Adhyaya 101
Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ પ્રાસાદ-પ્રતિષ્ઠાનો ક્રમ જણાવે છે, જેમાં વાસ્તુ-વિન્યાસ સાથે તાંત્રિક-આગમિક આંતરિક સ્થાપનનું સંયોજન છે. પ્રતિષ્ઠાનું સ્થાન શુકનાસાના અંત નજીક, પૂર્વ વેદી/વેદિકાપીઠના મધ્યમાં નિર્ધારિત છે, જેથી મંદિરની પ્રાણશક્તિ માટે સ્થાન-વ્યાકરણ સ્થિર થાય છે. આધારશક્તિથી આરંભ કરીને પદ્માસન સ્થાપી પ્રણવથી મુદ્રિત કરવામાં આવે છે; પછી સ્વર્ણાદિ આધાર પર પીઠ તૈયાર કરી પંચગવ્ય સહિત પવિત્ર દ્રવ્યો વડે સંસ્કાર થાય છે. મધુ-ક્ષીરયુક્ત કુંભ સ્થાપી પંચવિધ રત્ન-નિક્ષેપ મૂકાય છે, વસ્ત્ર, માળા, ગંધ, પુષ્પ, ધૂપથી અલંકરણ થાય છે; સહાયક યાગોપકરણો અને આંબાના પલ્લવ ગોઠવાય છે. ત્યારબાદ પ્રાણાયામ (પૂરક-રેચક) અને ન્યાસ દ્વારા ગુરુ શંભુને જાગૃત કરી દ્વાદશાંતથી અગ્નિસદૃશ સ્ફુલિંગ આકર્ષી કુંભમાં પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. પછી આયુધો, કલાઓ, ક્ષાંતિ, વાગીશ્વર, નાડી-પ્રાણજાળ, ઇન્દ્રિયો તથા તેમના દેવતાઓ અને સર્વવ્યાપી શિવને મુદ્રા, મંત્ર, હોમ, પ્રોક્ષણ, સ્પર્શ અને જપથી એકીકૃત કરી દેવરૂપ પૂર્ણ થાય છે; અંતે કુંભનું ત્રિભાગ-વિન્યાસ કરીને સ્થિર દિવ્યનિવાસ સિદ્ધ થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे द्वारप्रतिष्ठा नाम शततमो ऽध्यायः अथैकाधिकशततमो ऽध्यायः प्रासादप्रतिष्ठा ईअवर उवाच प्रासादस्थापनं वक्ष्ये तच्चैतन्यं स्वयोगतः शुकनाशासमाप्तौ तु पूर्ववेद्याश् च मध्यतः
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘દ્વારપ્રતિષ્ઠા’ નામનો શતતમ અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે એકાધિકશતતમ અધ્યાય ‘પ્રાસાદપ્રતિષ્ઠા’ આરંભે છે. ઈશ્વર બોલ્યા—હું પ્રાસાદ (મંદિર) સ્થાપનની રીત તથા મારા યોગબળથી તેમાં ચૈતન્ય પ્રતિષ્ઠા કેવી રીતે થાય તે કહું છું. શુકનાસાના અંતે, પૂર્વવેદીના મધ્યમાં મુખ્ય સ્થાપન કરવું જોઈએ.
Verse 2
आधारशक्तितः पद्मे विन्यस्ते प्रणवेन च स्वर्णाद्ये कतमोद्द्भतं पञ्चगव्येन संयुतं
આધારશક્તિથી આરંભ કરીને પદ્માસનનું વિન્યાસ થઈ, પ્રણવ (ઓં) દ્વારા તેની પ્રતિષ્ઠા થયા પછી, સોનું વગેરે પર ‘કતમ’માંથી ઉત્પન્ન નિર્ધારિત પવિત્ર પદાર્થને પંચગવ્ય સાથે જોડીને આધારરૂપે સ્થાપિત કરવું.
Verse 3
मधुक्षीरयुतं कुम्भं न्यस्तरत्रादिपञ्चकं स्रग्वस्त्रं गन्धलिप्तञ्च गन्धवत्पुष्पभूषितं
મધુ અને દૂધયુક્ત કુંભ સ્થાપિત કરવો, જેમાં રત્ન વગેરે પાંચ વસ્તુઓ ન્યસ્ત હોય. સાથે માળા અને વસ્ત્ર રાખવા; કુંભને સુગંધિત દ્રવ્યોથી લેપિત કરીને, સુવાસિત પુષ્પોથી અલંકૃત કરવો.
Verse 4
चूतादिपल्लवानाञ्च कृती कृत्यञ्च विन्यसेत् , झ च विन्यसेत् प्रणवेन तु इति ग मधुक्षीरयुतं न्यस्तरत्नादिपञ्चकं तत इति ग गन्धवत्पुष्पधूपितमिति ग , ङ , छ च वह्निकृत पद्मं विन्यसेदिति ख वह्निकूपं यवं न्यसेदिति ग वह्निकूपेषु च न्यसेदिति ज पूरकेण समादाय सकलीकृतविग्रहः
આંબા વગેરે કોમળ પલ્લવો વિન્યસ્ત કરીને, હોમમાં ઉપયોગી કૃતિક (આહુતિની ચમચી વગેરે) તથા આવશ્યક કૃત્ય-સામગ્રી સ્થાપિત કરવી. પ્રણવ (ૐ) સાથે ‘ઝ’ બીજનો ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ મધુ અને ક્ષીરયુક્ત રત્નાદિ પંચક મૂકવું. સુગંધિત પુષ્પ અને ધૂપથી તેને પવિત્ર અને સુવાસિત કરવું. અગ્નિ માટે પદ્માકાર વિન્યાસ ગોઠવી, વહ્નિકૂપોમાં યવ (જવ) ન્યાસ કરવો. પૂરક દ્વારા સમાહર કરીને વિગ્રહને સકલિકૃત કરવો.
Verse 5
सर्वात्मभिन्नात्मानं स्वाणुना स्वान्तमारुतः आज्ञया बोधयेच्छम्भौ रेचकेन ततो गुरुः
ત્યારબાદ ગુરુ, આજ્ઞા અનુસાર, પોતાની સૂક્ષ્મ નાડીમાં અંતર્મુખ પ્રાણવાયુને દોરીને રેચક (ઉચ્છ્વાસ) દ્વારા શંભુ (શિવ)નું બોધન કરાવે, જેથી સર્વાત્માથી ભિન્ન જીવાત્માનું સચેત સાક્ષાત્કાર થાય.
Verse 6
द्वादशान्तात् समादाय स्फुरद्वह्निकणोपमं निक्षिपेत् कुम्भगर्भे च न्यस्ततन्त्रातिवाहिकं
દ્વાદશાંતમાંથી તેને ગ્રહણ કરીને, સ્ફુરિત અગ્નિકણ સમાન, કુંભના ગર્ભમાં નિક્ષેપ કરવો; તેમજ ન્યાસથી સ્થાપિત તાંત્રિક અતિ વાહિકા (સંવાહક)ને પણ સાથે મૂકવી.
Verse 7
विग्रहन्तद्गुणानाञ्च बोधकञ्च कलादिकं क्षान्तं वागीश्वरं तत्तु ब्रातं तत्र निवेशयेत्
ત્યાં વિગ્રહને તેના ગુણો સહિત સ્થાપિત કરવો; તેમજ બોધક તત્ત્વને કલા આદિ સાથે, અને ક્ષાંતિ તથા વાગીશ્વર (વાણીના અધિપતિ)ને પણ—આ પવિત્ર સમૂહને એ જ સ્થાને નિવેશિત કરવો.
Verse 8
दश नाडीर्दश प्राणानिन्द्रियाणि त्रयोदश तदधिपांश् च संयोज्य प्रणवाद्यैः स्वनामभिः
દસ નાડીઓ, દસ પ્રાણ, તેર ઇન્દ્રિયો અને તેમના અધિપતિઓને સંયોજિત કરીને, પ્રણવ (ૐ)થી આરંભ કરીને તેમના સ્વ-સ્વ નામોથી તેમને જોડવા.
Verse 9
स्वकार्यकारणत्वेन मायाकाशनियामिकाः विद्येशान् प्रेरकान् शम्भुं व्यापिनञ्च सुसम्वरैः
પોતાના કાર્યોના કારણરૂપ બની, માયા-આકાશના નિયામકો વિદ્યેશ્વરોને પ્રેરિત કરે છે; અને સુસંયમિત નિયંત્રણોથી સર્વવ્યાપી શંભુને પણ પ્રેરિત કરે છે।
Verse 10
अङ्गानि च विनिक्षिप्य निरुन्ध्याद्रोधमुद्रा सुवर्णाद्युद्भवं यद्वा पुरुषं पुरुषानुगं
અંગોને યોગ્ય રીતે ગોઠવી, રોધ-મુદ્રાથી નિયંત્રણ કરવું; અને સુવર્ણપ્રભ પુરુષનું અથવા પુરુષાનુગ પુરુષનું ધ્યાન કરવું।
Verse 11
पञ्चगव्यकषायाद्यैः पूर्ववत् संस्कृतन्ततः शय्यायां कुम्भमारोप्य ध्यात्वा रुद्रमुमापतिं
પછી પંચગવ્ય, કષાય વગેરે દ્વારા પૂર્વવત્ શુદ્ધિ-સંસ્કાર કરીને, શય્યા પર કુંભ સ્થાપી ઉમાપતિ રુદ્રનું ધ્યાન કરવું।
Verse 12
इ ख , छ च प्रयामिका इति ख , छ च व्यापिनञ्च स्वशक्तित इति झ व्यापिनञ्चास्य संस्रवैर् इति ङ अज्ञाने चेति घ , झ च अङ्कादि चेति ङ निर्मञ्छ्य द्रोणमुद्रया इति ग निरुन्ध्याद् द्रवमुद्रया इति झ तस्मिंश् च शिवमन्त्रेण व्यापकत्वेन वियसेत् सन्निधानाय होमञ्च प्रओक्षणं स्पर्शनं जपं
‘પ્રયામિકા’—ખ અને છ પાઠોમાં. ‘વ્યાપિનંચ સ્વશક્તિતઃ’—ઝ પાઠમાં; અને ‘વ્યાપિનંચાસ્ય સંસ્રવૈઃ’—ઙ પાઠમાં. ‘અજ્ઞાને ચેતિ’—ઘ અને ઝ પાઠોમાં; ‘અઙ્કાદિ ચેતિ’—ઙ પાઠમાં. ‘નિર્મઞ્છ્ય દ્રોણમુદ્રયા’—ગ પાઠમાં; ‘નિરુન્ધ્યાદ્ દ્રવમુદ્રયા’—ઝ પાઠમાં. ત્યાં શિવમંત્રથી સર્વવ્યાપક ભાવમાં વિધિનો વિસ્તાર કરી, સન્નિધાન માટે હોમ, પ્રોક્ષણ, સ્પર્શન અને જપ સહિત કર્મ કરવું।
Verse 13
सान्निध्याबोधनं सर्वम्भागत्रयविभागतः विधायैवं प्रकृत्यन्ते कुम्भे तं विनिवेशयेत्
સન્નિધિ-આબોધનનો સમગ્ર વિધિ કુંભને ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત કરીને આ રીતે કરી; અને પ્રક્રિયાના અંતે તે (દૈવી સન્નિધાન) કુંભમાં સ્થાપિત કરવું।
Frequently Asked Questions
It details the temple consecration workflow: spatial placement near the śukanāśā, lotus-seat installation from Ādhāra-śakti with praṇava, kumbha preparation using pañcagavya plus honey–milk and ratna-ādi-pañcaka, and the completion of presence via nyāsa, prāṇāyāma, mudrā, Śiva-mantra vyāpti, and homa/prokṣaṇa/sparśana/japa.
The rite is structured as an outer Vāstu installation synchronized with inner yogic operations: prāṇāyāma (pūraka/recaka), dvādaśānta visualization, and nyāsa transform the kumbha and site into a stabilized seat of Śiva’s all-pervading presence, aligning technical correctness with sādhanā.
The chapter highlights pañcagavya purification, a kumbha filled with honey and milk, a fivefold deposit beginning with precious items (ratna-ādi-pañcaka), plus cloth, garland, fragrance, flowers, and incense as the sensory and symbolic completion of the vessel.
The passage records recension variants for terms such as “prayāmikā,” different readings for “vyāpin” phrases, and alternative mudrā readings (Droṇa-mudrā vs Drava-mudrā), indicating a living ritual manuscript tradition.