગૃહ/મંદિર કરાવવું જોઈએ.

Verse 4

यथा राज्ञां तथान्येषां पूर्वाद्याश् च ध्वजादयः कोणभुजान् वर्जयित्वा चतुःशालं तु वर्तयेत्

રાજાઓ માટે જેમ, તેમ અન્ય માટે પણ પૂર્વ વગેરે દિશાઓમાં ધ્વજાદિ (ધ્વજ, નિશાન વગેરે) ગોઠવવા. પરંતુ ખૂણાના પ્રક્ષેપ/કોણભુજ ટાળી ચતુઃશાલ (ચાર શાળા) યોજના અમલમાં મૂકવી.

Verse 5

त्रिशालं वा द्विशालं वा एकशालमथापि वा व्ययाधिकं न कुर्वीत व्ययदोषकरं हि तत्

ત્રિશાળા, દ્વિશાળા અથવા એકશાળા યોજના જે હોય તે બનાવે, પોતાની શક્તિથી વધુ ખર્ચ ન કરવો; કારણ કે તે વ્યયદોષ બની વિનાશક ખર્ચનું કારણ થાય છે.

Verse 6

आयाधिके भवेत् पीडा तस्मात् कुर्यात् समं द्वयं करराशिं समस्तन्तु कुर्याद्वसुगुणं गुरुः

આવક/ઉઘરાણી વધુ થઈ જાય તો પીડા થાય; તેથી બંને પક્ષ સમાન કરવા જોઈએ. ગુરુ કહે છે—સમસ્ત ‘કરરાશિ’ (હાથમાં ગણિત રકમ)ને વસુગુણ એટલે આઠગણી કરવી.

Verse 7

सप्तार्चिषा हृते भागे गर्गविद्याविचक्षणः अष्टधा भाजिते तस्मिन् यच्छेषं स व्ययो गतः

‘સપ્તાર્ચિષ’ (સપ્તકિરણ—કૃત્તિકાઓ) દ્વારા ભાગ દૂર કર્યા પછી, ગર્ગવિદ્યામાં નિષ્ણાત કહે છે—તે અવશેષને આઠ ભાગે વહેંચતાં જે બાકી રહે, તે જ ‘વ્યય’ (હાનિ/ઘાટો) કહેવાય.

Verse 8

अथवा करराशिं तु हन्यात् सप्तार्चिषा बुधः वसुभिः संहृते भागे पृथ्व्यादि परिकल्पयेत्

અથવા વિદ્વાન ‘કરરાશિ’ને સપ્તાર્ચિષ દ્વારા પ્રહાર/ચિહ્નિત કરે. વસુઓ દ્વારા ભાગ સંહૃત થયા પછી, પૃથ્વી વગેરે તત્ત્વોની ગોઠવણી નક્કી કરે.

Verse 9

ध्वजो धूम्रस् तथा सिंहः श्वा वृषस्तु खरो गजः तथा ध्वाङ्क्षस्तु पूर्वादावुद्भवन्ति विकल्पयेत्

ધ્વજ, ધુમ્ર, સિંહ, શ્વાન, વૃષભ, ખર, ગજ તથા ધ્વાંકષ—આ પૂર્વ વગેરે દિશાઓથી પ્રગટ/દેખાય તો દિશાનુસાર વિકલ્પો મુજબ અર્થનિર્ણય કરવો.

Verse 10

त्रिशालकत्रयं शस्तं उदक्पूर्वविवर्जितं याम्यां परगृहोपेतं द्विशालं लभ्यते सदा

ત્રિશાલા ગૃહની ત્રણ રચનાઓ પ્રશસ્ત છે; પરંતુ ઉત્તર અને પૂર્વાભિમુખ રચનાઓ ત્યાજ્ય છે. દક્ષિણ તરફ પડોશીના ગૃહ સાથે જોડાયેલું ગૃહ સદા દ્વિશાલા તરીકે ગણાય છે.

Verse 11

याम्ये शालैकशालं तु प्रत्यक्शालमथापि वा एकशालद्वयं शस्तं शेषास्त्वन्ये भयावहाः

દક્ષિણ દિશામાં એકશાલા ગૃહ અથવા પશ્ચિમાભિમુખ પ્રત્યક્ષાલા પણ પ્રશસ્ત છે. એકશાલાનું દ્વય પણ માન્ય; અન્ય રચનાઓ ભયાવહ કહેવાય છે.

Verse 12

चतुःशालं सदा शस्तं सर्वदोषविवर्जितं एकभौमादि कुर्वीत भवनं सप्तभौमकं

ચતુઃશાલા ગૃહ સદા પ્રશસ્ત છે અને સર્વ દોષોથી રહિત છે. એક માળથી આરંભ કરીને સાત માળ સુધી નિવાસભવન બનાવવું જોઈએ.

Verse 13

द्वारवेद्यादिरहितं पूरणेन विवर्जितं देवगृहं देवतायाः प्रतिष्ठाविधिना सदा

જે દેવગૃહમાં દ્વાર, વેદી વગેરે આવશ્યક અંગો ન હોય અને જે પૂરણ (સંપૂર્ણતા) વિના અધૂરું હોય—તે દેવતાની પ્રતિષ્ઠાવિધિ અનુસાર સદા ત્યાજ્ય છે.

Verse 14

पूश् चतुष्पथग्रामादाविति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्वजादि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः संस्थाप्य मनुजानाञ्च समुदायोक्तकर्मणा प्रातः सर्वौषधीस्नानं कृत्वा शुचिरतन्द्रितः

પૂષણને સ્થાપિત કરીને—અથવા પાઠાંતર મુજબ ગામના ચતુષ્પથ વગેરે સ્થાને સ્થાપિત કરીને, અથવા ધ્વજાદિ સ્થાપિત કરીને—સમુદાયોક્ત કર્મવિધિ પ્રમાણે એકત્રિત જનને અનુમતિ આપી, પ્રાતઃ સર્વૌષધીસ્નાન કરીને શુચિ અને અતન્દ્રિત રહેવું જોઈએ.

Verse 15

मधुरैस्तु द्विजान् भोज्य पूर्णकुम्भादिशोभितं सतोरणं स्वस्ति वाच्य द्विजान् गोष्ठहस्तकः

મધુર ભોજનથી દ્વિજોને ભોજન કરાવવું. પૂર્ણકુંભ વગેરે મંગલ દ્રવ્યોથી તથા તોરણથી સ્થાન શોભિત કરવું. બ્રાહ્મણોને સ્વસ્તિવચન કહી, હાથ જોડીને આદરપૂર્વક તેમની સેવા કરવી.

Verse 16

गृही गृहं प्रविशेच्च दैवज्ञान् प्रार्च्य संविशेत् गृहे पुष्टिकरं मन्त्रं पठेच्चेमं समाहितः

ગૃહસ્થએ ઘરમાં પ્રવેશ કરવો. પહેલાં દૈવજ્ઞો (વિધિ-જ્ઞ પંડિતો)ની પૂજા કરીને પછી નિવાસ કરવો. ઘરમાં એકાગ્ર મનથી આ પુષ્ટિકર મંત્રનું પાઠ કરવો.

Verse 17

ॐ नन्दे नन्दय वाशिष्ठे वसुभिः प्रजया सह जये भार्गवदायदे प्रजानां विजयावहे

ઓં. હે નંદે, અમને આનંદિત કર. હે વાશિષ્ઠી, વસુઓ તથા સંતાન સાથે (કૃપા કર). હે જયે, ભાર્ગવની દાયાદે, પ્રજાઓને વિજય અપાવ.

Verse 18

पूर्णे ऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुध्व मां भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम

હે પૂર્ણે, અંગિરસદાયાદે, મને પૂર્ણકામ કર. હે ભદ્રે, કાશ્યપદાયાદે, મારી મતિને શુભ કર.

Verse 19

सर्ववीजौषधीयुक्ते सर्वरत्नौषधीवृते रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह

સર્વ બીજ અને ઔષધિઓથી યુક્ત, તથા સર્વ રત્નસદૃશ ઔષધી-વનસ્પતિથી આવૃત આ રુચિર નંદન ઉપવનમાં—હે નંદે, હે વાશિષ્ઠે—અહીં રમ્યતા રહે.

Verse 20

प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीयसि सुभगे सुव्रते देवि गृहे काश्यपि रम्यतां

હે દેવી, પ્રજાપતિની પુત્રી, હે કાશ્યપી! ચતુરસ્ર ભૂમિ-રચનામાં મહિમાવતી, શુભે, સુવ્રતે—આ ગૃહમાં સુખપૂર્વક રમ્યતાથી નિવાસ કર।

Verse 21

पूजिते परमाचार्यैर् गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते भवभूतिकरे देवि गृहे भार्गवि रम्यतां

પરમ આચાર્યો દ્વારા પૂજિત, ગંધ-માલ્યોથી અલંકૃત, ભવભૂતિ આપનારી હે દેવી, હે ભાર્ગવી—આ ગૃહમાં રમ્યતાથી નિવાસ કર।

Verse 22

अव्यक्ते व्याकृते पूर्णे मुनेरङ्गिरसः सुते इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां कारयाम्यहं

હે ઇષ્ટકા, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત—બન્ને રૂપે પૂર્ણ; હે મુનિ અંગિરસની પુત્રી—તું અભીષ્ટ દાન કર, હું તારી પ્રતિષ્ઠા કરું છું।

Verse 23

देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव

દેશસ્વામી, પુરસ્વામી અથવા ગૃહસ્વામીનું અધિકાર-પ્રાપ્તિમાં, તું મનુષ્ય, ધન, હાથી, ઘોડા અને પશુઓની વૃદ્ધિ કરનારી થા।