Vrata & Dharma-shastra
Ritual Vows & Sacred Observances
Prescriptions for vratas (religious vows), fasting observances, festival rites, and their spiritual merit according to dharma-shastra.
Adhyayas in Vrata & Dharma-shastra
Adhyaya 175
Chapter 175 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni: Expiations)
આ અધ્યાય પ્રાયશ્ચિત્ત-ઉપદેશચક્રનું સમાપન કરીને તેને અગ્નિ પુરાણના ધર્મ-રક્ષણના વિશાળ કાર્યક્રમમાં સ્થિર કરે છે. આગ્નેય પદ્ધતિમાં પ્રાયશ્ચિત્ત માત્ર દંડ નથી; અપરાધ પછી સાધકને શાસ્ત્રીય વ્યવસ્થામાં ફરી સુસ્થાપિત કરતું પુનઃસ્થાપનાત્મક કર્મ-વિજ્ઞાન છે. વ્રતની ઔપચારિક વ્યાખ્યા પહેલાં જ પ્રાયશ્ચિત્ત પૂર્ણ થવાથી એક સતત પ્રવાહ સૂચવાય છે—શિસ્ત ભંગે તો પ્રાયશ્ચિત્ત સુધારે, અને શિસ્ત સ્વીકારાય તો વ્રત રોકે તથા રૂપાંતર કરે. અગ્નિ વસિષ્ઠને ઉપદેશક સ્વરે નૈતિક આશય, વિધિક્રિયા અને સામાજિક જવાબદારીને ચોક્કસ, પુનરાવર્તનીય પ્રક્રિયાઓ સાથે જોડીને આધ્યાત્મિક પ્રગતિ દર્શાવે છે. આ પરિવર્તન આગળના અધ્યાયના કાળ-નિર્ણય અને નિયમન-ઢાંચાની તૈયારી પણ કરે છે, જ્યાં સમય, આહાર, શુદ્ધિ, મંત્ર અને દાનના નિયમો—શુદ્ધિકરણ અને અનુષ્ઠાન બંનેની એક જ તકનીકી રીઢ—લૌકિક સ્થિરતા અને મુક્તિ બંને તરફ દિશિત છે.
Adhyaya 176
Pratipadā-vratāni (Vows Observed on the Lunar First Day)
ભગવાન અગ્નિ પ્રતિપદા-આધારિત વ્રતોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન શરૂ કરે છે અને ચંદ્રમાસની પ્રથમ તિથિને વર્ષભરના અનુશાસનો માટે પવિત્ર પ્રવેશદ્વાર ગણાવે છે. કાર્તિક, આશ્વયુજ અને ચૈત્રની પ્રતિપદાને બ્રહ્માની તિથિ કહી કાળને દેવતા-કેન્દ્રિત ઉપાસનાથી જોડે છે. પછી વ્રત-પદ્ધતિ દર્શાવે છે—ઉપવાસના નિયમો (દીર્ઘ અન્નત્યાગ અને નિયંત્રિત ભોજનક્રમ), મંત્રજપ ‘ૐ તત્ સત્ બ્રહ્મણે નમઃ’ ગાયત્રી સાથે, તથા બ્રહ્માનું ધ્યાન: સુવર્ણવર્ણ, જટાધારી, અક્ષમાળા અને સ્રુવ ધારણ કરનાર, કમંડલુયુક્ત. દાનને નૈતિક પરિણામરૂપે જોડે છે—શક્તિ અનુસાર દૂધદાન; ફળ: શુદ્ધિ, સ્વર્ગભોગ અને બ્રાહ્મણ માટે લોકિક સમૃદ્ધિ. આગળ માર્ગશીર્ષમાં ધન્યવ્રત નક્ત નિયમ અને હોમ સાથે, પછી એક વર્ષ અગ્નિપૂજા અને અંતે કપિલા ગાયનું દાન. અધ્યાયના અંતે શિખી વ્રતનું નામ લઈને વૈશ્વાનર પદ/ધામ પ્રાપ્તિનું ફળ કહે છે, જેથી ભુક્તિ અને ઉચ્ચ ગતિ બંનેનો સંકેત મળે છે।
Adhyaya 177
Adhyāya 177 — Dvitīyā-vratāni (Observances for the Lunar Second Day)
ભગવાન અગ્નિ દ્વિતીયા-તિથિ આધારિત વ્રતોનો ક્રમ જણાવે છે; અહીં માસ–પક્ષ–તિથિની ચોકસાઈ ભુક્તિ અને મુક્તિ—બન્ને માટે વિધિરૂપ માળખું બને છે. પ્રથમ દ્વિતીયા-વ્રત: પુષ્પાહાર (ફૂલનો આહાર) રાખી અશ્વિનીકુમારોની પૂજા કરવાથી સમૃદ્ધિ, સૌંદર્ય અને સ્વર્ગ્ય પુણ્ય મળે; કાર્તિક શુક્લ દ્વિતીયાનો એક ભેદ યમ-પૂજન પણ કહે છે. પછી શ્રાવણ કૃષ્ણ દ્વિતીયાનું અશૂન્ય-શયન વ્રત—ગૃહપરંપરા ટકાવવા અગ્નિ, દેવતા, પિતૃઓ અને દાંપત્ય-એકતાનું રક્ષણ; શ્રી (લક્ષ્મી) સહિત વિષ્ણુનું આવાહન, પૂજા, દર મહિને સોમને મંત્રসহ અર્ઘ્ય, ઘૃત-હોમ, રાત્રિ-નિયમ અને દાનવિધિ (વિશેષે શય્યા, દીપ, પાત્ર, છત્ર, પાદુકા, આસન, કલશ, પ્રતિમા, વાસણ). કાર્તિક શુક્લપક્ષનું કાંતિ-વ્રત—રાત્રે જ ભોજન અને બલ–કેશવ પૂજનથી તેજ, આયુષ્ય અને આરોગ્ય. અંતે પૌષ શુક્લ દ્વિતીયાથી ચાર દિવસનું શિષ્ણુ-વ્રત—ક્રમશઃ સ્નાન (સરષવ, કાળો તલ, વચા, સર્વૌષધી), કૃષ્ણ/અચ્યુત/અનંત/હૃષીકેશ નામે પુષ્પન્યાસসহ પૂજા, ચંદ્ર-અર્ઘ્ય વિશેષણો સાથે, ફળરૂપે દીર્ઘ શુદ્ધિ; પાઠભેદ અને રાજા, સ્ત્રીઓ, દેવો દ્વારા આચરણનો ઉલ્લેખ પણ છે.
Adhyaya 178
Tṛtīyā-vratāni (Vows for the Third Lunar Day): Lalitā Tṛtīyā, Mūla-Gaurī Vrata, and Saubhāgya Observances
ભગવાન અગ્નિ દ્વિતીયા-વ્રતોથી તૃતીયા-વ્રતો તરફ પ્રવેશ કરી સ્પષ્ટ કરે છે કે તે ભુક્તિ અને મુક્તિ બન્ને આપે છે. ચૈત્ર શુક્લ તૃતીયાએ મૂળા-ગૌરી વ્રત—ગૌરીના હર (શિવ) સાથેના વિવાહનું સ્મરણ—તલસ્નાનથી શુદ્ધિ કરીને શરૂ થાય છે; પછી ગૌરીসহ શંભુનું સંયુક્ત પૂજન ‘સુવર્ણફળ’ વગેરે મંગલ અર્પણોથી કરવાનું કહે છે. ત્યારબાદ મંત્ર-ન્યાસ/અંગ-ન્યાસનો વિશાળ ભાગ—પગથી મસ્તક સુધી વિવિધ અંગોમાં દિવ્ય નામ-શક્તિઓનું સ્થાપન—દેહપૂજામાં શિવ-શક્તિ તત્ત્વને એકરૂપ કરે છે. પુષ્પો, સુગંધિત દ્રવ્યો, માસવાર અર્પણક્રમ અને અંતે દાનવિધિ—બ્રાહ્મણ દંપતીનું સન્માન, વસ્તુઓના સમૂહદાન, તેમજ ગાયો સાથે સુવર્ણ ઉમા–મહેશ્વર પ્રતિમાદાન—વર્ણવાય છે. વૈશાખ, ભાદ્રપદ/નાભસ્ય અને માર્ગશીર્ષમાં વિકલ્પ સમય, અને બીજા પ્રયોગમાં પુનઃપુન પૂજા સાથે મૃત્યુંજય જપનો પણ ઉપદેશ છે. અંતે સૌભાગ્ય-વ્રત (ખાસ કરીને ફાલ્ગુન તૃતીયાએ લવણત્યાગ) અને તૃતીયાઓ પર દેવીરૂપોની શ્રેણી કહી સૌભાગ્ય તથા સ્વર્ગફળનું વચન આપે છે.
Adhyaya 179
Caturthī-vratāni (Vows of the Fourth Lunar Day)
ભગવાન અગ્નિ ચતુર્થી આધારિત વ્રતોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરે છે અને સ્પષ્ટ કરે છે કે આ વ્રતો ભુક્તિ તથા મુક્તિ—બંને ફળ આપનારી સાધના છે. આરંભે પાઠ/હસ્તપ્રત-ભેદની ટૂંકી નોંધ, પછી માસ અને તિથિ મુજબના નિયમો. માઘ શુક્લ ચતુર્થીએ ઉપવાસ અને પૂજન, જેમાં દેવના ‘ગુણ’ને પૂજાનું કેન્દ્ર માનવામાં આવ્યું છે. પંચમી સુધી તલ-ભાતનો નૈવેદ્ય આપી વર્ષભર નિર્વિઘ્ન કલ્યાણની પ્રાપ્તિ; મૂળમંત્ર “ગં સ્વાહા” અને “ગામ્” વગેરે દ્વારા હૃદયાદિ અંગન્યાસ. “આગચ્છ ઉલ્કા”થી આવાહન અને “ગચ્છ ઉલ્કા”થી વિસર્જન, ગુગ્ગુલુ સુગંધ અને મોદક નૈવેદ્ય, તેમજ ગણેશ-ગાયત્રી શૈલીનો વધારાનો મંત્ર. અંતે ભાદ્રપદ ચતુર્થી કૃચ્છ્ર, ફાલ્ગુન ચતુર્થી રાત્રિ-ઉપવાસ ‘અવિઘ્ના’, અને ચૈત્ર ચતુર્થીએ દમન/દૂર્વા સાથે ગણપૂજા—આ વિશેષ વ્રતોને મંગળ અને શુદ્ધિના ઉપાય તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે।
Adhyaya 180
Chapter 180 — Pañcamī-vratāni (The Pañcamī Observances)
વ્રતખંડમાં ભગવાન અગ્નિ પંચમી-વ્રતોનું નિયમિત વિધાન જણાવે છે, જેના દ્વારા તાત્કાલિક તથા પરમ ફળ—આરોગ્ય, સ્વર્ગફળ અને મોક્ષ—પ્રાપ્ત થાય છે. અધ્યાયના આરંભે મંત્ર/પાઠમાં પાઠાંતરનો ઉલ્લેખ કરીને શુદ્ધ ઉચ્ચાર અને વિધિ-શુદ્ધિનું મહત્ત્વ દર્શાવાયું છે. શુક્લપક્ષમાં નભસ, નભસ્ય, આશ્વિન અને કાર્તિક માસોમાં આ વ્રત કરવાનું કાળધર્મ રૂપે નિર્ધારિત છે. વાસુકિ, તક્ષક, પૂજ્ય, કાલિય, મણિભદ્ર, ઐરાવત, ધૃતરાષ્ટ્ર, કર્કોટક અને ધનંજય—આ મુખ્ય નાગોના સ્મરણ-જપને રક્ષાકારક અને મંગલદાયક ગણાયું છે. ફળરૂપે નિર્ભયતા, દીર્ઘાયુ, જ્ઞાન, યશ અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Adhyaya 181
Vows of the Sixth Lunar Day (Ṣaṣṭhī-vratāni)
અગ્નિદેવ વ્રતખંડની તિથિ-આધારિત શિક્ષામાં પંચમી-વ્રતોથી ષષ્ઠી-વ્રતો તરફ પરિવર્તન કરીને, ષષ્ઠી તિથિને ભુક્તિ અને મુક્તિ આપનાર કર્મસંધિ તરીકે દર્શાવે છે। અધ્યાયના આરંભે તેઓ ષષ્ઠી-આચારોનું વર્ણન કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે; એક પાઠમાં કાર્તિકથી શરૂઆત જણાવાય છે, જ્યારે હસ્તપ્રતોમાં અન્ય આરંભ/પાઠભેદ પણ મળે છે। મુખ્ય વિધિમાં નિયત આહાર (ક્યાંક ફળાહાર, ક્યાંક એક વખત શુદ્ધ સરળ ભોજન) અને અર્ઘ્ય વગેરે અર્પણનો સમાવેશ છે। પછી ભાદ્રપદની ષષ્ઠીએ કરાતું ‘સ્કંદ-ષષ્ઠી’ વ્રત અક્ષયફળદાયક કહેવાય છે, અને ત્યારબાદ માર્ગશીર્ષમાં ‘કૃષ્ણ-ષષ્ઠી’ વ્રતનું સૂચન થાય છે। અંતે વર્ષભર અન્નત્યાગથી ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત થાય એમ કહી, અનુશાસનને પરમાર્થ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે।
Adhyaya 182
Saptamī-vratāni (Vows of the Seventh Lunar Day)
ષષ્ઠી-વ્રત પૂર્ણ થયા પછી અગ્નિદેવ તરત જ સપ્તમી-વ્રતોનું ઉપદેશ આપે છે અને વ્રત-ખંડમાં તિથિ-આધારિત ધર્મક્રમને આગળ વધારે છે. સપ્તમીનું કેન્દ્ર સૂર્ય/અર્ક-પૂજન છે; તેનાથી ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને મળે છે, ખાસ કરીને માઘ શુક્લ પક્ષમાં યોગ્ય ઉપાસનાથી શોકમુક્તિનું વચન આપવામાં આવ્યું છે. ભાદ્રમાં અર્કપૂજા ઇચ્છિત ફળ ઝડપથી આપે છે; પૌષ શુક્લ પક્ષમાં ઉપવાસ સાથે અર્કારાધના પાપનાશક તપ તરીકે જણાવાય છે. માઘ કૃષ્ણ સપ્તમી સર્વસિદ્ધિદાયિની, ફાલ્ગુન શુક્લ સપ્તમી નંદા-સંબંધિત સૂર્યવ્રત, અને માર્ગશીર્ષ શુક્લ પક્ષમાં અપરાજિતા સપ્તમી તથા સ્ત્રીઓ માટે વાર્ષિક પુત્રીયા સપ્તમીનું વિધાન—આ રીતે કાળવિધિ, સૂર્યકેન્દ્રિત ઉપાસના અને વ્રત-રચના મળીને વ્યવહારુ મોક્ષસાધના દર્શાવે છે।
Adhyaya 183
Aṣṭamī-vratāni — Jayantī (Janmāṣṭamī) Vrata with Rohiṇī in Bhādrapada
અગ્નિદેવ અષ્ટમી-વ્રતચક્રની શરૂઆત ભાદ્રપદ કૃષ્ણપક્ષની રોહિણી નક્ષત્રયુક્ત અષ્ટમીના શ્રેષ્ઠ વ્રતથી કરે છે; શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ આ સંયોગે થયો હોવાથી તેને ‘જયંતી’ કહે છે. વ્રત મધ્યરાત્રિ-કેન્દ્રિત પૂજા છે: ઉપવાસથી અંતઃશુદ્ધિ કરીને દેવપ્રતિષ્ઠા કરવી અને કૃષ્ણ સાથે બલભદ્ર તથા દેવકી, વસુદેવ, યશોદા, નંદ વગેરેનું આવાહન કરવું. મંત્રોચ્ચારપૂર્વક સ્નાન, અર્ઘ્ય, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય વગેરે ઉપચાર અર્પણ કરી ગોવિંદને યોગ, યજ્ઞ, ધર્મ અને જગતના કારણરૂપે સ્તુતિ કરાય છે. વિશેષરૂપે રોહિણી સહિત ચંદ્રપૂજન અને શશાંકને અર્ઘ્યદાન જણાવાયું છે. મધ્યરાત્રિએ ઘૃતમિશ્રિત ગોળને ધારારૂપે પવિત્ર નામો સાથે અર્પણ કરવું પરાકાષ્ઠા છે. અંતે વસ્ત્ર-સુવર્ણદાન અને બ્રાહ્મણભોજન. ફળ—સાત જન્મના પાપક્ષય, સંતાનલાભ, વાર્ષિક આચરણથી નિર્ભયતા અને વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ; ભુક્તિ-મુક્તિનો સ્પષ્ટ સંયોગ।
Adhyaya 184
Chapter 184 — अष्टमीव्रतानि (Aṣṭamī Observances: Kṛṣṇāṣṭamī, Budhāṣṭamī/Svargati-vrata, and Mātṛgaṇa-Aṣṭamī)
અગ્નિ વસિષ્ઠને અષ્ટમી-કેન્દ્રિત વ્રતો શીખવે છે, જેમાં તિથિ-નિયમ, દેહસંયમ, શૈવભક્તિ અને સામાજિક યજ્ઞ-દાનનું સંયોજન છે. અધ્યાયની શરૂઆત ચૈત્ર કૃષ્ણાષ્ટમીની માતૃગણ-અષ્ટમીથી થાય છે—બ્રાહ્માણી વગેરે માતૃકાઓની પૂજાથી સમૃદ્ધિ અને કૃષ્ણલોક-પ્રાપ્તિ કહેવાય છે. પછી માર્ગશીર્ષથી વર્ષભરનું કૃષ્ણાષ્ટમી વ્રત: નક્ત ઉપવાસ, શુદ્ધાચાર, ભૂમિશયન, અને માસાનુસાર શિવપૂજાનો ક્રમ (શંકર, શંભુ, મહેશ્વર, મહાદેવ, સ્થાણુ, પશુપતિ, ત્ર્યંબક, ઈશ) તથા કઠોર આહારનિયમો (ગોમૂત્ર, ઘી, દૂધ, તલ, જવ, બિલ્વપત્ર, ચોખા વગેરે). અંતે હોમ, મંડલપૂજા, બ્રાહ્મણભોજન અને ગાય/વસ્ત્ર/સુવર્ણદાનથી ભુક્તિ-મુક્તિનું ફળ મળે છે. બુધવારે આવતી અષ્ટમી ‘સ્વર્ગતિ-વ્રત’ તરીકે ઇન્દ્રપદ આપનારું કહેવાયું છે; આંબાના પાનના પાત્રમાં કુશાસહ નિશ્ચિત માપના ચોખાનું નૈવેદ્ય, સાત્ત્વિક પૂજા, કથાશ્રવણ અને દક્ષિણા વિધાન છે. ધીરના કુટુંબ, વૃષ નામના બળદ, હાનિ-પ્રાપ્તિ, યમલોક અને બુધાષ્ટમી બે વાર કરવાથી પિતૃઓ નરકથી સ્વર્ગે ઉન્નત થાય—આ દૃષ્ટાંત વ્રતની તારક શક્તિ બતાવે છે. અંતે પુનર્વસુ નક્ષત્રે અશોક કળી-પાનવિધિ, અષ્ટમીની શોકનિવારક પ્રાર્થના, અને ચૈત્રથી માતૃપૂજાથી શત્રુજયનું પુનઃ પ્રતિપાદન છે.
Adhyaya 185
Chapter 185 — नवमीव्रतानि (The Observances for Navamī)
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને ગૌરી/દુર્ગા સંબંધિત નવમી-વ્રત શીખવે છે અને ભુક્તિ તથા મુક્તિ—બન્ને પ્રકારની સિદ્ધિનું સ્પષ્ટ વચન આપે છે. નવમીને ‘પિષ્ટકા’ કહેવામાં આવી છે; આશ્વિન શુક્લ નવમીનો ચોક્કસ સમય, નક્ષત્રની શરતો અને દેવીપૂજા પછી લોટ/પિષ્ટથી બનેલા ભોજનના સેવનનું વિધાન આવે છે. ત્યારબાદ મહિષમર્દિની દુર્ગાને કેન્દ્રમાં રાખી રાજરક્ષા માટેની પૂજા—દેવીને નવ સ્થાનોમાં અથવા એક જ મંદિરમાં સ્થિત માની, બહુભુજ મૂર્તિનું નિર્ધારિત આયુધો-ઉપકરણો સાથે ધ્યાન. દશાક્ષરી દુર્ગા-રક્ષા મંત્ર, અન્ય મંત્રો, અંગૂઠાથી કનિષ્ઠા સુધી ન્યાસ, ગોપનીયતા અને અવીઘ્ન સાધનાનો ભાર છે. આયુધપૂજા, ઉગ્ર દેવીનામો, દિશાબલિ (કેટલાક પાઠોમાં રક્ત/માંસ), લોટની શત્રુ-પ્રતિમા નિષ્પ્રભ કરવી, રાત્રે માતૃકા અને ઉગ્રરૂપોની આરાધના, પંચામૃત સ્નાન, બલિ તથા ધ્વજસ્થાપન-રથયાત્રા જેવા ઉત્સવચિહ્નો—ભક્તિ, પ્રતિમાધ્યાન અને રાજધર્મરક્ષણને એકત્ર કરે છે.
Adhyaya 186
Daśamī-vrata (Observance for the Tenth Lunar Day)
નવમી-વ્રતો પૂર્ણ થયા પછી વ્રતખંડની તિથિ-આધારિત ક્રમબદ્ધ પરંપરામાં ભગવાન અગ્નિ દશમી-વ્રતનું વર્ણન કરે છે. તેનાં ફળ પુરુષાર્થની ભાષામાં—ધર્મ, કામ અને સંબંધિત લક્ષ્યો—રૂપે જણાવાઈ, વિધિ-નિયમને નૈતિક-આધ્યાત્મિક પુણ્ય સાથે સુવ્યવસ્થિત લૌકિક સમૃદ્ધિનું સાધન દર્શાવવામાં આવે છે. દશમી તિથિએ એકભક્ત (એક વખત ભોજન) કરવાનું વિધાન છે; નિયંત્રિત આહારને શુદ્ધિનો ઉપાય કહેવામાં આવ્યો છે. વ્રતનું સમાપન દાનથી થાય છે—દસ ગાયનું દાન—જેથી વ્યક્તિગત તપ જાહેર કલ્યાણથી પૂર્ણ થાય. વધુ એક પ્રતિષ્ઠાસૂચક દાન: સોનાથી રચાયેલ અષ્ટદિશાઓ (દિક્)નું અર્પણ; તેનાથી દાતા બ્રાહ્મણોમાં પ્રભુત્વસમાન માન પામે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. આમ નિયમ, તિથિ અને દાન એક જ ધાર્મિક કાર્યક્રમમાં જોડાય છે।
Adhyaya 187
Ekādaśī-vrata (Observance of Ekādaśī)
દશમી-વ્રત પછી તરત જ અગ્નિદેવ એકાદશી-વ્રતનું ઉપદેશ આપે છે અને ઉપવાસને ભુક્તિ તથા મુક્તિ આપતી સુનિયોજિત આધ્યાત્મિક સાધના તરીકે વર્ણવે છે. વ્રતની શરૂઆત દશમીથી—નિયત આહાર, માંસત્યાગ અને બ્રહ્મચર્યથી—દેહ-મનને એકાદશી માટે તૈયાર કરવાથી થાય છે. શુક્લ અને કૃષ્ણ બંને પક્ષની એકાદશીએ ભોજન નિષિદ્ધ છે; ખાસ કરીને એકાદશી દ્વાદશી સાથે જોડાય ત્યારે હરિનું સાન્નિધ્ય વધે છે અને પારણ (વ્રત તોડવાનો સમય) નિર્ણાયક બને છે. નિશ્ચિત તિથિ-ભાગની શરતોમાં ત્રયોદશીએ પણ પારણ કરી શકાય છે, જેના પુણ્યને સો વૈદિક યજ્ઞ સમાન કહેવામાં આવ્યું છે; પરંતુ દશમી-મિશ્ર એકાદશીનું વ્રત ન કરવું, તે વિપરીત ફળ આપે છે. કમલનયન અચ્યુતની શરણ લઈને ભક્તિપૂર્વક સંકલ્પ કરાય છે. શુક્લ એકાદશીએ પુષ્ય નક્ષત્ર અને શ્રવણ-યુક્ત એકાદશી/દ્વાદશી (વિજયાં તિથિ) વિશેષ શુભ ગણાય છે; ફાલ્ગુન-પુષ્ય-વિજયામાં મધ અને માંસ ટાળવાથી કરોડગણું પુણ્ય કહેવાયું છે. અંતે વિષ્ણુપૂજા સર્વોપકારરૂપ બની સમૃદ્ધિ, સંતાન અને વિષ્ણુલોકમાં માન આપે છે.
Adhyaya 188
Chapter 188: द्वादशीव्रतानि (The Dvādaśī-vows)
ભગવાન અગ્નિ દ્વાદશી-વ્રતોની સુવ્યવસ્થિત સૂચિ શરૂ કરે છે અને સ્પષ્ટ કરે છે કે તે ભુક્તિ તથા મુક્તિ—બન્નેના સાધન છે. એકભુક્ત (એક વખત ભોજન), ભક્તિ અને અયાચિત (માગ્યા વિના મળેલું) અન્ન સ્વીકારી વ્રત કરવું. ચૈત્ર શુક્લ દ્વાદશીએ કામદમનકારી હરિની ‘મદન-દ્વાદશી’ રૂપે પૂજા, માઘ શુક્લ દ્વાદશીએ ‘ભીમ-દ્વાદશિકા’, ફાલ્ગુન શુક્લ દ્વાદશીએ ‘ગોવિંદ-દ્વાદશી’ વગેરે વિધિઓ જણાવાય છે. આશ્વયુજમાં ‘વિશોક-દ્વાદશી’ અને ભાદ્રપદમાં ‘ગોવત્સ-દ્વાદશી’માં ગાય-વાછરડાની પૂજા દ્વારા પ્રાયશ્ચિત્ત અને પુણ્યવૃદ્ધિ પર ભાર છે. ‘તિલ-દ્વાદશી’નું ચોક્કસ કાળલક્ષણ—કૃષ્ણપક્ષ દ્વાદશી મધ્યાહ્ન પછી શ્રવણ નક્ષત્ર સંયોગ—આપીને તિલસ્નાન, તિલહોમ, તિલનૈવેદ્ય, તિલતેલ દીવો, તિલોદક અને તિલદાન જેવી તિલકેન્દ્રિત ક્રિયાઓ વિધાન થાય છે; અંતે “ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવાય” મંત્રથી વાસુદેવપૂજા. આગળ ષટ્-તિલ દ્વાદશી (સ્વર્ગફળ), નામદ્વાદશી (કેશવાદિ નામક્રમથી વર્ષભર પૂજા), સુમતિ અને અનંત દ્વાદશી, તથા કૃષ્ણજય નમસ્કારসহ સુગતિ દ્વાદશીનો ઉલ્લેખ છે. અંતે પૌષ શુક્લ દ્વાદશીએ સંપપ્રાપ્તિ-સંબંધિત વ્રતનો સમય જણાવી, મુક્તિમુખી ધર્મને વિધિ-વિજ્ઞાનરૂપે સ્થાપે છે.
Adhyaya 189
Śravaṇa Dvādaśī Vrata (श्रवणद्वादशीव्रतम्)
ભગવાન અગ્નિ ઋષિ વસિષ્ઠને ભાદ્રપદ શુક્લપક્ષમાં શ્રવણ નક્ષત્રના સંયોગવાળી દ્વાદશીએ કરવાનું ‘શ્રવણ દ્વાદશી વ્રત’ જણાવે છે. ઉપવાસ, પવિત્ર શ્રવણ અને વિદ્વત્સંગના કારણે આ વ્રત અતિ મહાફળદાયી ગણાયું છે. દ્વાદશીએ નિરાહાર રહી ત્રયોદશીએ સામાન્ય નિષેધ હોય તોય પારણ કરવાનું કહે છે. સુવર્ણ યંત્ર પર સ્થાપિત જળકલશમાં વિષ્ણુ-વામનનું આવાહન કરીને પૂજન, શુદ્ધ જળ અને પંચામૃતથી અભિષેક, શ્વેત વસ્ત્ર, છત્ર, પાદુકા વગેરે ઉપચારોથી નિયમિત પૂજા તથા વિષ્ણુના અંગોમાં મંત્ર-ન્યાસનો ક્રમ વર્ણવાયો છે. ઘૃતપાક અન્નનો નૈવેદ્ય, દહીં-ભાતના કલશનું દાન, રાત્રિ જાગરણ, પ્રાતઃ સંગમસ્નાન અને ગોવિંદ (બુધશ્રવણ)ને પુષ્પાંજલિ પ્રાર્થના થાય છે. અંતે દક્ષિણા અને બ્રાહ્મણભોજન; વામન અર્પણમાં વ્યાપ્ત રહી તેને ગ્રહણ કરે છે અને ભુક્તિ, કીર્તિ, સંતાન, ઐશ્વર્ય તથા મુક્તિ આપે છે.
Adhyaya 190
Chapter 190: Akhaṇḍa-dvādaśī-vrata (The Unbroken Dvādaśī Vow)
ભગવાન અગ્નિ ઋષિ વસિષ્ઠને અખંડ-દ્વાદશી-વ્રત શીખવે છે—જે વ્રતોની ‘સંપૂર્ણતા’ કરીને તેમાં ભંગ ન રહે તેવો ઉપાય છે. માર્ગશીર્ષ શુક્લ દ્વાદશીએ વિષ્ણુપૂજન કરીને પંચગવ્ય-જળથી સ્નાન કરી, શુદ્ધિકારક દ્રવ્ય વિધિપૂર્વક સેવન કરીને ઉપવાસ કરવો. દ્વાદશીએ દાન મુખ્ય અંગ છે—જવ અને ચોખા ભરેલું પાત્ર બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવું. વ્રતી વિષ્ણુને પ્રાર્થના કરે છે કે સાત જન્મોમાં સંગ્રહિત વ્રતની અપૂર્ણતા અને દોષો તમે પૂર્ણ કરો; પુરુષોત્તમમાં વિશ્વ અખંડ રીતે સ્થિત છે—આ તત્ત્વ પર પ્રાર્થના આધારિત છે. આગળ માસિક અનુષ્ઠાન અને ચાતુર્માસ્યનું વિધાન, તેમજ માસવિશેષે શક્તુ (ભૂંજેલા જવનો લોટ) વગેરે દાન જણાવાય છે. શ્રાવણથી આરંભ કરીને કાર્તિકાંત પારણા સુધી યોગ્ય સમયનું પાલન જરૂરી છે; ખામી સાત જન્મ સુધી પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે, અને સમ્યક્ પાલનથી દીર્ઘાયુ, આરોગ્ય, શ્રી, રાજ્ય અને ભોગ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 191
Trayodaśī-vratāni — Anaṅga-Trayodaśī and Kāma-Trayodaśī (Chapter 191)
ભગવાન અગ્નિ ત્રયોદશીના વ્રતોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરે છે. પ્રથમ અનંગ-ત્રયોદશી જણાવે છે, જેમાં અનંગ (કામદેવ) અને હર (શિવ)ની યુગલ ઉપાસના થાય છે. માર્ગશીર્ષથી માસવાર દેવતાનું આવાહન, નિશ્ચિત સંયમી આહાર/ઉપવાસ, અને રાત્રે ઘી, તલ અને ચોખા સાથે હોમ કરવાની વિધિ નિર્દિષ્ટ છે. અંતે દાનના નિયમો સ્પષ્ટ—વસ્ત્ર, ગાય, શય્યા, છત્ર, ઘડા, પાદુકા, આસન અને પાત્ર વગેરે—જેથી વ્રત દાન દ્વારા પૂર્ણ થાય છે. પછી ચૈત્રમાં રતિ સાથે કામસ્મરણ, શુભ રંગોથી અશોક વૃક્ષનું ચિત્રાંકન, અને પંદર દિવસની પૂજા કરીને ઇચ્છાપૂર્તિનો ઉપાય જણાવાયો છે. સમયશિસ્ત, ઇન્દ્રિયસંયમ, પ્રતીકાત્મક કર્મકાંડ અને દાન—આ બધું એક સાધના બની સમૃદ્ધિ, મંગળ અને ઉચ્ચ પુણ્ય આપે છે એમ અધ્યાય દર્શાવે છે.
Adhyaya 192
Chapter 192: चतुर्दशीव्रतानि (Vows of the Fourteenth Lunar Day)
અગ્નિ ચતુર્દશી-વ્રતોનું ઉપદેશ આપે છે અને ચતુર્દશીનું પાલન ભુક્તિ-મુક્તિપ્રદ છે એમ સ્પષ્ટ કરે છે; ખાસ કરીને કાર્તિકમાં ઉપવાસ સાથે શિવપૂજા શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. પછી વિવિધ રીતો કહે છે—(૧) શિવ-ચતુર્દશી: નિશ્ચિત તિથિ-યોગોમાં કરવાથી આયુષ્ય, ધન અને ભોગ આપે; (૨) ફળ-ચતુર્દશી (દ્વાદશી/ચતુર્દશી): ફળાહાર, મદ્યત્યાગ અને દાનમાં ફળ આપવું; (૩) ઉભય-ચતુર્દશી: શુક્લ તથા કૃષ્ણ બંને પક્ષમાં ચતુર્દશી (અને અષ્ટમી)એ શંભુનું ઉપવાસ-પૂજન, સ્વર્ગપ્રદ. આગળ કૃષ્ણ અષ્ટમી અને કૃષ્ણ ચતુર્દશી પર નક્તવ્રત (રાત્રિભોજન)થી લોકસુખ અને શુભ પરલોકગતિ કહેવાઈ છે. પછી વિધિ: કાર્તિક કૃષ્ણ ચતુર્દશી પર સ્નાન, ધ્વજાકાર દંડો સાથે ઇન્દ્રપૂજન, અને શુક્લ ચતુર્દશી પર અનંતવ્રત—દર્ભવિન્યાસ અને જળકલશ સાથે હરિ ‘અનંત’ની પૂજા, ચોખાના લોટનો પૂપ અર્પણ કરી અડધો બ્રાહ્મણને દાન, નદી-સંગમે હરિકથા પાઠ, અને અભિમંત્રિત દોરો હાથ/ગળે બાંધવો—સમૃદ્ધિ અને સુખ માટે।
Adhyaya 193
Śivarātri-vrata (The Observance of Śivarātri)
આ અધ્યાયમાં અગ્નિ વસિષ્ઠને શિવરાત્રિ-વ્રતનું વિધાન શીખવે છે, જે ભુક્તિ અને મોક્ષ બંને આપનારું છે. માઘ અને ફાલ્ગુન વચ્ચે આવતી કૃષ્ણ-ચતુર્દશીએ આ વ્રત નિશ્ચિત છે. સાધક ચતુર્દશીએ ઉપવાસ કરે છે અને રાત્રિભર જાગરણને મુખ્ય ઉપાસના માને છે. ભક્ત શંભુને ભોગ અને મુક્તિના દાતા રૂપે આવાહન કરીને, શિવને ‘નરક-સમુદ્ર’ પાર કરાવતી નૌકા કહી સ્તુતિ કરે છે; સંતાન, રાજ્ય, સૌભાગ્ય, આરોગ્ય, વિદ્યા, ધર્મ, ધન અને અંતે સ્વર્ગ તથા મોક્ષની પ્રાર્થના કરે છે. અંતમાં શિકારી કે પાપી સુંદરસેન જેવા લોકો પણ આ વ્રતથી પુણ્ય મેળવી ધર્મિક ઉન્નતિ કરી શકે છે એમ તેની સુલભતા અને પરિવર્તનશક્તિ દર્શાવવામાં આવે છે.
Adhyaya 194
Aśoka-Pūrṇimā and Related Vows (अशोकपूर्णिमादिव्रत)
વ્રતખંડની કાલાનુશાસન પરંપરાને આગળ વધારતાં અગ્નિ ઋષિ વસિષ્ઠને અનેક વ્રતોનું ઉપદેશ આપે છે. પહેલાં શિવરાત્રિ-વ્રતને ભુક્તિ–મુક્તિ આપનારું કહી, પછી ફાલ્ગુન શુક્લ પક્ષની અશોકપૂર્ણિમાએ ભૂધર અને ભુવની પૂજા તથા એક વર્ષ વ્રતપાલનથી ભોગ અને મોક્ષ મળે એમ કહે છે. ત્યારબાદ કાર્તિકમાં વૃષોત્સર્ગ (બળદ મુક્તિ/દાન) અને નક્તભોજન (રાત્રે એક વાર ભોજન) સાથેનું પરમ વૃષ-વ્રત વર્ણવાય છે, જે શિવલોકપ્રદ છે. પિતૃ અમાવાસ્યાએ પિતૃઓને અક્ષય દાન, વર્ષભર સંયમ અને પિતૃપૂજા પાપનાશક બની સ્વર્ગ આપે છે. અંતે જ્યેષ્ઠ અમાવાસ્યાનું સાવિત્રી-વ્રત—સ્ત્રીઓ ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરી વડના મૂળે મહાપતિવ્રતા દેવીની સાત ધાન્ય અને આભૂષણોથી પૂજા, રાત્રિ જાગરણ ગીત-નૃત્ય, બ્રાહ્મણને નૈવેદ્ય, બ્રાહ્મણભોજન અને વિસર્જન કરીને સૌભાગ્ય અને મંગલ સમૃદ્ધિ માંગે છે.
Adhyaya 195
Chapter 195 — तिथिव्रतानि (Tithi-vratāni) — Vows according to lunar days (closing colophon)
આ વિભાગ મુખ્યત્વે સંક્રમણ-ચિહ્નરૂપ છે; વ્રતખંડમાં તિથિ-વ્રતો અંગે ચાલેલી પૂર્વ ઉપદેશ-શ્રેણીનું અહીં સમાપન દર્શાવે છે. કોલોફનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ચંદ્રતિથિઓને ધર્માનુષ્ઠાનના કાળ-નિર્દેશાંક તરીકે રાખીને રચાયેલ કૅલેન્ડરી શિસ્ત-પ્રણાલી પૂર્ણ થઈ. તિથિચક્ર અહીં પૂર્ણ કરીને સાધકને ચંદ્રગણનાથી સૂર્ય/વારગણના તરફ આગળ વધવા તૈયાર કરવામાં આવે છે, જેથી અગ્નિપુરાણની ભુક્તિ (વ્યવસ્થિત લોકજીવન) અને મુક્તિ (આધ્યાત્મિક લક્ષ્ય) બંનેને ટેકો આપતી વિધિ-પ્રયોગાત્મક પદ્ધતિ અખંડ રહે।
Adhyaya 196
Chapter 196 — Nakṣatra-vratāni (Observances of the Lunar Mansions)
અગ્નિદેવ વસિષ્ઠ ઋષિને નક્ષત્ર-વ્રતોની પદ્ધતિ શીખવે છે—ચૈત્ર માસથી નક્ષત્ર-પુરુષનું આવાહન કરીને આરંભ. હરિ (વિષ્ણુ)ની પૂજા નક્ષત્રોને વિરાટ્-દેહના અંગો સાથે ક્રમશઃ જોડીને થાય છે—પગ, પિંડળી, ઘૂંટણ, જાંઘ, ગુહ્ય, કટિ, પાર्श્વ, ઉદર, સ્તન, પીઠ, ભુજાઓ, આંગળીઓ, નખ, કંઠ, કાન, મુખ, દાંત, નાસિકા, નેત્ર અને લલાટ—આ રીતે આકાશીય સમય દેહરૂપ અનુષ્ઠાનક્રમ બને છે. ચિત્રા/આર્દ્રા તથા વર્ષાંતમાં વિશેષ પૂજા; ગોળ ભરેલા કલશમાં સુવર્ણ હરિ પ્રતિષ્ઠા, દક્ષિણાના દ્રવ્યો પાઠભેદે બદલાય. પછી કાર્તિક-કૃત્તિકા કેન્દ્રિત શામ્ભવાયનીય વ્રત—કેશવ નામો અથવા અચ્યુત મંત્રથી, માસવાર નૈવેદ્ય, પંચગવ્ય શુદ્ધિ, અને વિસર્જન પછી નૈવેદ્ય-નિર્માલ્યનો તાત્ત્વિક ભેદ. અંતે પાપનાશ, પુણ્યવૃદ્ધિ, અક્ષય સમૃદ્ધિ અને વંશપરંપરાની પ્રાર્થના; સાત વર્ષ પાલનથી ભુક્તિ-મુક્તિ. ત્યારબાદ અનંત વ્રત (માર્ગશીર્ષ/મૃગશીર્ષ)—રાત્રિભોજન, તેલવર્જન, ચાર માસનો હોમક્રમ, અનંત પુણ્ય અને માંધાતા જન્મનું દૃષ્ટાંત।
Adhyaya 197
Chapter 197 — दिवसव्रतानि (Day-based Vows): Dhenu-vrata, Payo-vrata, Trirātra-vrata, Kārttika-vrata, and Kṛcchra Observances
અગ્નિ દેવ દિવસઆધારિત વ્રતોનું નવું પ્રકરણ શરૂ કરે છે. પ્રથમ ધેનુ-વ્રત—ગાયસંબંધિત દાનવિધિ અને દાન-યજ્ઞની રૂપરેખા સાથે—વર્ણવાય છે. પછી પયો-વ્રતને નિયત તપ તરીકે કહે છે: એક દિવસ કરવાથી ‘પરમ સમૃદ્ધિ’, અને લાંબા અનુષ્ઠાન સાથે મૂલ્યવાન પ્રતીકાત્મક દાન (સુવર્ણ કલ્પવૃક્ષ, પલા-માનથી માપેલી ‘સુવર્ણ પૃથ્વી’ વગેરે) જોડાય છે. ત્યારબાદ ત્રિરાત્ર-વ્રત—પક્ષે કે માસે પુનરાવર્તન, એકભક્ત આહારનિયમ, અને જનાર્દન/વિષ્ણુભક્તિમાં એકાગ્રતા—ધનલાભથી હરિધામપ્રાપ્તિ સુધી, તેમજ વંશોદ્ધાર સુધી ફળદાયક કહેવાય છે. માર્ગશીર્ષ શુક્લપક્ષ, અષ્ટમી/દ્વાદશી જેવા કાલચિહ્નો, “ઓં નમો વાસુદેવાય” જપ, બ્રાહ્મણભોજન, વસ્ત્ર-શય્યા-આસન-છત્ર-યજ્ઞોપવીત-પાત્રાદિ દાન, અને વિધિમાં ક્ષતિ માટે ક્ષમાયાચના પણ દર્શાય છે. પછી કાર્ત્તિક-વ્રતને સ્પષ્ટ રીતે ભુક્તિ-મુક્તિ-પ્રદ કહે છે. અંતે માહેન્દ્ર, ભાસ્કર, શાંતપન વગેરે કૃચ્છ્ર તપ—દૂધ/દહીં/ઉપવાસના ક્રમ અને તિથિ-વારના નિયમો સાથે—ફળલક્ષી ધર્મતપસ્યાનું શાસ્ત્રીય વિજ્ઞાન રૂપે રજૂ થાય છે.
Adhyaya 198
Monthly Vows (Māsa-vratāni) and Cāturmāsya Disciplines; Introduction of Kaumudī-vrata
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ માસ-વ્રતોને ભુક્તિ અને મુક્તિ આપનાર શિસ્તબદ્ધ સાધના તરીકે વર્ણવે છે. શરૂઆતમાં ચાતુર્માસ્યના નિયમો—ખાસ કરીને પવિત્ર ચાર માસમાં તેલ-અભ્યંગનો ત્યાગ—પછી માસ અનુસાર ત્યાગ અને દાન (જેમ કે વૈશાખમાં ગોદાન; માઘ અથવા ચૈત્રમાં ગોળ-ગાયનું દાન) જણાવ્યા છે. નક્તભોજન, એકભક્ત, ફળવ્રત, એક દિવસ છોડીને ઉપવાસ, મૌન, ચાંદ્રાયણ અને પ્રાજાપત્ય વગેરે તપોથી સ્વર્ગ, વિષ્ણુલોક અને અંતે મોક્ષાભિમુખ પુણ્યની ક્રમશઃ પ્રાપ્તિ કહે છે. સંકલ્પ અને કાળ-નિર્ધારણથી વ્રત પૂર્ણ થાય—ચાતુર્માસ્યની તૈયારી, સૂર્ય કર્ક રાશિમાં પ્રવેશે ત્યારે હરિપૂજન, અને વચ્ચે મૃત્યુ આવે તો પણ વ્રત પૂર્ણ ગણાય એવી પ્રાર્થના. અંતે આશ્વિનમાં કૌમુદી-વ્રત: દ્વાદશીએ વિષ્ણુપૂજા પુષ્પ, દીપ, ઘી અને તલતેલ અર્પણ સાથે, ‘ઓં નમો વાસુદેવાય’ મંત્ર; ચાર પુરુષાર્થની સિદ્ધિનું ફળશ્રુતિ।
Adhyaya 199
Adhyāya 199 — Nāna-vratāni (Various Vows): Ṛtu-vrata, Saṅkrānti-vrata, Viṣṇu/Devī/Umā Observances
અગ્નિ વ્રતખંડમાં ભુક્તિ અને મુક્તિ—બન્ને ફળ આપતાં નાનાવ્રતોનું વર્ણન કરે છે. પ્રથમ ચાર ઋતુઓમાં કરવાના ઋતુવ્રતો—સમિધા-આહુતિ સાથે હોમ, સંધ્યાકાળે મૌન, અને અંતે ઘૃતધેનુ તથા ઘૃતકુંભ દાન—વિસ્તારથી કહે છે. પછી સારસ્વત અનુષ્ઠાનમાં પંચામૃતસ્નાન અને વર્ષાંતે ગોદાન; ચૈત્રમાં વિષ્ણુ-એકાદશીનું નક્તાશી વ્રત, વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ ફળ; તેમજ શ્રી/દેવી વ્રતમાં પાયસ આહાર, જોડ ગાયોનું દાન અને પિતૃ-દેવને અર્પણ કર્યા પછી જ ભોજન કરવાનો નિયમ જણાવે છે. ત્યારબાદ સંક્રાંતિ વ્રતમાં રાત્રિજાગરણને સ્વર્ગદાયક કહે છે, અને અમાવાસ્યા-સંક્રાંતિ, ઉત્તરાયણ તથા વિષુવ સમયે વિશેષ તીવ્રતા; પ્રસ્થ-પરિમિત ઘૃતથી સ્નાન અને ૩૨ પલ પરિમાણ દ્રવ્યો દ્વારા પાપનાશનો વિધાન છે. અંતે સ્ત્રીઓ માટે તૃતીયા અને અષ્ટમી તિથિએ ઉમા–મહેશ્વર વ્રત, સૌભાગ્ય અને અવિયોગ માટે, તથા સૂર્યભક્તિથી લિંગાનુસાર પુનર્જન્મની ફલશ્રુતિ પણ કહે છે.
Adhyaya 200
Dīpadāna-vrata (The Vow of Offering Lamps)
ભગવાન અગ્નિ દીપદાન-વ્રતને ભુક્તિ અને મુક્તિ આપનારું કહે છે. દેવાલયમાં અથવા બ્રાહ્મણના ગૃહમાં એક વર્ષ સુધી દીવો અર્પણ કરી પ્રજ્વલિત કરવાથી સર્વસમૃદ્ધિ મળે છે; ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્ય અને કાર્તિકમાં તેનું પુણ્ય અતિશ્રેષ્ઠ છે, વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ અને સ્વર્ગીય ભોગ આપે છે. પછી લલિતાની કથામાં વિષ્ણુમંદિરના દીપ સાથે જોડાયેલો અનિચ્છિત કર્મ પણ મહાફળદાયક બની, તેણીને રાજકુળમાં પુનર્જન્મ અને દાંપત્યસમૃદ્ધિ મળ્યા. દીપચોરીની કઠોર નિંદા છે—મૂક/જડ જન્મ અને અંધકાર-નરકમાં પતનનું ફળ. ઇન્દ્રિયાસક્તિ, દુષ્કામ અને પરસ્ત્રીગમન ત્યજી હરિનામજપ અને સરળ અર્પણરૂપે દીપદાન કરવાની પ્રેરણા આપવામાં આવે છે. અંતે દીપદાન સર્વ વ્રતોના ફળને વધારતું અને આ ઉપદેશનું શ્રવણ-આચરણ ઊર્ધ્વગતિ આપતું હોવાનું પુનઃ પ્રતિપાદિત છે.
Adhyaya 201
Worship of the Nine Vyūhas (Nava-vyūha-arcana)
આ અધ્યાયમાં પૂર્વવર્તી દીપદાન-વ્રતનું સમાપન દર્શાવી તરત જ હરિપ્રદત્ત નવવ્યૂહ-અર્ચનાની તકનીકી વિધિ શરૂ થાય છે. અગ્નિ કમળ-મંડળની રચના શીખવે છે—મધ્યમાં વાસુદેવ, દિશાઓમાં સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ અને નારાયણ; દરેક સાથે વિશિષ્ટ બીજાક્ષર, તત્ત્વ/કર્મસ્થાન અને જલ-સ્થાપન વગેરેનું નિર્દેશન છે. આગળ સદ્બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, નૃસિંહ, ભૂરવરાહ વગેરે રૂપોના મંત્ર-બીજ વિન્યાસ, દ્વારસ્થાન તથા પશ્ચિમ ભાગમાં સહાયક ન્યાસ, ગરુડ અને ગદા-મંત્રોની વિશેષ પ્રક્રિયાઓ વર્ણવાય છે. પછી બાહ્ય મંડલથી આંતરિક સાધના—દશાંગ-ક્રમ પૂજા, દિક્પાલો માટે ઘટ-સ્થાપન, તોરણ-વિતાન કલ્પના અને ચંદ્રામૃત ધ્યાન. અંતે બાર બીજોથી ન્યાસ કરીને ‘દિવ્ય દેહ’ રચના, પુષ્પક્ષેપથી શિષ્ય-ઓળખ, શુદ્ધિ માટે હોમ સંખ્યાઓ અને દીક્ષા-દક્ષિણા જણાવાઈ—દીક્ષાને આ કર્મવિજ્ઞાનની સામાજિક તથા આધ્યાત્મિક મુદ્રા ગણાવવામાં આવી છે।
Adhyaya 202
Puṣpādhyāya-kathana (Account of Flowers in Worship)
વ્રતખંડની વ્યવહારિક પૂજા-શિક્ષામાં આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ વશિષ્ઠને સમજાવે છે કે પુષ્પ, સુગંધિત દ્રવ્યો, ચંદન વગેરે અર્પણ શિસ્તબદ્ધ ભક્તિના માધ્યમ છે; તે હરિ (વિષ્ણુ)ને પ્રસન્ન કરે છે અને પાપહાનિ, ભુક્તિ, મુક્તિ તથા વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ જેવા ક્રમબદ્ધ ફળ આપે છે. પ્રથમ ‘દેવયોગ્ય’ પુષ્પ-પત્રોની યાદી અને અનેક ઉપહારોના વિશેષ ફળ જણાવાય છે; પછી મર્યાદા—કુમળાયેલા/સુકાયેલા, તૂટેલા, દોષયુક્ત અથવા અમંગળ દ્રવ્યો વડે પૂજા ન કરવી. સંપ્રદાયભેદથી કેટલાક ફૂલ વિષ્ણુ માટે યોગ્ય, શિવ માટે ભિન્ન, અને કેટલાક અર્પણ શિવપૂજામાં નિષિદ્ધ હોવાનું પણ દર્શાવાય છે. અંતે સર્વોત્તમ ‘પુષ્પ’ તરીકે આંતરિક ગુણો—અહિંસા, ઇન્દ્રિયજય, ક્ષાંતિ, દયા, શમ, તપ, ધ્યાન, સત્ય (કેટલાક પાઠોમાં શ્રદ્ધા પણ)—સ્થાપિત કરીને બાહ્ય વિધિનું પૂર્ણત્વ અંતઃકરણ-શુદ્ધિમાં છે એમ બતાવાય છે. ઉપસંહારમાં આસન, મૂર્તિ-પંચાંગ, અષ્ટપુષ્પિકા તથા દેવનામક્રમ (વિષ્ણુ માટે વાસુદેવ-આદિ; શિવ માટે ઈશાન-આદિ)માં અર્પણોની ગોઠવણી જણાવાય છે.
Adhyaya 203
Chapter 203 — नरकस्वरूपम् (Naraka-svarūpa: The Nature of Hell)
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને મૃત્યુ સમયે અને મૃત્યુ પછી કર્મકારણભાવ કેવી રીતે ફળે છે તે સમજાવે છે. પુષ્પાદિ અર્પણ કરીને વિષ્ણુપૂજા કરવાથી નરકપતન અટકે છે; અને જળ, અગ્નિ, વિષ, શસ્ત્ર, ભૂખ, રોગ અથવા પડવું જેવા નજીકના કારણ મળતાં દેહધારીનું મૃત્યુ થાય છે. ત્યારબાદ જીવ કર્માનુસાર બીજું શરીર ધારણ કરે છે—પાપે યાતના, ધર્મે સુખ. યમના ભયંકર દૂત પાપીઓને દક્ષિણ દ્વાર અને ‘કુમાર્ગ’થી લઈ જાય છે, જ્યારે ધર્માત્મા અન્ય માર્ગે જાય છે. અધ્યાયમાં અનેક નરકો અને દંડોનું વર્ણન છે તથા હિંસા, ચોરી, કામદોષ, યજ્ઞ/વિધિદૂષણ, કર્તવ્યત્યાગ વગેરે પાપો મુજબ ચોક્કસ યાતનાઓ દર્શાવવામાં આવી છે. અંતે ઉપાયરૂપે સતત વ્રતાચરણ—વિશેષે માસોપવાસ, એકાદશી વ્રત અને ભીષ્મ-પંચક—નરકગતિથી રક્ષણ આપતું ધર્મરક્ષક સાધન કહેવાયું છે।
Adhyaya 204
Chapter 204 — मासोपवासव्रतम् (The Vow of Month-long Fasting)
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને માસોપવાસ-વ્રત સર્વોત્તમ વ્રત તરીકે શીખવે છે. વૈષ્ણવ યજ્ઞ પછી ગુરુની અનુમતિથી કરવું; કૃચ્છ્ર વગેરે તપથી પોતાની ક્ષમતા તપાસી વાનપ્રસ્થ, યતિ અને સ્ત્રીઓ (વિધવાઓ સહિત) પણ અધિકારી ગણાય છે. આશ્વિન શુક્લપક્ષમાં એકાદશી ઉપવાસ પછી આરંભ કરીને વિષ્ણુના ઉત્થાન સુધી ત્રીસ દિવસ વિષ્ણુ-પૂજા રૂપે ચાલે છે. વ્રતી ત્રિકાળ ત્રિસ્નાનપૂર્વક વિષ્ણુપૂજા, અર્પણ/નૈવેદ્ય, જપ અને ધ્યાન કરે છે તથા વાણી-સંયમ, આસક્તિ-ત્યાગ અને સ્પર્શ/આચરણ નિયમો પાળે છે. દ્વાદશીએ પૂજા, બ્રાહ્મણભોજન, દક્ષિણા દાન અને યોગ્ય પારણાથી સમાપ્તિ; તેર-તેરીના સમૂહમાં દાનવિધિ જણાવાય છે. ફળ—શુદ્ધિ, કુળોત્થાન અને વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ; મૂર્ચ્છા આવે તો દૂધ-ઘી બ્રાહ્મણસંમતિ હવિ તરીકે મંજૂર છે।
Adhyaya 205
Bhīṣma-pañcaka-vrata (The Bhishma Five-Day Vow)
ભગવાન અગ્નિ કાર્તિક શુક્લ એકાદશીથી આરંભ થતું ભીષ્મ-પંચક પરમ વૈષ્ણવ વ્રત તરીકે વર્ણવે છે. પાંચ દિવસનો નિયમ—ત્રિકાળ સ્નાન, દેવો અને પિતૃઓનું તર્પણ, મૌન/અંતઃસંયમ—અને અંતે હરિની પૂર્ણ પૂજા. વિધિમાં દેવતાનું પંચગવ્ય તથા પંચામૃતથી અભિષેક, ચંદનલેપન, ઘી સાથે ગુગ્ગુલ ધૂપ, દિવસ-રાત દીપદાન, ઉત્તમ નૈવેદ્ય અને “ઓં નમો વાસુદેવાય” ૧૦૮ જપ મુખ્ય છે. હોમમાં યવ, વ્રીહિ, તિલની આહુતિઓ, અક્ષરોચ્ચારણ અને ષડક્ષર મંત્ર સાથે “સ્વાહા”નો વિધાન છે. પુષ્પ-પત્રોથી અંગપૂજા, ભૂમિશયન અને પંચગવ્ય સહિત નિયત આહાર જેવી તપશ્ચર્યા પણ કહેવામાં આવી છે. અંતે ભીષ્મની હરિપ્રાપ્તિનું સ્મરણ કરાવી વ્રતીને ભુક્તિ અને મુક્તિનું ફળ વચન આપે છે.
Adhyaya 206
Agastyārghyadāna-kathana (On the Giving of the Agastya Honor-Offering)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ અગસ્ત્યને વિષ્ણુસ્વરૂપ તરીકે સ્પષ્ટ કરીને અગસ્ત્યકેન્દ્રિત વ્રતપૂજાની વિધિ જણાવે છે, જે હરિપ્રાપ્તિ સાથે જોડાય છે. ત્રણ દિવસ સૂર્યોદય પહેલાં ઉપવાસ, પૂજન અને અગસ્ત્યને અર્ઘ્ય આપવું. પ્રદોષકાળે કાશફૂલની પ્રતિમા જળઘટ/કુંભમાં સ્થાપી રાત્રિ જાગરણ (પ્રજાગર) કરવું. પછી સવારે જળાશય પાસે અર્ઘ્ય આપી સમુદ્ર શોષણ અને આતાપી–વાતાપી વિનાશ જેવી કીર્તિઓનું સ્તવન કરીને વર અને શુભ પરલોકગતિ માગવી. ચંદન, માળા, ધૂપ, વસ્ત્ર, ધાન્ય/ચોખા, ફળ, સોનું વગેરે દ્રવ્યો, બ્રાહ્મણને ઘટદાન, ભોજન અને દક્ષિણા (ગાય, વસ્ત્ર, સોનું)નું વર્ણન છે. મંત્રપાઠના ભેદો જણાવ્યા છે; સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રો માટે વૈદિક મંત્ર વિના વિધિ. સાત વર્ષ અર્ઘ્યવ્રતથી સર્વસમૃદ્ધિ, નિઃસંતાનને પુત્રલાભ અને કન્યાને રાજપતિ મળવાનો ફળશ્રુતિ છે.
Adhyaya 207
Chapter 207: कौमुदव्रतं (Kaumuda-vrata)
વ્રતખંડની ક્રમબદ્ધ પરંપરામાં ભગવાન અગ્નિ કૌમુદ-વ્રત ઉપદેશે છે—આશ્વિન શુક્લપક્ષમાં એક માસનું વૈષ્ણવ વ્રત. સાધક ભુક્તિ અને મુક્તિ માટે સંકલ્પ કરીને એક વખત ભોજન, એકાદશી ઉપવાસ, હરિનામ જપ અને દ્વાદશીએ વિષ્ણુકેન્દ્રિત પૂજાક્રમ કરે છે. ઇન્દ્રિયશુદ્ધિ માટે ચંદન, અગરુ, કેસર/કુંકુમનું લેપન અને કમળ તથા નીલકમળ પુષ્પાર્પણ કરાય છે. વાણી-સંયમ સાથે તેલનો દીવો સતત પ્રજ્વલિત રાખી પાયસ, આપૂપ, મોદક વગેરેનો દિવસ-રાત નૈવેદ્ય અર્પે છે. "ઓં નમો વાસુદેવાય" મંત્રથી નમન કરી ક્ષમા માગે છે અને દેવતા ‘જાગૃત’ માનાય ત્યાં સુધી બ્રાહ્મણભોજન કરાવી વ્રત પૂર્ણ કરે છે; માસભર તપથી ફળ વધે છે।
Adhyaya 208
A Compendium of Vows and Gifts (Vrata-Dāna-Ādi-Samuccaya)
ભગવાન અગ્નિ વ્રત અને દાનનો સંક્ષિપ્ત પરંતુ સુવ્યવસ્થિત માળખો રજૂ કરે છે. તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, સંક્રાંતિ, યોગ જેવા સમયચિહ્નો અનુસાર તથા ગ્રહણ, મન્વાદિ દિવસો જેવા વિશેષ પ્રસંગોમાં કરવાના અનુષ્ઠાનોનું વર્ગીકરણ થાય છે. ‘કાળ’ અને ‘દ્રવ્ય’ બંનેના અધિષ્ઠાતા વિષ્ણુ છે—આ તાત્ત્વિક એકતા સ્થાપિત કરીને સૂર્ય, ઈશ, બ્રહ્મા, લક્ષ્મી વગેરેને વિષ્ણુની વિભૂતિઓ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે, જેથી વિવિધ વિધિઓ એક જ સિદ્ધાંતમાં સુસંગત રહે. પૂજાક્રમ—આસન, પાદ્ય, અર્ઘ્ય, મધુપર્ક, આચમન, સ્નાન, વસ્ત્ર, ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય—આપેલ છે; તેમજ દાન સમયે ગ્રાહી બ્રાહ્મણનું નામ અને ગોત્ર ઉલ્લેખિત પ્રમાણિત દાનવાક્ય બતાવ્યું છે. દાતાના સંકલ્પ—પાપશાંતિ, આરોગ્ય, વંશવૃદ્ધિ, વિજય, ધનસમૃદ્ધિ અને અંતે સંસારમુક્તિ—ગણાવ્યા છે. નિયમિત પાઠ/શ્રવણથી ભુક્તિ-મુક્તિનું ફળ કહેવામાં આવ્યું છે અને વાસુદેવપૂજામાં મિશ્ર પદ્ધતિ ન અપનાવી એક જ નિયમ પાળવાની ચેતવણી આપવામાં આવી છે.