Adhyaya 43

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रासादलक्षणं नाम द्वाचत्त्वारिंशो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः प्रासाददेवतास्थापनं भगवानुवाच प्रासादे देवताः स्थाप्या वक्ष्ये ब्रह्मन् शृणुष्व मे पञ्चायतमध्ये तु वासुदेवं निवेशयेत्

આ રીતે આદિ-મહાપુરાણના આગ્નેય (અગ્નિ પુરાણ) માં ‘પ્રાસાદલક્ષણ’ નામનો બેતાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રેતાલીસમો અધ્યાય—‘પ્રાસાદમાં દેવતાઓની સ્થાપના’. ભગવાન બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ, સાંભળ; પ્રાસાદમાં દેવતાઓ સ્થાપવા જોઈએ, હું વિધિ કહું છું. પંચાયતનના મધ્યમાં વાસુદેવને સ્થાપિત કરવો।

Verse 2

वामनं नृहरिञ्चाश्वशीर्षं तद्वञ्च शूकरं आग्नेये नैरृते चैव वायव्ये चेशगोचरे

આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશામાં વામન, નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં નૃહરિ (નરસિંહ), વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં અશ્વશીર્ષ (હયગ્રીવ) અને ઈશ-ગોચર/ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં શૂકર (વરાહ) નું સ્થાપન/ધ્યાન કરવું।

Verse 3

अथ नारायणं मध्ये आग्नेय्यामम्बिकां न्यसेत् नैरृत्यां भास्करं वायौ ब्रह्माणं लिङ्गमीशके

પછી મધ્યમાં નારાયણને સ્થાપિત કરવો. આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશામાં અંબિકા, નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં ભાસ્કર (સૂર્ય), વાયુ/વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં બ્રહ્મા અને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં શિવલિંગ સ્થાપિત કરવું।

Verse 4

अथवा रुद्ररूपन्तु अथवा नवधामसु वासुदेवं न्यसेन्मध्ये पूर्वादौ वामवामकान्

અથવા દેવતાને રુદ્રરૂપે પ્રતિષ્ઠિત કરવી; અથવા નવધામોમાં મધ્યમાં વાસુદેવને સ્થાપી, પૂર્વથી આરંભ કરીને વામાવર્ત (પ્રતિચક્ર) ક્રમે યથાક્રમે વિન્યાસ કરવો।

Verse 5

इन्द्रादीन् लोकपालांश् च अथवा नवधामसु पञ्चायतनकं कुर्यात् मध्ये तु पुरुषोत्तमं

ઇન્દ્ર આદિ લોકપાલોને પ્રતિષ્ઠિત કરવું; અથવા નવધામોમાં પંચાયતન ગોઠવણી કરીને મધ્યમાં પુરુષોત્તમ (વિષ્ણુ)ને સ્થાપવું।

Verse 6

लक्ष्मीवैश्रवणौ पूर्वं दक्षे मातृगणं न्यसेत् स्कन्दं गणेशमीशानं सूर्यादीन् पश्चिमे ग्रहान्

પૂર્વ દિશામાં લક્ષ્મી અને વૈશ્રવણને સ્થાપવા; જમણી (દક્ષિણ) બાજુએ માતૃગણને પ્રતિષ્ઠિત કરવો; પછી સ્કંદ, ગણેશ અને ઈશાન; અને પશ્ચિમમાં સૂર્યાદિ ગ્રહોનું વિન્યાસ કરવો।

Verse 7

उत्तरे दश मत्स्यादीनाग्नेय्यां चण्डिकां तथा नैरृत्यामम्बिकां स्थाप्य वायव्ये तु सरस्वतीं

ઉત્તર દિશામાં મત્સ્યાદિ દશ અવતારોને સ્થાપવા; આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશામાં ચંડિકાને પ્રતિષ્ઠિત કરવી; નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં અંબિકાને સ્થાપી, વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં સરસ્વતીને ન્યસવી।

Verse 8

पद्मामैशे वासुदेवं मध्ये नारायणञ्च वा त्रयोदशालये मध्ये विश्वरूपं न्यसेद्धरिं

પદ્માસનમાં મધ્યમાં વાસુદેવને—અથવા નારાયણને—સ્થાપવો; અને ત્રયોદશ આલયોના વિન્યાસમાં મધ્યમાં વિશ્વરૂપ હરિને પ્રતિષ્ઠિત કરવો।

Verse 9

पूर्वादौ केशवादीन् वा अन्यधामस्वयं हरिं मृण्मयी दारुघटिता लोहजा रत्नजा तथा

પૂર્વાદિ દિશાઓ તરફ મુખ કરીને કેશવ આદિ રૂપોમાં, અથવા અન્ય ધામસ્થ સ્વયં હરિનું પ્રતિમા-નિર્માણ કરવું જોઈએ. પ્રતિમા માટીની, લાકડાની, ધાતુની કે રત્નોની પણ થઈ શકે છે.

Verse 10

शैलजा गन्धजा चैव कौसुमी सप्तधा स्मृता कौसुमी गन्धजा चैव मृण्मयी प्रतिमा तथा

પ્રતિમાઓ સાત પ્રકારની સ્મૃત છે—શૈલજ (પથ્થરની), ગંધજ (સુગંધિત દ્રવ્યોની) અને કૌસુમી (પુષ્પોની). તેમ જ પુષ્પમય, ગંધદ્રવ્યમય અને મૃણ્મય પ્રતિમાઓ પણ (આ ભેદોમાં) ગણાય છે.

Verse 11

तत्कालपूजिताश् चैताः सर्वकामफलप्रदाः अथ शैलमयीं वक्ष्ये शिला यत्र च गृह्यते

આ પ્રતિમાઓ યોગ્ય સમયે પૂજાય તો સર્વ કામનાઓના ફળ આપે છે. હવે હું શૈલમય (પથ્થરની) પ્રતિમાનું વર્ણન કરું છું—જે શિલા ગ્રહણ કરાય, તેની લક્ષણો.

Verse 12

पर्वतानामभावे च गृह्णीयाद्भूगतां शिलां पाण्डरा ह्य् अरुणा पीता कृष्णा शस्ता तु वैर्णिनां

પર્વતો ન હોય ત્યારે ભૂગર્ભમાંથી મળતી શિલા ગ્રહણ કરવી. સફેદ, અરુણ (લાલછાંય), પીળી અને કાળી શિલાઓ અનુક્રમે વર્ણો માટે યોગ્ય ગણાય છે.

Verse 13

न यदा लभ्यते सम्यग् वर्णिनां वर्णतः शिला वर्णाद्यापादानं तत्र जुह्यात् सिंहविद्यया

જ્યારે વર્ણાનુસાર યોગ્ય શિલા સમ્યક રીતે ન મળે, ત્યારે તે વર્ણથી આરંભ કરીને યોગ્ય વિકલ્પ દ્રવ્યો લઈ ‘સિંહવિદ્યા’ દ્વારા અગ્નિમાં આહુતિ આપવી જોઈએ.

Verse 14

शिलायां शुक्लरेखाग्र्या कृष्णाग्र्या सिंहहोमतः कांस्यघण्टानिनादा स्यात् पुंलिङ्गा विस्फुलिङ्गिका

શિલા પર જ્યારે મુખ્ય રેખા શ્વેત હોય અને તેનો અગ્રભાગ કૃષ્ણ હોય, તથા સિંહ-હોમ સમયે કાંસ્યઘંટ જેવી ગુંજારવ થાય, ત્યારે ‘વિસ્ફુલિંગિકા’ને પુલ્લિંગ માનવી જોઈએ।

Verse 15

तन्मन्दलक्षणा स्त्री स्याद्रूपाभावान्नपुंसका दृश्यते मण्डलं यस्यां सगर्भां तां विवर्जयेत्

‘તન્-મંડલ’ લક્ષણવાળી સ્ત્રી કહેવાય; સ્ત્રીરૂપના અભાવથી તેને નપુંસક ગણવામાં આવે છે. જેમાં સ્પષ્ટ મંડલચિહ્ન દેખાય, એવી સ્ત્રી ગર્ભવતી હોય તો તેને વર્જવી જોઈએ।

Verse 16

प्रतिमार्थं वनं गत्वा व्रजयागं समाचरेत् तत्र खात्वोपलिप्याथ मण्डपे तु हरिं यजेत्

પ્રતિમાના દ્રવ્ય માટે વનમાં જઈ વિધિપૂર્વક વ્રજયાગ કરવો જોઈએ. ત્યાં સ્થાન ખોદીને લિપીને, મંડપમાં હરિ (વિષ્ણુ)નું યજન-પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 17

बलिं दत्वा कर्मशस्त्रं टङ्कादिकमथार्चयेत् हुत्वाथ शालितोयेन अस्त्रेण प्रोक्षयेच्छिलां

પ્રથમ બલિ અર્પણ કરીને, પછી કર્મશસ્ત્ર—ટંકા વગેરે સાધનો—નું અર્ચન કરવું. હોમ કર્યા પછી, અસ્ત્રમંત્રથી શાલિતોય (ચોખાનું પાણી) વડે શિલાનું પ્રોક્ષણ કરવું।

Verse 18

रक्षां कृत्वा नृसिंहेन मूलमन्त्रेण पूजयेत् हुत्वा पूर्णाहुतिं दद्यात्ततो भूतबलिं गुरुः

નૃસિંહ દ્વારા રક્ષા-વિધાન કરીને, મૂળમંત્રથી પૂજન કરવું. હોમ કરીને પૂર્ણાહુતિ આપવી; ત્યારબાદ ગુરુએ ભૂતબલિ અર્પણ કરવી।

Verse 19

अन्यधामसु यज्ञविदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः युग्मधामस्वयं हरिमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कौमुदी इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः उन्मत्तलक्षणा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्रयेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अत्र ये संस्थिताः सत्त्वा यातुधानाश् च गुह्यकाः सिद्धादयो वा ये चान्ये तान् सम्पूज्य क्षमापयेत्

અહીં જે સત્ત્વો સ્થિત હોય—સત્ત્વ, યાતુધાન, ગુહ્યક, સિદ્ધ વગેરે અથવા અન્ય કોઈ—તેમને સર્વને વિધિપૂર્વક પૂજીને ક્ષમા પ્રાર્થી લેવી જોઈએ, જેથી કર્મ નિર્વિઘ્ન ચાલે।

Verse 20

विष्णुबिम्बार्थमस्माकं यात्रैषा केशवाज्ञया विष्ण्वर्थं यद्भवेत् कार्यं युष्माकमपि तद्भवेत्

કેશવની આજ્ઞાથી અમારી આ યાત્રા વિષ્ણુના બિંબ (પ્રતિમા) માટે કરવામાં આવી છે. વિષ્ણુના હેતુ માટે જે કાર્ય કરવાનું હોય, તે તમારાથી પણ થાઓ।

Verse 21

अनेन बलिदानेन प्रीता भवत सर्वथा

આ બલિદાનથી તમે સર્વથા પ્રસન્ન થાઓ।

Verse 22

क्षमेण गच्छतान्यत्र मुक्त्वा स्थानमिदं त्वरात् अप्_४३०२१च्देएवं प्रबोधिताः सत्त्वा यान्ति तृप्ता यथासुखं शिल्पिभिश् च चरुं प्राश्य स्वप्नमन्त्रं जपेन्निशि

‘ક્ષમાસહ અન્યત્ર જાઓ; આ સ્થાન ત્વરાથી ખાલી કરો.’ એમ સમજાવતાં સત્ત્વો તૃપ્ત થઈ, પોતાના સુખ મુજબ ચાલ્યા જાય છે. પછી શિલ્પીઓ સાથે ચરુ ભોજન કરીને, રાત્રે સ્વપ્નમંત્રનો જપ કરવો।

Verse 23

ॐ नमः सकललोकाय विष्णवे प्रभविष्णवे विश्वाय विश्वरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः

ॐ। સર્વ લોકોમાં વ્યાપેલા વિષ્ણુને નમસ્કાર; પરમ સર્વવ્યાપી પ્રભુને નમસ્કાર; જે સ્વયં વિશ્વ છે, જેના રૂપે સમગ્ર જગત્ છે—તે સ્વપ્નાધિપતિને નમસ્કાર।

Verse 24

आचक्ष्व देवदेवेश प्रसुप्तोस्मि तवान्तिकं स्वप्ने सर्वाणि कार्याणि हृदिस्थानि तु यानि मे

હે દેવોના દેવ, પરમેશ્વર! મને કહો—હું તમારી નજીક સુતો છું; સ્વપ્નમાં મારા હૃદયમાં રહેલા મારા સર્વ કાર્યો અને સંકલ્પો પ્રગટ થાય છે।

Verse 25

ॐ ॐ ह्रूं फट् विष्णवे स्वाहा शुभे स्वप्ने शुभं सर्वं ह्य् अशुभे सिंहहोमतः प्रातरर्घ्यं शिलायां तु दत्वास्त्रेणास्त्रकं यजेत्

“ૐ ૐ હ્રૂં ફટ્ વિષ્ણવે સ્વાહા”—એ રીતે જપ કરવો. સ્વપ્ન શુભ હોય તો સર્વ શુભ જ; અશુભ હોય તો સિંહ-હોમ કરવો. પ્રાતઃ શિલા પર અર્ઘ્ય અર્પી, અસ્ત્ર-મંત્રથી ‘અસ્ત્રક’નું યજન/પૂજન કરવું.

Verse 26

कुद्दालटङ्कशस्त्राद्यं मध्वान्याक्तमुखञ्चरेत् आत्मानं चिन्तयेद्विष्णुं शिल्पिनं विश्वकर्मकं

કુદ્દાલ, ટંક/છેની વગેરે સાધનો લઈને, મધુ વગેરે શુભ દ્રવ્યો વડે મુખલેપન કરીને સાધક આગળ વધે; અને પોતાને વિષ્ણુ તથા દિવ્ય શિલ્પી વિશ્વકર્મા રૂપે ધ્યાન કરે.

Verse 27

शस्त्रं विष्ण्वात्मकं दद्यात् मुखपृष्ठादि दर्शयेत् जितेन्द्रियः टङ्कहस्तः शिल्पी तु चतुरस्रकां

શસ્ત્રને વિષ્ણ્વાત્મક (વિષ્ણુશક્તિરૂપે અભિમંત્રિત) કરીને અર્પણ કરવું અને મુખ, પીઠ વગેરે દૃશ્યો દર્શાવવું. ઇન્દ્રિયજિત, હાથમાં ટંક/છેની ધરાવતો શિલ્પી તેને ચતુરસ્ર (ચોરસ) આકારમાં ઘડવો.

Verse 28

श्वाधिपतये इति ख, चिह्नितपुअतकपाठः प्रपन्नो ऽस्मि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ॐ ह्रीं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः विश्वकर्मणिमिति ख, ग, चिह्नितपुअतकपाठः विश्वात्मकमिति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः शिलां कृत्वा पिण्डिकार्थं किञ्चिन्न्यूनान्तु कल्पयेत् रथे स्थाप्य समानीय सवस्त्रां कारुवेश्मनि पूजयित्वाथ घटयेत् प्रतिमां स तु कर्मकृत्

ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં પાઠભેદ છે—‘શ્વાધિપતયે’, ‘પ્રપન્નો’સ્મિ’, ‘ૐ ૐ હ્રીં ફડ્’, ‘વિશ્વકર્મણિમ્’, ‘વિશ્વાત્મકમ્’। પ્રતિમા ઘડવા માટે શિલાખંડ તૈયાર કરીને તેને થોડું ઓછા માપનું ગોઠવવું. તેને રથ/ગાડી પર મૂકી, વસ્ત્રોથી ઢાંકી કાર્યશાળામાં લાવવું; કારુના ગૃહમાં પહેલાં પૂજા કરીને, પછી તે કર્મકર્તા પ્રતિમાને પૂર્ણ કરી પ્રતિષ્ઠા-યોગ્ય બનાવે.