Adhyaya 84
अधिवासनं नाम निर्वाणदीक्षायाम् (Adhivāsana in the Nirvāṇa-dīkṣā)
આ અધ્યાય નિર્વાણ-દીક્ષાના પૂર્વતૈયારીરૂપ ‘અધિવાસન’નું વર્ણન કરે છે. દીક્ષાની સિદ્ધિ માટે યાગ-પરિસરની પવિત્રતા અને ગુરુની શુદ્ધિ-આચારશુદ્ધિને પૂર્વશરત તરીકે સ્થાપે છે. ગુરુ બ્રહ્મમુહૂર્તે ઉઠીને સ્નાન તથા નિત્યશૌચ પૂર્ણ કરી, આહારમાં સાત્ત્વિક શિસ્ત રાખે—દહીં, કાચું માંસ, મદ્ય અને અન્ય અશુદ્ધ દ્રવ્યોનો ત્યાગ કરે. શુભ-અશુભ સ્વપ્ન-નિમિત્તો સૂક્ષ્મ સ્થિતિના સંકેત છે; અશુભ લક્ષણોનું શમન ઘોર-આધારિત શાંતિ-હોમથી થાય છે. આમ આચાર, આંતરિક તૈયારી, નિમિત્તવિદ્યા અને મંત્રકર્મનો સંગમ દર્શાવી, આગળના ક્રમ—યાગાલય પ્રવેશ, શુદ્ધિ-વિદ્યા અને સાધકને મોક્ષલક્ષ્ય સાથે સંયોજિત કરવો—માટે ભૂમિકા તૈયાર કરે છે।
Shlokas
Verse 1
आग्नेये निर्वाणदीक्षायामधिवासनं नाम त्र्यशीतितमो ऽध्यायः यागालयं व्रजेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विद्यामास्थाय पावनीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुरशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाविधानं ईश्वर उवाच अथ प्रातः समुत्थाय कृतस्ननादिको गुरुः दध्यार्द्रमांसमद्यादेः प्रशस्ताभ्यवहारिता
આગ્નેયપુરાણમાં ત્ર્યશીતિતમ અધ્યાયનું નામ ‘નિર્વાણદીક્ષામાં અધિવાસન’ છે. હવે ચતુરશીતિતમ અધ્યાય ‘નિર્વાણદીક્ષાવિધાન’ આરંભે છે. ઈશ્વર બોલ્યા—પ્રાતઃકાળે ઉઠીને સ્નાનાદિ શુદ્ધિકર્મ કરીને ગુરુએ પ્રશસ્ત આહાર લેવો અને દહીં, કાચું માંસ, મદ્ય વગેરેનો ત્યાગ કરવો.
Verse 2
गजाश्वरोहणं स्वप्ने शुभं शुक्लांशुकादिकं तैलाभ्यङ्गादिकं हीनं होमो घोरेण शान्तये
સ્વપ્નમાં હાથી કે ઘોડા પર સવારી શુભ છે; શ્વેત વસ્ત્રાદિ પણ શુભ છે. પરંતુ તેલાભ્યંગ વગેરે અશુભ છે; તેની શાંતિ માટે ‘ઘોર’ (મંત્ર/વિધિ) વડે હોમ કરવો.
Verse 3
नित्यकर्मद्वयं कृत्वा प्रविश्य मखमण्डपं स्वाचान्तो नित्यवत् कर्म कुर्यान्नैमित्तिके विधौ
બે નિત્યકર્મો કરીને યજ્ઞમંડપમાં પ્રવેશ કરવો; આચમનથી શુદ્ધ થઈ, નિત્યકર્મની જેમ જ નૈમિત્તિકવિધિમાં નિર્ધારિત કર્મો કરવાં।
Verse 4
ततः संशोध्य चात्मानं शिवहस्तं तथात्मनि विन्यस्य कुम्भगं प्रार्च्य इन्द्रादीनामनुक्रमात्
પછી પોતાને શુદ્ધ કરીને, ‘શિવહસ્ત’ નો ન્યાસ પોતાના પર સ્થાપિત કરવો; ત્યારબાદ કલશનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓનું ક્રમશઃ પૂજન કરવું।
Verse 5
मण्डले स्थण्डिले वापि प्रकुर्वीत शिवर्चनं तर्पणं पूजनं वह्नेः पूर्णान्तं मन्त्रतर्पणं
મંડલમાં કે સ્થંડિલ પર શિવાર્ચન કરવું—તર્પણ અને પૂજન સહિત; અને અગ્નિ માટે મંત્રસહિત તર્પણ/આહુતિ પૂર્ણાહુતિ સુધી કરવી।
Verse 6
दुःखप्रदोषमोषाय शस्त्रेणाष्टाधिकं शतं हुत्वा हूं सम्पुटेनैव विदध्यात् मन्त्रदीपनं
દુઃખ તથા દુષ્પ્રભાવજન્ય દોષોના નાશ માટે, શસ્ત્રને ઉપકરણ બનાવી એકસો આઠ વાર હોમ કરવો; ‘હૂં’થી સંપુટિત મંત્ર દ્વારા મંત્રદીપન (મંત્રપ્રબોધન) સિદ્ધ થાય છે।
Verse 7
अन्तर्बलिविधानञ्च मध्ये स्थण्डिलकुम्भयोः कृत्वा शिष्यप्रवेशाय लब्धानुज्ञो वहिर्व्रजेत्
સ્થંડિલ અને કુંભ વચ્ચે નિર્ધારિત અંતર્બલી-વિધાન કરીને, શિષ્યપ્રવેશ માટે અનુજ્ઞા મેળવી, ત્યારબાદ બહાર જવું।
Verse 8
कुर्यात्समयवत्तत्र मण्डलारोपणादिकं सम्पातहोमं तन्नाडीरूपदर्भकरानुगं
ત્યાં નિર્ધારિત સમયે મંડલારોપણ વગેરે પૂર્વકર્મ કરીને, પછી નાડી-રૂપ દર્ભસહિત હસ્ત વડે વિધાનુસાર સંપાત-હોમ કરવો જોઈએ।
Verse 9
तत्सन्निधानाय तिस्त्रो हुत्वा मूलाणुनाअहुतीः कुम्भस्थं शिवमभ्यर्च्य पाशसूत्रमुपाहरेत्
તેમની સન્નિધિ માટે મૂળાણુથી ત્રણ આહુતિઓ આપી, કુંભસ્થ શિવનું અભ્યર્ચન કરીને પછી પાશ-સૂત્ર ઉપસ્થિત/પ્રસ્તુત કરવું જોઈએ।
Verse 10
शुक्लाम्बरादिकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अस्मल्लब्धपञ्चपुस्तकेषु दध्यार्द्रमांसमद्यादेरित्यारभ्य होमो घोरेण शान्तये इत्य् अन्तः पाठः पूर्वेणानन्वित इव प्रतिभाति पाशसूत्रं समाहरेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वदक्षिणोर्ध्वकायस्य शिष्यस्याभ्यर्चितस्य च तच्छिखायां निबध्नीयात् पादाङ्गुष्ठावलम्बितं
‘શુક્લામ્બરાદિકમ્’—આ ખ-ચિહ્નિત પાંડુલિપિનો પાઠ છે. અમને પ્રાપ્ત પાંચ પાંડુલિપિઓમાં ‘દહીં, આર્દ્ર માંસ, મદ્ય વગેરેમાંથી…’ શરૂ થઈ ‘…ઘોર (પ્રભાવ) શાંતિ માટે હોમ’ સુધીનો એક અંતઃપાઠ મળે છે; પરંતુ તે પૂર્વ પાઠ સાથે અસંગત જણાય છે. ‘પાશસૂત્રં સમાહરેત્’—આ ઙ-ચિહ્નિત પાંડુલિપિનો પાઠ છે. તે મુજબ પૂજિત શિષ્યના જમણા/ઊર્ધ્વ ભાગની શિખામાં તેને બાંધવું, જે પાદાંગુષ્ઠ સુધી લટકતું રહે।
Verse 11
तं निवेश्य निवृत्तेस्तु व्याप्तिमालोक्य चेतसा ज्ञेयानि भुवनान्यस्यां शतमष्टाधिकं ततः
તે તત્ત્વને નિવૃત્તિમાં સ્થાપિત કરીને અને મનથી તેની વ્યાપ્તિનું અવલોકન કરીને, તેમાં રહેલા ભુવનોને જાણવું જોઈએ—પછી તેની સંખ્યા એકસો આઠ છે।
Verse 12
कपालो ऽजश् च बुद्धश् च वज्रदेहः प्रमर्दनः विभूतिरव्ययः शास्ता पिनाकी त्रिदशाधिपः
તે કપાલધારી, અજ (અજન્મા), બુદ્ધ (પ્રબુદ્ધ), વજ્રદેહ, પ્રમર્દન, વિભૂતિ, અવ્યય, શાસ્તા, પિનાકી અને ત્રિદશાધિપ (ત્રિદશોના અધિપતિ) છે।
Verse 13
अग्नी रुद्रो हुताशो च पिङ्गलः खादको हरः ज्वलनो दहनो बभ्रुर्भस्मान्तकक्षपान्तकौ
અગ્નિ જ રુદ્ર છે; તે હુતાશ (હવિનો ભક્ષક), પિંગલ (તામ્રવર્ણ), ખાદક (ગ્રાસક), હર (હરણ કરનાર), જ્વલન (પ્રજ્વલિત), દહન (દાહક), બભ્રુ (ભૂરાવર્ણ), ભસ્માંતક (ભસ્મ કરી અંત કરનાર) અને ક્ષપાંતક (સમાપ્તિ કરનાર) છે.
Verse 14
याम्यमृत्युहरो धाता विधाता कार्यरञ्जकः कालो धर्मो ऽप्यधर्मश् च संयोक्ता च वियोगकः
તે યમસંબંધિત મૃત્યુને હરનાર છે; ધાતા (ધારક) અને વિધાતા (વિધાનકર્તા), કાર્યમાં પ્રેરણા આપનાર. તે જ કાળ છે; તે જ ધર્મ અને અધર્મ પણ; તે જ સંયોગ કરનાર અને વિયોગ કરનાર છે.
Verse 15
नैरृतो मारणो हन्ता क्रूरदृष्टिर्भयानकः ऊर्ध्वांशको विरूपाक्षो धूम्रलोहितदंष्ट्रवान्
તે નૈઋત—‘મારણ’ અને ‘હન્તા’ નામે પ્રસિદ્ધ; તેની દૃષ્ટિ ક્રૂર અને સ્વરૂપ ભયાનક છે. તે ઊર્ધ્વાંશક, વિરূপાક્ષ અને ધૂમ્ર-લોહિત દંષ્ટ્રાવાળો છે.
Verse 16
बलश्चातिबलश् चैव पाशहस्तो महाबलः श्वेतश् च जयभद्रश् च दीर्घबाहुर्जलान्तकः
બલ અને અતિબલ; પાશહસ્ત (પાશ ધારણ કરનાર) અને મહાબલ; શ્વેત અને જયભદ્ર; દીર્ઘબાહુ અને જલાંતક—આ (તેના) આવાહિત નામો/શક્તિઓ છે.
Verse 17
वडवास्यश् च भीमश् च दशैते वारुणाः स्मृताः शीघ्रो लघुर्वायुवेगः सूक्ष्मस्तीक्ष्णः क्षपान्तकः
વડવાસ્ય અને ભીમ—આ દસને ‘વારુણ’ (વરুণસંબંધિત) તરીકે સ્મરવામાં આવે છે: શીઘ્ર, લઘુ, વાયુવેગ, સૂક્ષ્મ, તીક્ષ્ણ અને ક્ષપાંતક.
Verse 18
पञ्चान्तकः पञ्चशिखः कपर्दी मेघवाहनः जटामुकुटधारी च नानारत्नधरस् तथा
તે પાંચ બંધન-કારણોના સંહારક, પંચશિખી અને કપર્દી (જટાધારી) છે. તેનું વાહન મેઘ છે; તે જટામુકુટધારી છે અને નાનાવિધ રત્નો ધારણ કરનાર છે.
Verse 19
निधीशो रूपवान् धन्यो सौम्यदेहः प्रसादकृत् प्रकाशो ऽप्यथ लक्ष्मीवान् कामरूपो दशोत्तरे
તે નિધિઓનો અધિપતિ, રૂપવાન અને ધન્ય છે; સૌમ્ય દેહવાળો, કૃપા કરનાર; તેજસ્વી; તેમજ લક્ષ્મીસંપન્ન—ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનાર—(આ) ‘દશોત્તર’ સમૂહમાં પ્રખ્યાત છે.
Verse 20
विद्याधरो ज्ञानधरः सर्वज्ञो वेदपारगः मातृवृत्तश् च पिङ्गाक्षो भूतपालो बलिप्रियः
તે વિદ્યાનો ધારક અને જ્ઞાનનો ધારક છે; સર્વજ્ઞ અને વેદપારગ છે. તે માતૃદેવીઓના વ્રત-આચરણમાં નિષ્ઠાવાન, પિંગલ નેત્રવાળો; ભૂતોનો પાલક-શાસક અને બલિપ્રિય છે.
Verse 21
प्रवर्धन इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वरुण इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जनान्तक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वविद्याविधता च सुखदुःखहरा दश अनन्तः पालको धीरः पातालाधिपतिस् तथा
‘પ્રવર્ધન’—એવો પાઠ ઙ-ચિહ્નિત પાંડુલિપિમાં; ‘વરুণ’—એવો પાઠ ખ-ચિહ્નિત પાંડુલિપિમાં; ‘જનાંતક’—એવો પાઠ ઙ-ચિહ્નિત પાંડુલિપિમાં. આ દસ નામો છે: સર્વવિદ્યાનો વિધાતા, સુખ-દુઃખહર; તેમજ અનંત, પાલક, ધીર અને પાતાળાધિપતિ.
Verse 22
वृषो वृषधरो वीर्यो ग्रसनः सर्वतोमुखः लोहितश् चैव विज्ञेया दश रुद्राः फणिस्थिताः
શેષનાગ પર સ્થિત એવા આને દશ રુદ્રો તરીકે જાણો: વૃષ, વૃષધર, વીર્ય, ગ્રસન, સર્વતોમુખ અને લોહિત.
Verse 23
शम्भुर्विभुर्गणाध्यक्षस्त्र्यक्षस्त्रिदशवन्दितः संहारश् च विहारश् च लाभो लिप्सुर्विचक्षणः
તે શંભુ, સર્વવ્યાપી પ્રભુ, ગણોના અધ્યક્ષ, ત્રિનેત્ર અને દેવતાઓ દ્વારા વંદિત છે. તે સંહાર અને દિવ્ય વિહાર છે; તે લાભ અને લાભની ઇચ્છા છે; તથા પરમ વિવેકી છે.
Verse 24
अत्ता कुहककालाग्निरुद्रो हाटक एव च कुष्माण्डश् चैव सत्यश् च ब्रह्मा विष्णुश् च सप्तमः
તે અત્તા (ભક્ષક), કુહક (છલક), કાલાગ્નિ, રુદ્ર, હાટક (સુવર્ણ) સ્વયં, કુષ્માંડ, સત્ય, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ—અને નામક્રમમાં સાતમો પણ છે.
Verse 25
रुद्रश्चाष्टाविमे रुद्राः कटाहाभ्यन्तरे स्थिताः एतेषामेव नामानि भुवनानामपि स्मरेत्
આ આઠ રુદ્રો છે; તેઓ બ્રહ્માંડરૂપ કટાહના આંતરમાં સ્થિત છે. એમના નામો તથા ભુવનોએ (લોકોએ)ના નામો પણ સ્મરવા જોઈએ.
Verse 26
भवोद्भवः सर्वभूतः सर्वभूतसुखप्रदः सर्वसान्निध्यकृद् ब्रह्मविष्णुरुद्रशरार्चितः
તે ભવોદ્ભવ છે—જેનાથી ભવ (અસ્તિત્વ) ઉત્પન્ન થાય છે; તે સર્વ ભૂતોમાં અંતઃસ્થિત છે; તે સર્વને સુખ આપે છે; તે સર્વત્ર પોતાનું સાન્નિધ્ય કરાવે છે; અને બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-રુદ્રના ગણો દ્વારા પૂજિત છે.
Verse 27
संस्तुत पूर्वस्थित ॐ साक्षिन् ॐ रुद्रान्तक ॐ पतङ्ग ॐ शब्द ॐ सूक्ष्म ॐ शिव सर्वसर्वद सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णुरुद्रकर ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नमः अष्टाविंशति पादानि व्योमव्यापि मनो गुह सद्योहृदस्त्रनेत्राणि मन्त्रवर्णाष्टको मतः
સ્તુતિ કરીને આદ્ય, સદા-સ્થિત શિવનો જપ કરવો—“ૐ સાક્ષિન; ૐ રુદ્રાંતક; ૐ પતંગ; ૐ શબ્દ; ૐ સૂક્ષ્મ; ૐ શિવ—સર્વને સર્વદાતા, સર્વત્ર સાન્નિધ્ય કરનાર, બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-રુદ્રને પ્રગટ કરનાર; ૐ નમઃ શિવાય; ૐ નમો નમઃ।” આ મંત્ર અષ્ટાવિંશતિ પાદવાળો, વ્યોમ સમ સર્વવ્યાપી, મનોગુહામાં ગુપ્ત, અને સદ્યોજાત, હૃદય, અસ્ત્ર, નેત્ર વગેરે સાથે સંબદ્ધ માનવામાં આવે છે; તેથી તેને વર્ણાષ્ટક/અષ્ટાક્ષર મંત્ર કહે છે.
Verse 28
वाय ॐ नमो नमः इति अनर्चित संस्तुत पूर्वविन्द ॐ साक्षिण ॐ रुद्रान्तक ॐ पतङ्ग ॐ ज्ञान ॐ शब्द ॐ सूक्ष्म ॐ शिव ॐ सर्व ॐ सर्वद ॐ सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णु रुद्रकर ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नम इति च, चिह्नितपुस्तकपाठः वीजाकारो मकारश् च नाड्याविडापिङ्गलाह्वये प्राणापानावुभौ वायू घ्राणोपस्थौ तथेन्द्रिये
“વાય—‘ઓં નમો નમઃ’” એમ જપ કરવો. બિંદુપૂર્વક, અર્ચિત ન હોવા છતાં સ્તુત થયેલ સ્વરૂપને ઉદ્દેશીને—“ઓં સાક્ષી, ઓં રુદ્રાંતક, ઓં પતંગ, ઓં જ્ઞાન, ઓં શબ્દ, ઓં સૂક્ષ્મ, ઓં શિવ, ઓં સર્વ, ઓં સર્વદ, ઓં સર્વસન્નિધ્યકર, બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-રુદ્રકર; ઓં નમઃ શિવાય; ઓં નમો નમઃ” એમ ઉચ્ચાર થાય છે. ચિહ્નિત-પુસ્તક પાઠ મુજબ અકારબીજ અને મકાર ઇડા તથા પિંગલા નામની નાડીઓમાં સ્થિત; પ્રાણ અને અપાન બે વાયુ; તેમજ ઘ્રાણ અને ઉપસ્થ ઇન્દ્રિયસંબંધિત શક્તિઓ પણ જણાવાય છે.
Verse 29
गन्धस्तु विषयः प्रोक्तो गन्धादिगुणपञ्चके पार्थिवं मण्डलं पीतं वज्राङ्गं चतुरस्रकं
ગંધને ગંધાદિ પંચગુણોમાં વિષય (ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય) કહેવાયો છે. પાર્થીવ તત્ત્વનું મંડળ પીળા વર્ણનું, વજ્રસદૃશ દૃઢ, અને ચતુરસ્ર (ચોરસ) છે.
Verse 30
विस्तारो योजनानान्तु कोटिरस्य शताहता अत्रैवान्तर्गता ज्ञेया योनयो ऽपि चतुर्दश
આનું વિસ્તરણ એક કરોડ યોજન છે, અને તેનું સોગણું કહેવાયું છે. આમાં જ ચૌદ યોનિઓ પણ અંતર્ગત છે એમ જાણવું.
Verse 31
प्रथमा सर्वदेवानां मन्वाद्या देवयोनयः मृगपक्षी च पशवश् चतुर्धा तु सरीसृपाः
પ્રથમ યોની (વર્ગ) સર્વ દેવોની છે; મનુ આદિ દેવયોનીઓ (દૈવી વંશો) કહેવાય છે. મૃગ, પક્ષી અને પશુ પણ છે; અને સરીસૃપ ચાર પ્રકારના કહેવાયા છે.
Verse 32
स्थावरं पञ्चमं सर्वं योनिः षष्ठी अमानुषी पैशाचं राक्षसं याक्षं गान्धर्वं चैन्द्रमेव च
સમસ્ત સ્થાવર (અચલ) જીવો પાંચમો વર્ગ છે; છઠ્ઠી યોની અમાનુષી—અર્થાત્ પૈશાચ, રાક્ષસ, યાક્ષ, ગાન્ધર્વ અને ઐન્દ્ર (ઇન્દ્રસંબંધિત) વર્ગ.
Verse 33
सौम्यं प्राणेश्वरं ब्राह्ममष्टमं परिकीर्तितं अष्टानां पार्थिवन्तत्त्वमधिकारास्पदं मतं
આઠમું તત્ત્વ સૌમ્ય, પ્રાણેશ્વર અને બ્રાહ્મ (બ્રહ્મસંબંધિત) શક્તિ તરીકે ઘોષિત છે. આ આઠમાં પાર્થિવ તત્ત્વને વ્યવહારમાં અધિકાર-આશ્રય, એટલે ક્રિયાત્મક આધાર માનવામાં આવે છે.
Verse 34
लयस्तु प्रकृतौ बुद्धौ भोगो ब्रह्मा च कारणं ततो जाग्रदवस्थानैः समस्तैर् भुवनादिभिः
લય પ્રકૃતિમાં થાય છે; ભોગ (અનુભવ) બુદ્ધિમાં થાય છે; અને બ્રહ્મા કારણ-તત્ત્વ છે. તે કારણમાંથી જાગ્રત અવસ્થાઓ તથા ભુવનાદિ સર્વે સંપૂર્ણરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 35
निवृत्तिं गर्भितां ध्यात्वा स्वमन्त्रेण नियोज्य च वमुद्रया रेचकेन कुम्भे संस्थाप्य ॐ हां निवृत्तिकलापाशाय नम इत्य् अनेनार्घ्यं दत्वा सम्पूज्य विमुखेनैव स्वाहान्तेनै सन्निधानायाहुतित्रयं सन्तर्पणाहुतित्रयं च दत्वा ॐ हां ब्रह्मणे नम इति ब्रह्माणमावाह्य सम्पूज्य च स्वाहान्तेन सन्तर्प्य ब्रह्मन् तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दोक्ष्ययाम्यहं
નિવૃત્તિ-કલાને ‘ગર્ભિતા’ (વિધિમાં અંતર્નિહિત) રૂપે ધ્યાન કરીને પોતાના મંત્રથી તેનું નિયોજન કરવું. વ-મુદ્રા અને રેચક (શ્વાસત્યાગ) દ્વારા તેને કુંભમાં સ્થાપિત કરવું. “ઓં હાં નિવૃત્તિકલાપાશાય નમઃ” મંત્રથી અર્ઘ્ય અર્પી સંપૂર્ણ પૂજન કરવું. પછી વિમુખ થઈ સ્વાહા-અંત મંત્રથી સન્નિધાન માટે ત્રણ આહુતિ અને તર્પણ માટે ત્રણ આહુતિ આપવી. ત્યારબાદ “ઓં હાં બ્રહ્મણે નમઃ” કહી બ્રહ્માનું આવાહન કરીને પૂજન તથા સ્વાહાંત આહુતિઓથી તર્પણ કરી કહેવું— “હે બ્રહ્મન્, તમારા અધિકારક્ષેત્રમાં હું આ મુમુક્ષુની દીક્ષા આરંભ કરાવું છું।”
Verse 36
भाव्यं त्वयानुकूलेन विधिं विज्ञापयेदिति आवाहयेत्ततो देवीं रक्षां वागीश्वरीं हृदा
“વિધિ મારા માટે અનુકૂળ રીતે સિદ્ધ થાઓ” એમ વિચારી (અધિષ્ઠાત્રી શક્તિને) વિધાનનું નિવેદન કરવું. ત્યારબાદ હૃદયમાં ધ્યાન કરીને દેવી—રક્ષા, વાગીશ્વરી—નું આવાહન કરવું.
Verse 37
इच्छाज्ञानक्रियारूपां षड्विधां ह्य् एककारणं पूजयेत्तर्पयेद्देवीं प्रकारेणामुना ततः
ત્યારબાદ આ જ રીતે દેવીનું પૂજન અને તર્પણ કરવું—જે ઇચ્છા, જ્ઞાન અને ક્રિયા-રૂપા છે; જે ષડ્વિધા છે; અને જે એકમાત્ર કારણસ્વરૂપા છે.
Verse 38
वागीश्वरीं विनिःशेषयोनिविक्षोभकारणं हृत्सम्पुटार्थवीजादिहूं फडन्तशराणुना
વાગીશ્વરીના મંત્રથી—જે સર્વ યોનિ/સ્ત્રોતને સંપૂર્ણ રીતે ક્ષોભિત કરવાનું કારણ છે—હૃત્સમ્પુટમાં બીજાદિ સહીત ‘હૂં’ સાથે આહુતિ કરવી; અંતે શસ્ત્રાક્ષર ‘ફડ્’ જોડીને બાણ-શસ્ત્રની જેમ પ્રક્ષેપ કરવો।
Verse 39
ताडयेद्धृदये तस्य प्रविशेत्स विधानवित् ततः शिष्यस्य चैतन्यं हृदि वह्निकणोपमं
વિધિ જાણનાર આચાર્ય શિષ્યના હૃદય-પ્રદેશે તાડન (સ્પર્શ/પ્રેરણા) કરે અને પછી (મંત્રને) પ્રવેશ કરાવે. ત્યારબાદ શિષ્યનું ચૈતન્ય હૃદયમાં અગ્નિકણ સમાન બને છે।
Verse 40
निवृत्तिस्थं युतं पाशैर् ज्येष्ठया विभजेद्यथा ॐ हां हूं हः हूं फटों हां स्वाहेत्यनेनाथ पूरकेणाङ्कुशमुद्रया
પછી નિવૃત્તિ-સ્થ તત્ત્વને પાશો સહિત જ્યેષ્ઠા દ્વારા વિધિ મુજબ વિભાજિત/વિન્યસ્ત કરવું. ત્યારબાદ “ॐ હાં હૂં હઃ હૂં ફટ્ ॐ હાં સ્વાહા” આ મંત્રથી પૂરક કરતાં અંકુશ મુદ્રાનો પ્રયોગ કરવો।
Verse 41
तदाकृष्य स्वमन्त्रेण गृहीत्वाअत्मनि योजयेत् ॐ हां ह्रूं हां आत्मने नमः पित्रोर्विभाव्य संयोगं चैतन्यं रेचकेन तत्
તેને પોતાના મંત્રથી આકર્ષી ગ્રહણ કરીને આત્મામાં જોડવું. “ॐ હાં હ્રૂં હાં આત્મને નમઃ” જપ કરવો. ઇડા-પિંગલા/પ્રાણ-અપાનના સંયોગનું ધ્યાન કરીને રેચકથી તે ચૈતન્ય પ્રેષિત કરવું।
Verse 42
ब्रह्मादिकारणत्यागक्रमान्नीत्वा शिवास्पदं ॐ हूं ह्रीं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रविश्येच्चेति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हां क्षं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भाधानार्थमादाय युगपत् सर्वयोनिषु
બ્રહ્મા આદિથી આરંભ થતા કારણ-તત્ત્વોના ત્યાગક્રમથી (જીવ/બીજને) શિવાસ્પદ સુધી લઈ જઈ “ॐ હૂં હ્રીં હામ્”—આ ખ-ચિહ્નિત પાઠ છે. બીજા ખ, ઙ-ચિહ્નિત પાઠમાં “પ્રવિશ્યેત્” (પ્રવેશ કરે) ઉમેરાયેલું છે. અન્ય ખ-ચિહ્નિત પાઠ “ॐ હાં હાં ક્ષં હામ્” આપે છે. ગર્ભાધાન માટે તેને લઈને, સર્વ યોનિઓમાં એકસાથે વિનિયોગ કરવો।
Verse 43
क्षिपेद्वागीश्वरीयोनौ वामयोद्भवमुद्रया ॐ हां हां हां आत्मने नमः पूजयेदप्यनेनैव तर्पयेदपि पञ्चधा
‘વામ-યોદ્ભવ’ મુદ્રાથી વાગીશ્વરીના યોનિ-પીઠમાં મંત્ર/આહુતિ સ્થાપિત કરવી. “ૐ હાં હાં હાં—આત્મને નમઃ” જપ કરીને એ જ મંત્રથી પૂજન કરવું અને પંચવિધ તર્પણ પણ કરવું.
Verse 44
अन्ययोनिषु सर्वासु देहशुद्धिं हृदा चरेत् नात्र पुंसवनं स्त्र्यादिशरीरस्यापि सम्भवात्
અન્ય તમામ યોનિઓમાં હૃદયથી (અંતરમાં) દેહશુદ્ધિ કરવી. અહીં પુંસવન સંસ્કાર કરવો યોગ્ય નથી, કારણ કે સ્ત્રી વગેરે શરીર પણ સંભવ છે.
Verse 45
सीमन्तोन्नयनं वापि दैवान्यङ्गानि देहवत् शिरसा जन्म कुर्वीत जुगुप्सन् सर्वदेहिनां
સીમાંતોન્નયન સંસ્કાર પણ કરવો અને અન્ય દૈવી અંગકર્મો દેહવંતની જેમ કરવાં. શિરસા (વિનયથી) ‘જન્મ-સ્થાપન’ કરવું અને સર્વ દેહધારીઓ પ્રત્યે હિંસા/અવમાન ટાળવું.
Verse 46
तथैव भावयेदेषामधिकारं शिवाणुना भोगं कवचमन्त्रेण शस्त्रेण विषयात्मना
એ જ રીતે તેમના અધિકારનું ધ્યાન શુભ ‘શિવ-અણુ’ દ્વારા કરવું. ભોગ/અનુભવનું ધ્યાન કવચ-મંત્રથી અને શસ્ત્રનું ધ્યાન વિષયાત્મક (ઇન્દ્રિયવિષય-સ્વરૂપ) રૂપે કરવું.
Verse 47
मोहरूपमभेदश् च लयसज्ञं विभावयेत् शिवेन श्रोतसां शुद्धिं हृदा तत्त्वविशोधनं
મોહરૂપ અને અભેદ—જે ‘લય’ તરીકે ઓળખાય છે—તેનું ચિંતન કરવું. શિવ દ્વારા સ્રોતસો (અંતઃપ્રવાહો) શુદ્ધ થાય છે અને હૃદય દ્વારા તત્ત્વોનું વિશોધન થાય છે.
Verse 48
पञ्च पञ्चाहुतीः कुर्यात् गर्भाधानादिषु क्रमात् मायया मलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये
ગર્ભાધાનાદિ સંસ્કારોમાં ક્રમશઃ પાંચ-પાંચ આહુતિઓના પાંચ સમૂહ અર્પણ કરવાં; માયામંત્રશક્તિ દ્વારા મલ, કર્મ આદિ પાશબંધન નિવૃત્તિ માટે।
Verse 49
निष्कृत्यैव हृदा पश्चाद् यजेत शतमाहुतीः मलशक्तिनिरोधेन पाशानाञ्च वियोजनं
પ્રથમ હૃદયમાં (અંતઃકરણથી) પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને, પછી સો આહુતિઓથી યજન કરવું; મલશક્તિના નિરોધથી પાશોનું વિયોજન થાય છે।
Verse 50
स्वाहान्तायुधमन्त्रेण पञ्चपञ्चाहुतीर्यजेत् मायाद्यन्तस्य पाशस्य सप्तवारास्त्रजप्तया
‘સ્વાહા’ અંતવાળા આયુધ-મંત્રથી પાંચ-પાંચ આહુતિઓના પાંચ સમૂહ દ્વારા યજન કરવું; ‘માયા’થી આરંભતા પાશ-મંત્ર માટે અસ્ત્ર-મંત્ર સાત વાર જપવો।
Verse 51
कर्तर्या छेदनं कुर्यात् कल्पशस्त्रेण तद्यथा ॐ हूं निवृत्तिकलापाशाय हूं फट् ॐ हं हं हां आत्मने नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिखात्मने ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चपञ्चाहुतीर्दद्यादिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बन्धकत्वञ्च निर्वर्त्य हस्ताभ्याञ्च शराणुना
કર્તરી (કાતર) વડે, વિધાનોક્ત કલ્પશસ્ત્રનો ઉપયોગ કરીને, બંધનચ્છેદન આ રીતે કરવું— “ॐ હૂં નિવૃત્તિકલાપાશાય હૂં ફટ્।” કેટલીક ચિહ્નિત પાંડુલિપિઓમાં— “ॐ હં હં હાં આત્મને નમઃ” અથવા “શિખાત્મને” એવો પાઠ છે; અને ક્યાંક “પાંચ-પાંચ આહુતિઓ આપવી” એવું પણ ઉમેરાયું છે. આ રીતે બંધકત્વ નિર્વર્ત્ય, બંને હાથોથી તથા શરાણુ (બાણસદૃશ ઉપકરણ) વડે પણ ક્રિયા કરવી।
Verse 52
विसृज्य वर्तुलीकृत्य घृतपूर्णे स्रुवे धरेत् दहेदनुकलास्त्रेण केवलास्त्रेण भस्मसात्
તેને વિસર્જિત કરીને વર્તુળાકાર બનાવી, ઘૃતપૂર્ણ સ્રુવમાં મૂકવું; અનુકલા-અસ્ત્રથી અથવા કેવલા-અસ્ત્રથી તેને ભસ્મસાત્ કરવું।
Verse 53
कुर्यात् पञ्चाहुतीर्दत्वा पाशाङ्कुशनिवृत्तये ॐ हः अस्त्राय हूं फट् प्रायश्चित्तं ततः कुर्यादस्त्राहुतिभिरष्टभिः
‘પાશ-અંકુશ’ નામના વિઘ્નની નિવૃત્તિ માટે પાંચ આહુતિઓ આપવી. ત્યારબાદ ‘ૐ હઃ અસ્ત્રાય હૂં ફટ્’ આ અસ્ત્રમંત્રથી આઠ આહુતિઓ આપી પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું.
Verse 54
अथावाह्य विधातारं पूजयेत्तर्पयेत्तथा तत ॐ हां शब्दस्पर्शशुद्धब्रह्मन् गृहाण स्वाहेत्याहुतित्रयेणाधिकारमस्य समर्पयेत् दग्धनिःशेषपापस्य ब्रह्मन्नस्य पशोस्त्वया
પછી વિધાતાને આવાહન કરીને પૂજા કરવી અને તેમ જ તર્પણ કરવું. ત્યારબાદ ‘ૐ હાં, શબ્દ-સ્પર્શશુદ્ધ બ્રહ્મન્, ગૃહાણ સ્વાહા’ આ મંત્રથી ત્રણ આહુતિઓ આપી આનું અધિકાર-સમર્પણ કરવું. હે બ્રહ્મન્, તમારા દ્વારા આ પશુના પાપો સંપૂર્ણપણે દગ્ધ થઈ નિઃશેષ થાય છે.
Verse 55
बन्धाय न पुनः स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति ततो विसृज्य धातारं नाड्या दक्षिणया शनैः
બંધન માટે ફરી તે સ્થિતિમાં ન રહે; મનમાં ‘શિવાજ્ઞા શ્રાવય/ઉચ્ચાર’ એમ કરવું. પછી ધાતાને વિસર્જિત કરીને જમણી નાડીથી ધીમે ધીમે રેચન (શ્વાસત્યાગ) કરવો.
Verse 56
संहारमुद्रयात्मानं कुम्भकेन निजात्मना राहुयुक्तैकदेशेन चन्द्रविम्बेन सन्निभं
સંહારમુદ્રા અને કુંભક (શ્વાસરોધ) દ્વારા, પોતાના અંતઃસ્વરૂપમાં, પોતાને ચંદ્રબિંબ સમાન ધ્યાન કરવું—જેનો એક ભાગ રાહુયુક્ત હોય તેમ આચ્છાદિત છે.
Verse 57
आदाय योजयेत् सूत्रे रेचकेनोद्भवाख्यया पूजयित्वार्घ्यपात्रस्थतोयविन्दुसुधोपमं
તે લઈને, રેચન કરતી વેળા ‘ઉદ્ભવ’ નામના મંત્રથી સૂત્રમાં (યજ્ઞોપવીતમાં) યોજવું. પૂજા કરીને, અર્ઘ્યપાત્રમાં રહેલા જળબિંદુને અમૃતસમાન માની ધ્યાન/અર્પણ કરવું.
Verse 58
विसृज्य पितरौ दद्याद्वौषडन्तशिवाणुना पूरणाय विधिः पूर्णा निवृत्तिरिति शोधिता
આહૂત પિતૃઓને વિધિપૂર્વક વિસર્જિત કરીને, પછી ‘વૌષટ્’ અંતવાળા શિવમંત્રથી ક્રિયાની પૂર્ણતા માટે સમાપન આહુતિ આપવી જોઈએ. આ રીતે વિધિ પૂર્ણ થાય છે; આ જ યજ્ઞકર્મની શુદ્ધ ‘નિવૃત્તિ’ (સમાપ્તિ) કહેવાય છે।
Frequently Asked Questions
Eligibility conditioning: the guru’s pre-dīkṣā purification (snāna, nitya-karmas), dietary prohibitions, and śānti-homa using the Ghora rite to neutralize inauspicious dream signs.
It frames liberation-initiation as dependent on disciplined purity and correct remediation, aligning personal conduct and subtle omens with Dharmic order before higher mantra-operations begin.