Adhyaya 83

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समयदीक्षाकथनं नाम द्व्यशीतितमो ऽध्यायः अथ त्र्यशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच अथ निर्वाणदीक्षायां कुर्यान्मूलादिदीपनं पाशबन्धनशक्त्यर्थं ताडनादिकृतेन वा

આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં ‘સમય-દીક્ષા કથન’ નામનો બ્યાસી મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘નિર્વાણ-દીક્ષા કથન’ નામનો ત્ર્યાસી મો અધ્યાય આરંભે છે. ઈશ્વરે કહ્યું—નિર્વાણ-દીક્ષામાં મૂળ આદિનું દીપન કરવું, પાશ-બંધનશક્તિ માટે; અથવા તાડન આદિ ક્રિયાઓ દ્વારા પણ કરવું।

Verse 2

एकैकया तदाहुत्या प्रत्येकं तत्त्रयेण वा वीजगर्भशिखार्धन्तु हूं फडन्तध्रुवादिना

દરેક (મંત્ર) માટે એક-એક આહુતિથી, અથવા દરેક માટે ત્રણ-ત્રણ આહુતિથી, બીજ-ગર્ભ-શિખા અંશયુક્ત મંત્રો દ્વારા—ધ્રુવા વાક્યો તથા ‘હૂં’ ‘ફડ્’ વગેરે અંત્ય સાથે—હવન કરવું।

Verse 3

ॐ ह्रूं ह्रौं हौं ह्रूं फडिति मूलमन्त्रस्य दीपनं ॐ ह्रूं हौं हौं ह्रूं फडिति हृदय एवं शिरोमुखे

‘ૐ હ્રૂં હ્રૌં હૌં હ્રૂં ફડ્’—આ મૂળમંત્રનું દીપન છે. ‘ૐ હ્રૂં હૌં હૌં હ્રૂં ફડ્’—આને હૃદય પર, તેમજ શિર અને મુખ પર (ન્યાસરૂપે) સ્થાપિત કરવું।

Verse 4

प्रत्येकं दीपनं कुर्यात् सर्वस्मिन् क्रूरकर्मणि शान्तिके पौष्टिके चास्य वषडन्तादिनाणुना

બધા ક્રૂરકર્મોમાં, તેમજ શાંતિક અને પૌષ્ટિક કર્મોમાં પણ, દરેક માટે અલગથી દીપન કરવું—‘વષટ્’ વગેરે અંત્યયુક્ત યોગ્ય મંત્ર-અણુ (બીજાક્ષર) વડે।

Verse 5

वषड्वौषट्समोपेतैः सर्वकाम्योपरि स्थितैः हवनं संवरैः कुर्यात् सर्वत्राप्यायनादिषु

‘વષટ્’ અને ‘વૌષટ્’થી યુક્ત, ‘સર્વકામ્ય’ ઉપર સ્થિત મંત્રો લઈને, સંવર (આવરણ/રક્ષા) મંત્રો સાથે હવન કરવું; અને આ સર્વત્ર ‘આપ્યાયન’ વગેરે કર્મોમાં પણ કરવું।

Verse 6

ततः स्वसव्यभागस्थं मण्डले शुद्धविग्रहं अडिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हूं हों हूं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः३ ॐ हूं हां हां हूं फडिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रं ह्रीं ह्रं ह्रं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः वषडन्तादिनात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शिष्यं सम्पूज्य तत् सूत्रं सुषुम्णेति विभावितं

ત્યારબાદ મંડલમાં પોતાના ડાબા ભાગે સ્થિત દેવતાના શુદ્ધ વિગ્રહનું ધ્યાન કરવું. ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં મંત્રના ભેદ મળે છે— “ૐ હૂં હોં હૂં ફટ્”, અથવા “ૐ હૂં હાં હાં હૂં ફટ્”, અથવા “ૐ હ્રં હ્રીં હ્રં હ્રં ફટ્”; અને કેટલાક પાઠોમાં ‘વષટ્’થી આરંભ અને ‘વષટ્’થી અંત થનારા અક્ષરોના સ્વરૂપવાળો કહેવાયો છે. શિષ્યની વિધિવત્ પૂજા કરીને, તે સૂત્રને ‘સુષુમ્ના’ તરીકે ભાવના કરી સંસ્કારિત કરવું.

Verse 7

मूलेन तच्छिखाबन्धं पादाङ्गुष्ठान्तमानयेत् संहारेण मुमुक्षोस्तु बध्नीयाच्छिष्यकायके

મૂલતત્ત્વ દ્વારા તે શિખાબંધને ખેંચીને પગના અંગૂઠાના અંત સુધી લાવવો. અને સંહાર (લય/આવર્તન) ક્રિયા દ્વારા, મુક્તિ ઇચ્છનાર માટે, તેને શિષ્યના શરીરમાં દૃઢ રીતે બાંધવો.

Verse 8

पुंसस्तु दक्षिणे भागे वामे नार्या नियोजयेत् शक्तिं च शक्तिमन्त्रेण पूजितान्तस्य मस्तके

પુરુષ માટે જમણા ભાગે અને સ્ત્રી માટે ડાબા ભાગે (વિધાન/આસન) નિયોજિત કરવું. તેમજ પૂજાના અંતે ઉપાસકના મસ્તકશિખર પર શક્તિને શક્તિમંત્રથી સ્થાપિત કરીને પૂજવી.

Verse 9

संहारमुद्रयाअदाय सूत्रं तेनैव योजयेत् नाडीन्त्वादाय मूलेन सूत्रे न्यस्य हृदार्चयेत्

સંહારમુદ્રાથી સૂત્રને ગ્રહણ કરીને, એ જ મુદ્રાથી તેને યોજિત/બાંધવું. પછી મૂળતત્ત્વ દ્વારા નાડીઓને ગ્રહણ કરી, સૂત્ર પર ન્યાસ કરીને, હૃદયમાં અર્ચન કરવું.

Verse 10

अवगुण्ठ्य तु रुद्रेण हृदयेनाहुतित्रयं प्रदद्यात्सन्निधानार्थं शक्तावप्येवमेव हि

રુદ્રમંત્રથી અવગુણ્ઠન (આવરણ) કરીને, સન્નિધાન માટે હૃદયમંત્રથી ત્રણ આહુતિઓ અર્પણ કરવી. શક્તિ હોવા છતાં પણ, એ જ રીતે કરવું જોઈએ.

Verse 11

ॐ हां वर्णाध्वने नमो हां भवनाध्वने नमः ॐ हां कालाध्वने नमः शोध्याध्वानं हि सूत्रके

ૐ। ‘હાં’ બીજসহ વર્ણાધ્વને નમસ્કાર; ‘હાં’ બીજসহ ભવન/લોકસ્તરોના અધ્વને નમસ્કાર। ૐ। ‘હાં’ બીજসহ કાલાધ્વને નમસ્કાર। સૂત્ર-તત્ત્વમાં શુદ્ધિયોગ્ય અધ્વા આ રીતે શુદ્ધ થાય છે।

Verse 12

न्यस्यास्त्रवारिणा शिष्यं प्रोक्ष्यास्त्रमन्त्रितेन च पुष्पेण हृदि सन्ताड्य शिष्यदेहे प्रविश्य च

‘અસ્ત્ર-જળ’ વડે ન્યાસ કરીને, અસ્ત્રમંત્રથી અભિમંત્રિત જળથી શિષ્ય પર પ્રોક્ષણ કરવું। પછી પુષ્પથી શિષ્યના હૃદય પર આઘાત કરીને (મંત્રશક્તિને) શિષ્યદેહમાં પ્રવેશ કરાવવો।

Verse 13

गुरुश् च तत्र हूङ्कारयुक्तं रेचकयोगतः चैतन्यं हंसवीजस्थं विश्लिष्येदायुधात्मना

ત્યાં ગુરુ, ‘હૂં’કારયુક્ત રેચક (શ્વાસત્યાગ) યોગથી, હંસ-બીજમાં સ્થિત ચૈતન્યને આયુધ-સ્વરૂપ (તીક્ષ્ણ મંત્રબળ) ધારણ કરીને વિભક્ત/વિશ્લેષિત કરે।

Verse 14

ॐ हौं हूं फट् आछिद्य शक्तिसूत्रेण हां हं स्वाहेति चाणुना संहारमुद्रया सूत्रे नाडीभूते नियोजयेत्

“ૐ હૌં હૂં ફટ્” ઉચ્ચારી (અવરોધને) છેદે; પછી શક્તિ-સૂત્રથી કાપીને, “હાં હં સ્વાહા” એવી અણુસમાન સૂક્ષ્મ મંત્રપ્રેરણાને સંહારમુદ્રાથી નાડીરૂપ બનેલા સૂત્રમાં નિયોજિત/સ્થાપિત કરે।

Verse 15

ॐ हां हं हां आत्मने नमः व्यापकं भावयेदेनं तनुत्राणावगुण्ठयेत् अपुस्तकपाठः ॐ हां पदात्मने नमः ॐ हां वर्णात्मने नमः ॐ हां मन्त्रात्मने नमः ॐ हां कालात्मने नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हौं हूं फट् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तन्मात्रेणावगुण्ठयेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः आहुतित्रितयं दद्यात् हृदा सन्निधिहेतवे

“ૐ હાં હં હાં—આત્મને નમઃ” આ મંત્રથી તેને સર્વવ્યાપક રૂપે ભાવવી અને પછી તનુત્રાણરૂપ અવગુણ્ઠન (રક્ષાકવચ) કરવું। ત્યારબાદ દૈવી સન્નિધિ માટે હૃદા-મંત્રથી ત્રણ આહુતિ આપવી।

Verse 16

विद्यादेहञ्च विन्यस्य शान्त्यतीतावलोकनं तस्यामितरतत्त्वाद्यं मन्त्रभूतं विचिन्तयेत्

વિદ્યાદેહનો ન્યાસ સ્થાપી શાંતિથી પરે તે અવલોકન કરવું; અને તેમાં ‘ઇતર’થી આરંભ થતાં વિવિધ તત્ત્વોને મંત્રસ્વરૂપ માની ચિંતન કરવું।

Verse 17

ॐ हां हौं शान्त्यतीतकलापाशाय नम इत्य् अनेनावलोकयेत् हे तत्त्वे मन्त्रमप्येकं पदं वर्णाश् च षोडश तथाष्टौ भुवनान्यस्यां वीजनाडीकथद्वयं

“ૐ હાં હૌં—શાંત્યતીત કલાસમૂહના પાશને નમસ્કાર” આ મંત્રથી અવલોકન કરવું। હે તત્ત્વ! આ સાધનામાં એક-પદાત્મક મંત્ર, સોળ વર્ણ, આઠ ભુવન, તેમજ બીજ અને નાડી વિષે દ્વિવિધ કથન પણ જણાવાયું છે।

Verse 18

विषयञ्च गुणञ्चैकं कारणं च सदा शिवं सितायां शान्त्यतीतायामन्तर्भाव्य प्रपीडयेत्

વિષય, ગુણ, એકત્વ-તત્ત્વ અને કારણ—આ બધાને શ્વેત શક્તિની શાંત્યતીત અવસ્થામાં સદાશિવમાં લય કરીને, તે લયને દૃઢ રીતે સ્થિર કરવો।

Verse 19

ॐ हौं शान्त्यतीतकलापाशाय हूं फट् संहारमुद्रयाअदाय विदध्यात् सूत्रमस्तके पूजयेदाहुतींस्तिस्रो दद्यात् सन्निधिहेतवे

“ૐ હૌં—શાંત્યતીત કલાપાશાય હૂં ફટ્” જપ કરીને સંહારમુદ્રાથી, સૂત્રને મસ્તક પર સ્થાપિત કરવું; પછી પૂજા કરીને દેવસન્નિધિ માટે ત્રણ આહુતિ આપવી।

Verse 20

तत्त्वे द्वे अक्षरे द्वे च वीजनाडीकथद्वयं गुणौ मन्त्रौ तथाब्जस्थमेकं कारणमीश्वरं

અહીં બે તત્ત્વ, બે અક્ષર, અને બીજ–નાડી વિષે દ્વિવિધ વર્ણન છે; બે ગુણ અને બે મંત્ર છે; તેમજ કમળસ્થ એક ઈશ્વર જ એકમાત્ર કારણ-સ્રોત છે।

Verse 21

पदानि भानुसङ्ख्यानि भुवनानि दश सप्त च एकञ्च विषयं शान्तौ कृष्णायामच्युतं स्मरेत्

શાંતિ કર્મમાં સૂર્યસંખ્યા (બાર) પદોનું જપ કરતાં, ભુવનોને દસ, સાત અને એક રૂપે ધ્યાનમાં રાખી, કૃષ્ણપક્ષની રાત્રિમાં એક જ વિષય પર મન સ્થિર કરીને અચ્યુત (વિષ્ણુ)નું સ્મરણ કરવું।

Verse 22

ताडयित्वा समादाय मुखसूत्रे नियोजयेत् जुहुयान्निजवीजेन सान्निध्यायाहुतित्रयं

તેને તાડીને પછી ઉઠાવી મુખસૂત્રમાં બાંધવું; ત્યારબાદ પોતાના વીઝ (ચામર/પંખો) વડે દેવતાના સાન્નિધ્યાર્થે ત્રણ આહુતિઓ અર્પણ કરવી।

Verse 23

विद्यायां सप्त तत्त्वानि पादानामेकविंशतिं षड् वर्णान् सञ्चरं चैकं लोकानां पञ्चविंशतिं

આ વિદ્યામાં સાત તત્ત્વો, પાદોના એકવીસ ભેદ, છ વર્ણવર્ગ, ‘સંચાર’ નામનો એક મુખ્ય નિયમ, તથા લોકોના પચ્ચીસ વર્ગો નિરૂપિત છે।

Verse 24

गुणानान्त्रयमेकञ्च विषयं रुद्रकारणं अन्तर्भाव्यातिरिक्तायां जीवनाडीकथद्वयं

ગુણોના ત્રણ ભેદ અને એક વિષય; ‘રુદ્રકારણ’ નામનું કારણ; અંતર્ભાવ અને અતિરિક્ત; તેમજ જીવનાડી વિષયક બે કથન—આ બધું વ્યાખ્યેય છે।

Verse 25

अस्त्रमादाय दध्याच्च पदं द्व्यधिकविंशतिं लोकानाञ्च कलानाञ्च षष्टिं गुणचतुष्टयं

અસ્ત્ર ધારણ કરીને, પદને બાવીસ સંખ્યામાં ધ્યાન કરવું; લોકો અને કલાઓને સાઠ રૂપે, તેમજ ગુણચતુષ્ટયનું પણ ચિંતન કરવું।

Verse 26

ॐ हां हौं हों शान्त्यतीतकलापाशायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्राणां त्रयमेकञ्च विषयं कारणं हरिं अन्तर्भाव्य प्रतिष्ठायां शुक्लयान्ताडनादिकं

“ૐ હાં હૌં હોં”—આ ‘અતીત કલાના પાશબંધનની શાંતિ’ માટેનો મંત્ર છે; ચિહ્નિત પાઠમાં એમ જ જણાવાયું છે. પ્રતિષ્ઠા-વિધિમાં ત્રણ મંત્રો તથા એક વધારાનો મંત્ર—વિષય, કારણ અને હરિ (વિષ્ણુ)ને અંતર્ભાવ કરીને—શ્વેત યંત્રના પ્રતાડન/સંસ્કાર આદિ ક્રિયાઓ સાથે પ્રયોગ કરવો જોઈએ।

Verse 27

विधाय नाभिसूत्रस्थां सन्निधायाहुतीर्यजेत् ह्रीं भुवनानां शतं साग्रंपदानामष्टविंशतिं

નાભિ-સૂત્રસ્થ ન્યાસ કરીને, આહુતિઓ નજીક સ્થાપી યજન કરવું. ‘હ્રીં’ બીજ સાથે ભુવનસંબંધે પૂર્ણ સો (જપ/આહુતિ) અને પદોની સંખ્યા અઠ્ઠાવીસ પણ યથાવિધી પ્રયોગ કરવી।

Verse 28

वीजनाडीसमीराणां द्वयोरिन्द्रिययोरपि वर्णन्तत्त्वञ्च विषयमेकैकं गुणपञ्चकं

વીજન (પંખો), નાડી (નળી-માર્ગ) અને સમીર (વાયુપ્રવાહ), તેમજ બે ઇન્દ્રિયો માટે પણ—પ્રત્યેકનું તત્ત્વ, વિષય અને ગુણ-પંચક ક્રમશઃ વર્ણવવામાં આવે છે।

Verse 29

हेतुं ब्रह्माण्डमन्त्रस्थं शम्बराणां चतुष्टयं निवृत्तौ पीतवर्णायामन्तर्भाव्य प्रताडयेत्

‘હેતુ’ને બ્રહ્માંડ-મંત્રમાં અંતર્ભાવ કરીને, નિવૃત્તિ-કર્મમાં પીતવર્ણ (ધ્યાન-રૂપ)ની અંદર શમ્બરનાં ચતુષ્ટયને સમાવી, પ્રતાડન (બળપૂર્વક પ્રયોગ) કરવો।

Verse 30

आदौ यत्तत्त्वभागान्ते सूत्रे विन्यस्यपूजयेत् जुहुयादाहुतीस्तिस्रः सन्निधाय पावके

પ્રથમ તે તત્ત્વને સૂત્રના અંતભાગે વિન્યાસ કરીને પૂજન કરવું. ત્યારબાદ સ્થાપિત અગ્નિની સન્નિધિમાં ત્રણ આહુતિઓ અર્પણ કરવી।

Verse 31

इत्यादाय कलासूत्रे योजयेच्छिष्यविग्रहात् सवीजायान्तु दीक्षायां समयाचारयागतः

આ રીતે આવશ્યક સાધન/ચિહ્ન લઈને, શિષ્યના દેહ-આકારમાંથી તેને ખેંચી કલાસૂત્ર પર સ્થાપિત કરવું. પરંતુ ‘સબીજ’ દીક્ષામાં સમય અને આચાર—નિયત વ્રત તથા વિધિ—અનુસાર જ પ્રવર્તવું.

Verse 32

देहारम्भकरक्षार्थं मन्त्रसिद्धिफलादपि इष्टापूर्तादिधर्मार्थं व्यतिरिक्तं प्रबन्धकं

‘પ્રબંધક’ એ સામાન્ય હેતુઓથી ભિન્ન એવો સુવ્યવસ્થિત અનુષ્ઠાન છે; તે દેહ તથા આરંભિત કાર્યોની રક્ષા માટે, મંત્રસિદ્ધિના ફળ માટે, અને ઇષ્ટ–પૂર્ત આદિ ધર્મકર્મના પ્રયોજન માટે કરવામાં આવે છે.

Verse 33

चैतन्यबोधकं सूक्ष्मं कलानामन्तरे स्मरेत् अमुनैव क्रमेणाथ कुर्यात्तर्पणदीपने

કલાઓના અંતરાલમાં ચેતનાને જાગૃત કરનાર તે સૂક્ષ્મ તત્ત્વનું સ્મરણ કરવું. પછી આ જ ક્રમ અનુસાર તર્પણ અને દીપનના અનુષ્ઠાન કરવા.

Verse 34

आहुतिभिः स्वमन्त्रेण तिसृभिस्तिसृभिस् तथा ॐ हौं शान्त्यतीतकलापाशाय स्वाहेत्यादितर्पणं ॐ हां हं हां शान्त्यतीतकलापाशाय हूम्फडित्यादिदीपनं तत् सूत्रं व्याप्तिबोधाय कलास्थानेषु पञ्चसु

ત્યારબાદ પોતાના મંત્રથી ત્રણ-ત્રણ આહુતિઓ અર્પણ કરવી. તર્પણનો આરંભ—“ॐ હૌં શान्त્યતીતકલાપાશાય સ્વાહા”; અને દીપનનો આરંભ—“ॐ હાં હં હાં શान्त્યતીતકલાપાશાય હૂં ફડ્”થી થાય. આ મંત્ર-સૂત્ર પાંચ કલાસ્થાનોમાં વ્યાપ્તિનું બોધ કરાવે છે.

Verse 35

ह्रीं त्रिभुवनाधिपानामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पदानामूनविंशतिमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः आदौ सतत्त्वभावेनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हौं हौं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सङ्गृह्य कुङ्कुमाज्येन तत्र साङ्गं शिवं यजेत् हूम्फडन्तैः कलामन्त्रैर् भित्त्वा पाशाननुक्रमात्

કુંકુમમિશ્રિત ઘીથી દ્રવ્ય સંಗ್ರહ કરી, ત્યાં અંગસહિત (સાંગ) શિવનું પૂજન કરવું. પછી ‘હૂં’ અને ‘ફડ્’ અંતવાળા કલામંત્રોથી ક્રમશઃ પાશોને ભેદી છેદ કરવો. (ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં ‘હ્રીં ત્રિભુવનાધિપાનામ્…’, ‘પદાનામૂનવિંશતિમ્…’, ‘આદૌ સત્તત્ત્વભાવેન…’, ‘ॐ હાં હૌં હૌં…’ વગેરે પાઠાંતર મળે છે.)

Verse 36

नमो ऽन्तैश् च प्रविश्यान्तः कुर्याद् ग्रहणबन्धने ॐ हूं हां हौं हां हूं फट् शान्त्यतीतकलां गृह्णामि बध्नामि चेत्यादिमन्त्रैः कलानां ग्रहणबन्धनादिप्रयोगः पाशादीनाञ्च स्वीकारो ग्रहणं बन्धनं पुनः

વિધિપૂર્વક અંદર પ્રવેશ કરીને અને ‘નમો…’ વડે સમાપ્તિ કરીને, ‘ॐ हूं હાં હૌં હાં हूं ફટ્’ આ મંત્રથી ‘ગ્રહણ–બંધન’ કરવું. ‘શાંતિથી પર ગયેલી કલાને હું ગ્રહણ કરું છું, બાંધું છું’ વગેરે મંત્રોથી કલાઓના ગ્રહણ, બંધન વગેરે પ્રયોગ થાય છે; તેમજ પાશ વગેરે ઉપકરણોનું પણ વિધિવત્ સ્વીકાર કરવો. આ રીતે ફરી ગ્રહણ–બંધનની રીત જણાવાઈ છે.

Verse 37

पुरुषं प्रति निःशेषव्यापारप्रतिपत्तये उपवेश्याथ तत् सूत्रं शिष्यस्कन्धे निवेशयेत्

પુરુષને સમગ્ર ક્રિયા-વિધિનું નિઃશેષ જ્ઞાન થાય તે માટે પહેલાં તેને બેસાડીને, પછી તે પવિત્ર સૂત્ર શિષ્યના ખભા પર સ્થાપિત કરવું.

Verse 38

विस्तृताघप्रमोषाय शतं मूलेन होमयेत् शरावसम्पुटे पुंसः स्त्रियाश् च प्रणितोदरे

વિસ્તૃત પાપોના નિવારણ માટે (નિર્દિષ્ટ) મૂળથી સો આહુતિઓ હવન કરવી. આ કર્મ ઢાંકણવાળા શરાવ-સમ્પુટમાં, પુરુષ અથવા સ્ત્રીના ઉદર પર મૂકીને કરવું.

Verse 39

हृदस्त्रसम्पुटं सूत्रं विधायाभ्यर्चयेद्धृदा सूत्रं शिवेन साङ्गेन कृत्वा सम्पातशोधितं

હૃદસ્ત્ર મંત્રથી સુરક્ષિત (સમ્પુટિત) સૂત્ર બનાવી, હૃદા (હૃદય) મંત્રથી તેની અર્ચના કરવી. પછી અંગসহ શિવમંત્રથી સૂત્રને સંસ્કૃત કરી, સંપાત દ્વારા શોધન કરવાથી તે શુદ્ધ બને છે.

Verse 40

निदध्यात् कलशस्याधो रक्षां विज्ञापयेदिति शिष्यं पुष्पं करे दत्वा सम्पूज्य कलशादिकं

રક્ષા-સૂત્ર/તાબીઝને કલશની નીચે સ્થાપિત કરી, શિષ્યને રક્ષા-વિધિ સમજાવવી. પછી શિષ્યના હાથમાં પુષ્પ આપી, કલશ વગેરે ઉપકરણોની પૂજા સમ્યક રીતે પૂર્ણ કરવી.

Verse 41

प्रणमय्य वहिर्यायाद् यागमन्दिरमध्यतः मण्डलत्रितयं कृत्वा मुमुक्ष्वनुत्तराननान्

પ્રણામ કરીને યાગમંદિરના મધ્યમાંથી બહાર જવું. ત્રિમંડળ રચીને મુમુક્ષુ સાધકે અનુત્તરમુખ દેવતાઓની વિધિવત્ આરાધના કરવી.

Verse 42

भुक्तये पूर्ववक्त्रांश् च शिष्यांस्तत्र निवेशयेत् प्रथमे पञ्चगव्यस्य प्राशयेच्चुल्लकत्रयं

ભોજનવિધિ માટે શિષ્યોને ત્યાં પૂર્વમુખ બેસાડવા. પ્રથમ પ્રસંગે તેમને પંચગવ્યના ત્રણ નાના ભાગ પ્રાશન કરાવવા.

Verse 43

पाणिना कुशयुक्तेन अर्चितानन्तरान्तरं चरुन्ततस्तृतीये तु ग्रासत्रितयसम्मितं

કુશાયુક્ત હાથથી અર્ચિત ચરુને નિયમિત અંતરે અર્પણ કરવો. ત્રીજા પ્રસંગે ભાગ ત્રણ ગ્રાસ જેટલો રાખવો.

Verse 44

अष्टग्रासप्रमाणं वा दशनस्पर्शवर्जितं पालाशपुटके मुक्तौ भुक्तौ पिप्पलपत्रके

આઠ ગ્રાસ જેટલું ભોજન કરવું અને દાંતનો સ્પર્શ ટાળવો. પાલાશના પોટલામાં મૂકી પહેલા અર્પણ કરી, પછી પીપળના પાન પર મૂકી ભોજન કરવું.

Verse 45

कुम्भमाज्येनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः निदध्यान् पूर्ववद्धृदा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हृदा सम्भोजनं दत्वा पूतैर् आचामयेज्जलैः दन्तकाष्ठं हृदा कृत्वा प्रक्षिपेच्छोभने शुभं

હૃદયભાવથી સંભોજન (આચમન-નિવેદન) આપી શુદ્ધ જળથી આચમન કરાવવું. દંતકાષ્ઠને પણ મનથી પવિત્ર કરી શુભ, મનોહર સ્થાને નાંખી દેવું. (કેટલાક પાઠોમાં ‘કુમ્ભમાજ્યેન’ તથા કેટલાકમાં ‘નિદધ્યાન્ પૂર્વવત્’ પાઠભેદ છે.)

Verse 46

न्यूनादिदोषमोषाय मूलेनाष्टोत्तरं शतं विधाय स्थिण्डिलेशाय सर्वकर्मसमर्पणं

વિધિમાં ન્યૂનતા વગેરે દોષ દૂર કરવા માટે મૂલમંત્રથી અષ્ટોત્તર શત (૧૦૮) જપ/આહુતિ કરવી, અને પછી સર્વ કર્મોનું સમર્પણ સ્થિણ્ડિલેશ (વેદી-અધિષ્ઠાતા)ને કરવું।

Verse 47

पूजाविसर्जनञ्चास्य चण्डेशस्य च पूजनं निर्माल्यमपनीयाथ शेषमग्नौ यजेच्चरोः

આ પૂજાનું વિધિવત્ વિસર્જન કરીને ચંડેશનું પણ પૂજન કરવું। પછી નિર્માલ્ય (પવિત્ર પુષ્પાવશેષ) દૂર કરી, ચરુનો બાકી ભાગ અગ્નિમાં આહુતિ આપવી।

Verse 48

कलशं लोकपलांश् च पूजयित्वा विसृज्य च विसृजेद्गणमग्निञ्च रक्षितं यदि वाह्यतः

કલશ અને લોકપાલોનું પૂજન કરીને તેમનું વિસર્જન કરવું; ગણોનું પણ વિસર્જન કરવું। અને જો બહારથી રક્ષિત અગ્નિ રાખેલી હોય, તો તેને પણ વિધિ મુજબ સુરક્ષિત કરીને સમાપ્તિ કરવી।

Verse 49

वाह्यतो लोकपालानां दत्वा सङ्क्षेपतो बलिं भस्मना शुद्धतोयैर् वा स्नात्वा या गालयं विशेत्

બહાર લોકપાલોને સંક્ષેપમાં બલિ અર્પણ કરીને, ભસ્મથી અથવા શુદ્ધ જળથી સ્નાન કરીને, પછી યાગાલયમાં પ્રવેશ કરવો।

Verse 50

गृहस्थान् दर्भशय्यायां पूर्वशीर्षान् सुरक्षितान् हृदा सद्भस्मशय्यायां यतीन् दक्षिणमस्तकान्

ગૃહસ્થોને દર્ભશય્યા પર માથું પૂર્વ તરફ રાખીને સાવધાનીથી શયન કરાવવું; અને યતિઓને પવિત્ર ભસ્મશય્યા પર દૃઢતાથી માથું દક્ષિણ તરફ રાખીને શયન કરાવવું।

Verse 51

शिखाबद्धसिखानस्त्रसप्तमाणवकान्वितान् विज्ञाय स्नापयेच्छिष्यांस्ततो यायात् पुनर्वहिः

તેમની શિખા યોગ્ય રીતે બંધાયેલી છે અને તેઓ શસ્ત્રો સાથે સાત માણવકો સહિત છે—એ જાણીને આચાર્યે શિષ્યોને સ્નાન કરાવવું; ત્યારબાદ ફરી બહાર જવું.

Verse 52

ॐ हिलि हिलि त्रिशूलपाणये स्वाहा पञ्चगव्यञ्चरुं प्राश्य गृहीत्वा दन्तधावनं समाचम्य शिवं ध्यात्वा शय्यामास्थाय पावनीं

“ૐ હિલિ હિલિ ત્રિશૂલપાણયે સ્વાહા।” પંચગવ્ય અને ચરુનું પ્રાશન કરીને, દંતધાવન માટેની દાતણ લઈ, આચમન કરી, શિવનું ધ્યાન કરતાં, પાવન શય્યા પર શયન કરવું.

Verse 53

दीक्षागतङ्क्रियाकाण्डं संस्मरन् संविशेद्गुरुः इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तो विधिर्दीक्षाधिवासने

દીક્ષા સંબંધિત ક્રિયાકાંડનું સ્મરણ કરતાં ગુરુએ વિશ્રામ માટે શયન કરવું. આ રીતે દીક્ષાધિવાસનની વિધિ સંક્ષેપમાં જણાવાઈ છે.