Adhyaya 88
Adhyāya 88 — निर्वाणदीक्षाकथनं (Teaching of the Nirvāṇa-Initiation)
આ અધ્યાય શાંતિ-વિધિની શુદ્ધિ પછી ઈશાન (શિવ) પરિપ્રેક્ષ્યમાં નિર્વાણ-દીક્ષાનું ઉપદેશ આપે છે. તેમાં સંધાન (મંત્ર-જોડાણ), શક્તિ–શિવ તત્ત્વાભિમુખતા, અ થી વિસર્ગ સુધી સોળ વર્ણો, તથા સૂક્ષ્મદેહ-સંબંધ (કુહૂ/શંખિની નાડીઓ; દેવદત્ત/ધનંજય વાયુઓ) વર્ણવાયા છે. શાંત્યતીત ક્રિયાઓમાં કલાપાશનું તાડન-ભેદન, ફટ્/નમો-સમાપ્ત મંત્રોથી પ્રવેશ-વિભાગ, અને મુદ્રા સાથે પ્રાણાયામ (પૂરક–કુંભક–રેચક) દ્વારા પાશને ઉપર ખેંચી કુંડમાં અગ્નિ-પ્રતિષ્ઠા કરાય છે. સદાશિવનું આવાહન-પૂજન, શિષ્યનું ચૈતન્ય-વિભાગ, દેવીના ગર્ભ-પ્રતીકમાં ન્યાસ, જપ અને નિશ્ચિત સંખ્યાની હોમાહુતિઓ (વિશેષે 25, પછી 5 અને 8) દ્વારા મુક્તિનું વિધાન છે. અંતે સદાશિવને અધિકાર-સમર્પણ, દ્વાદશાંત સુધી લય-સાધના, ષડ્ગુણ-આધાન, અમૃતબિંદુઓથી શમન, આશીર્વાદ અને મખ-સમાપ્તિ વર્ણિત છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां शान्तिशोधनं नाम सप्तशीतितमो ऽध्यायः अथाष्टाशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच सन्धानं शान्त्यतीतायाः शान्त्या सार्धं विशुद्धया कुर्वीत पूर्ववत्तत्र तत्त्ववर्णादि तद् यथा
આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેયમાં નિર્વાણદીક્ષા પ્રસંગે “શાંતિશોધન” નામે સત્ત્યાસી અધ્યાય છે. હવે અઠ્યાસી અધ્યાય “નિર્વાણદીક્ષાકથન” આરંભે છે. ઈશ્વર બોલ્યા—શાંતિથી પર ગયેલી પ્રક્રિયાનું સन्धान, શાંતિ તથા પૂર્ણ વિશુદ્ધિ સાથે, પૂર્વવત્ કરવું; ત્યાં તત્ત્વ અને વર્ણ આદિનું વર્ણન આ પ્રમાણે છે.
Verse 2
ॐ हीं क्षौं हौं हां इति सन्धानानि उभौ शक्तिशिवौ तत्त्वे भुवनाष्टकसिद्धिकं दीपकं रोचिकञ्चैव मोचकं चोर्ध्वगामि च
“ૐ, હીં, ક્ષૌં, હૌં, હાં”—આ સંધાન-મંત્રો છે. શક્તિ અને શિવ—ઉભયના તત્ત્વમાં એ ભુવનાષ્ટકસિદ્ધિ આપે છે; તેમજ દીપક, રોચિક, મોચક અને ઊર્ધ્વગામિની નામની સિદ્ધિઓ પણ (પ્રદાન કરે છે).
Verse 3
व्योमरूपमनाथञ्च स्यादनाश्रितनष्टमं ओङ्कारपदमीशाने मन्त्रो वर्णाश् च षोडश
ઈશાન-તત્ત્વમાં મંત્ર વ્યોમસ્વરૂપ, અનાથ અને જાણે આશ્રય વિના લય પામેલો છે. તેનું પદ ઓંકાર છે અને તેના વર્ણ સોળ છે.
Verse 4
अकारादिविसर्गान्ता वीजेन देहकारकौ कुहूश् च शङ्खिनी नाड्यौ देवदत्तधनञ्जयौ
‘અ’ થી વિસર્ગ (ઃ) સુધી વર્ણો છે; તેમને ‘બીજ’ અને ‘દેહકારક’ એમ પણ કહે છે. તેમજ નાડીઓ કુહૂ અને શંખિની, અને (પ્રાણવાયુઓમાં) દેવદત્ત તથા ધનંજય છે.
Verse 5
मरुतौ स्पर्शनं श्रोत्रं इन्द्रिये विषयो नभः शब्दो गुणो ऽस्यावस्था तु तुर्यातीता तु पञ्चमी
વાયુ-તત્ત્વમાં સ્પર્શ અને શ્રોત્ર (કર્ણ) ઇન્દ્રિય છે. તેનો વિષય આકાશ છે અને તેનો ગુણ શબ્દ છે. તેની અવસ્થા ‘તુર્યાતીત’ કહેવાય છે, જે પંચમી તરીકે ઘોષિત છે.
Verse 6
हेतुः सदाशिवो देव इति तत्त्वादिसञ्चयं सञ्चिन्त्य शान्त्यतीताख्यं विदध्यात्ताडनादिकं
તત્ત્વાદિ સર્વ સંચયનું સમ્યક્ ચિંતન કરીને—દેવ સદાશિવ જ પરમ કારણ છે એમ નિશ્ચય કરીને—તાડન વગેરે ક્રિયાથી આરંભ થતું ‘શાન્ત્યતીત’ નામનું વિધાન કરવું જોઈએ.
Verse 7
कलापाशं समाताड्य फडन्तेन विभिद्य च प्रविश्यान्तर् नमो ऽन्तेन फडन्तेन वियोजयेत्
કલાના પાશને તાડન કરીને, ‘ફડ્’ અંત મંત્રથી તેને ભેદી અંદર પ્રવેશ કરવો. ત્યારબાદ ‘નમો’ અંત મંત્રથી અને ફરી ‘ફડ્’ અંત મંત્રથી વિયોજન (મુક્તિ/વિચ્છેદ) કરવું.
Verse 8
शिखाहृत्सम्पुटीभूतं स्वाहान्तं सृणिमुद्रया पूरकेण समाकृष्य पाशं मस्तकसूत्रतः
શિખા અને હૃદયના સંપુટમાં મંત્રને આવરી, તેને ‘સ્વાહા’ અંત કરવો. પછી સૃણી-મુદ્રા અને પૂરક (શ્વાસગ્રહણ) દ્વારા મસ્તક-સૂત્ર માર્ગે પાશને ઉપર ખેંચવો.
Verse 9
कुम्भकेन समादाय रेचकेनोद्भवाख्यया हृत्सम्पुटनमो ऽन्तेन वह्निं कुण्डे निवेशयेत्
કુંભક (શ્વાસરોધ) દ્વારા (અગ્નિને) સંಗ್ರહીને, ‘ઉદ્ભવા’ નામના રેચક (શ્વાસત્યાગ) દ્વારા—હૃદય-સંપુટના સંવરણ અને ‘નમો’ અંત સાથે—અગ્નિને કુંડમાં સ્થાપિત કરવી.
Verse 10
अस्याः पूजादिकं सर्वं निवृत्तेरिव साधयेत् सदाशिवं समावाह्य पूजयित्वा प्रतर्प्य च
આ (દેવી/વિધિ)ની પૂજા વગેરે સર્વ ક્રિયાઓ નિવૃત્તિની જેમ વિધિપૂર્વક કરવી. સદાશિવનું આવાહન કરીને તેમની પૂજા કરી, પછી તર્પણાદિ અર્પણોથી તૃપ્ત કરવો.
Verse 11
सदा ख्याते ऽधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं भाव्यं त्वयानुकूलेन भक्त्या विज्ञापयेदिति
આ સદા-પ્રસિદ્ધ અને સુવિખ્યાત અધિકારમાં હું મુમુક્ષુને દીક્ષા આપું છું. જે કરવાનું હોય તે તું અનુકૂળ ભાવથી અને ભક્તિપૂર્વક (ગુરુ/દેવને) નિવેદન કર—એવું ઘોષિત છે.
Verse 12
पित्रोरावाहनं पूजां कृत्वा तर्पणसन्निधी हृत्सम्पुटात्मवीजेन शिष्यं वक्षसि ताडयेत्
બન્ને પિતૃઓનું આવાહન અને પૂજા કરીને, તર્પણની સન્નિધિમાં, હૃત્સમ્પુટ-આત્મબીજ (મંત્ર) વડે આચાર્યે શિષ્યના વક્ષસ્થળ પર તાડન/સ્પર્શ કરવો.
Verse 13
ॐ हां हूं हं फट् प्रविश्य चाप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्ठयाङ्कुशमुद्रया
“ૐ હાં હૂં હં ફટ્” ઉચ્ચારીને (શક્તિને) ઉપકરણમાં પ્રવેશ કરાવવી. આ જ મંત્રથી તેમાં ચૈતન્યનું વિભાજન/પ્રવર્તન કરવું. પછી જ્યેષ્ઠ્યા-અંકુશ મુદ્રાથી પાશ-સંયુક્ત શસ્ત્રને (સંસ્કાર/સિદ્ધ) કરવું.
Verse 14
ॐ हां हूं हं फट् स्वाहान्तेन तदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना गृहीत्वा तन्नमो ऽन्तेन निजात्मनि नियोजयेत्
“ૐ હાં હૂં હં ફટ્ સ્વાહા” એવા સ્વાહાંત મંત્રથી તે (આહૂત તત્ત્વ/શક્તિ)ને પોતાની તરફ આકર્ષવી. એ જ મંત્રથી આત્માને પુટિત/સંરક્ષિત કરીને તેને ગ્રહણ કરવું, અને પછી “નમો” અંત મંત્રથી તેને પોતાની આત્મામાં નિયોજિત/પ્રતિષ્ઠિત કરવું.
Verse 15
ॐ हां हं हीं आत्मने नमः ॐ हां हुं हः फट् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हं ह्रीमात्मने नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया वामया तदनेनैव देव्या गर्भे नियोजयेत्
“ૐ હાં હં હીં—આત્માને નમઃ.” (ચિહ્નિત પાંડુલિપિમાં અન્ય પાઠ: “ૐ હાં હુं હઃ ફટ્”; અને બીજીમાં: “ૐ હાં હં હ્રીં—આત્માને નમઃ.”) પૂર્વવત્ પિતૃ-તત્ત્વના સંયોગનું ભાવન કરીને, ‘ઉદ્ભવા’ નામની વામ (સ્ત્રી) શક્તિ દ્વારા, આ જ મંત્ર/ઉપાયથી દેવીએના ગર્ભમાં જીવ-બીજનું નિયોજન કરવું।
Verse 16
गर्भाधानादिकं सर्वं पूर्वोक्तविधिना चरेत् मूलेन पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैव शतं जपेत्
ગર્ભાધાન વગેરે સર્વ સંસ્કારો પૂર્વોક્ત વિધિ મુજબ કરવાં। અને પાશ (બંધન) શૈથિલ્ય માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને, મૂળમંત્રનો સો વાર જપ કરવો।
Verse 17
मलशक्तितिरोधाने पाशानाञ्च वियोजने पञ्चपञ्चाहुतीर्दद्यादायुधेन यथा पुरा
મલ-શક્તિના તિરોધાન (આવરણ/દમન) તથા પાશોના વિયોજન (શૈથિલ્ય/વિચ્છેદ) માટે, પૂર્વવત્ નિર્ધારિત આયુધ વડે પાંચ-પાંચ કરીને પાંચ આહુતિઓ (કુલ પચ્ચીસ) આપવી।
Verse 18
पाशानायुधमन्त्रेण सप्रवाराभिजप्तया छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या कलावीजयुजा यथा
પ્રવર-સૂત્ર સહિત પાશ-આયુધ મંત્રનો જપ કરીને (અભિમંત્રિત કરીને), કલાબીજના યોગથી, વિધિપૂર્વક, કર્તરી-અસ્ત્ર વડે પાશ (બંધન/અવરોધ) છેદવું।
Verse 19
ॐ हां शान्त्यतीतकलापाशाय हः हूं फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशानस्त्रेण पूर्ववत् घृतपूर्णे श्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्
“ૐ હાં—શાન્ત્યતીત કલાપાશાય હઃ हूं ફટ્” એમ ઉચ્ચારી મંત્રનું વિસર્જન કરીને, તેને વર્તુળાકાર (મંડલરૂપ) બનાવી, પૂર્વવત્ પાશાસ્ત્રનો પ્રયોગ કરવો। પછી ઘૃતપૂર્ણ શ્રુવામાં ઘૃત મૂકી, માત્ર કલાસ્ત્રથી જ હોમ કરવો।
Verse 20
अस्त्रेण जुहुयात् पज्च पाशाङ्कुशनिवृत्तये प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः
પાશ અને અંકુશ (બંધન અને અવરોધ) નિવૃત્તિ માટે અસ્ત્ર-મંત્રથી પાંચ આહુતિઓ આપવી. ત્યારબાદ પ્રાયશ્ચિત્તની આવશ્યકતા અટકાવવા આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરવી.
Verse 21
सदाशिवं हृदावाह्य कृत्वा पूजनतर्पणे पूर्वोक्तविधिना कुर्यादधिकारसमर्पणं
સદાશિવને હૃદયમાં આવાહન કરીને, પૂર્વોક્ત વિધિ મુજબ પૂજન અને તર્પણ કરી, ત્યારબાદ અધિકાર-સમર્પણ (વિધિ-અધિકારનું ઔપચારિક અર્પણ) કરવું.
Verse 22
ॐ हां सदाशिव मनोविन्दु शुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य सदाशिव बन्धाय न त्वया स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति
“ૐ હાં. હે સદાશિવ, મનોબિંદુ-રૂપ શુલ્ક (દક્ષિણા) ગ્રહણ કર, સ્વાહા। જેના પાશ સંપૂર્ણ દગ્ધ થયા છે—એવા આ પશુ માટે, હે સદાશિવ, આ તારી સાથે બંધન માટે છે; તે પોતાની ઇચ્છાથી અલગ ન રહે—એવી શિવાજ્ઞા તેને શ્રાવિત કરાવવી.”
Verse 23
मूलेन जुहुयात् पूर्णां विसृजेत्तु सदाशिवं ततो विशुद्धमात्मानं शरच्चन्द्रमिवोदितं
મૂલ-મંત્રથી પૂર્ણાહુતિ આપવી. પછી સદાશિવનું વિસર્જન કરવું. ત્યારબાદ પોતાના આત્માને સંપૂર્ણ વિશુદ્ધ—શરદ્ચંદ્ર ઉદિત થયો હોય તેમ—ધ્યાનમાં ધારવો.
Verse 24
संहारमुद्रया रौद्र्या संयोज्य गुरुरात्मनि कुर्वीत शिष्यदेहस्थमुद्धृत्योद्भवमुद्रया
ગુરુ રૌદ્ર સંહાર-મુદ્રાથી ક્રિયાને પોતાના આત્મામાં સંયોજિત કરે; પછી શિષ્યદેહમાં સ્થિત તત્ત્વને ઉદ્ધૃત કરીને ઉદ્ભવ-મુદ્રાથી સિદ્ધિ સંપન્ન કરે.
Verse 25
दद्यादाप्यायनायास्य मस्तके ऽर्घ्याम्बुविन्दुकं क्षमयित्वा महाभक्त्या पितरौ विसृजेत्तथा
પછી તેના તૃપ્તિ‑પોષણ માટે તેના મસ્તક પર અર્ઘ્યજળની એક બુંદ મૂકે. મહાભક્તિથી ક્ષમા માગીને તેમ જ બંને પિતૃઓનું વિસર્જન કરે.
Verse 26
वामया हृदयेनैवेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः खेदितौ शिष्यदीक्षायै यन्मया पितरौ युवां कारुण्यनान्मोक्षयित्वा तद्व्रज त्वं स्थानमात्मनः
“વામ (વિપરીત) હૃદયથી જ”—એવો ચિહ્નિત હસ્તપ્રત‑પાઠ છે. “શિષ્યદીક્ષા માટે ખેદિત થયેલા તમે બંને પિતૃઓને મેં કરુણાથી મુક્ત કર્યા; તેથી હવે તમે તમારા સ્વસ્થાને જાઓ.”
Verse 27
शिखामन्त्रितकर्तर्या बोधशक्तिस्वरूपिणीं शिखां छिद्याच्छिवास्त्रेण शिष्यस्य चतुरङ्गुलां
મંત્રસંસ્કૃત કાતરીથી, બોધશક્તિસ્વરૂપ માનેલી શિષ્યની શિખાને શિવાસ્ત્ર વડે ચાર આંગળ પ્રમાણ સુધી કાપવી.
Verse 28
ॐ क्लीं शिखायै हूं फट् ॐ हः अस्त्राय हूं फट् स्रुचि तां घृतपूर्णायां गोविड्गोलकमध्यगां संविधायास्त्रमन्त्रेण हूं फडन्तेन होमयेत्
“ૐ ક્લીં શિખાયૈ હૂં ફટ્; ૐ હઃ અસ્ત્રાય હૂં ફટ્”—એમ જપ કરવો. ઘૃતથી ભરેલા પાત્રમાં સ્રુચિ યોગ્ય રીતે મૂકી, મધ્યમાં ગોવિડ્ગોળક (ગોબરનો ગોળો) સ્થાપી, ‘હૂં ફટ્’ અંતવાળા અસ્ત્રમંત્રથી હોમ કરવો.
Verse 29
ॐ हौं हः अस्त्राय हूं फट् प्रक्षाल्य स्रुक्स्रुवौ शिष्यं संस्नाप्याचम्य च स्वयं योजनिकास्थानमात्मानं शस्त्रमन्त्रेण ताडयेत्
“ૐ હૌં હઃ અસ્ત્રાય હૂં ફટ્” એમ જપ કરીને સ્રુક‑સ્રુવ ધોઈ, શિષ્યને સ્નાન કરાવી, પોતે આચમન કરીને, યોજનિકા‑સ્થાને પોતાના દેહને શસ્ત્રમંત્રથી તાડિત (સંસ્કૃત) કરવો.
Verse 30
वियोज्याकृष्य सम्पूज्य पूर्ववद् द्वादशान्ततः आत्मीयहृदयाम्भोजकर्णिकायां निवेशयेत्
પ્રથમ તેને વિયોગ કરીને, પછી અંદર ખેંચી અને પૂર્વવત્ સંપૂર્ણ પૂજન કરીને, દ્વાદશાંતથી તેને લઈને પોતાના હૃદય-કમળની કર્ણિકામાં સ્થાપિત કરવું।
Verse 31
पूरितं श्रुवमाज्येन विहिताधोमुखश्रुचा नित्योक्तविधिनाअदाय शङ्खसन्निभमुद्रया
શ્રુવને ઘીથી ભરીને, વિહિત અધોમુખ શ્રુચા સાથે, નિત્યકર્મમાં કહેલા વિધાન મુજબ તેને લઈને શંખસમાન મુદ્રાથી (કર્મ) કરવું।
Verse 32
प्रसारितशिरोग्रीवो नादोच्चारानुसारतः समदृष्टिशिवश्चान्तः परभावसमन्वितः
માથું અને ગળું પ્રસારી સમરેખ રાખીને, નાદના યોગ્ય ઉચ્ચાર અનુસાર, તે અંતરમાં શાંત રહે—સમદૃષ્ટિ, શિવભાવમાં સ્થિત, અને પરતત્ત્વ-ચિંતનથી યુક્ત।
Verse 33
कुम्भमण्डलवह्निभ्यः शिष्यादपि निजात्मनः गृहीत्वा षड्विधविधानं श्रुगग्रे प्राणनाडिकं
કુંભ, મંડલ અને અગ્નિઓમાંથી—તથા શિષ્યમાંથી પણ અને પોતાના આત્મમાંથી પણ—ગ્રહણ કરીને, શ્રુગના અગ્રભાગે પ્રાણ-નાડિકાને સ્થાપિત કરી, ષડ્વિધ વિધાનનું આચરણ કરવું।
Verse 34
सञ्चिन्त्य विन्दुवद् ध्यात्वा क्रमशः सप्तधा यथा प्रथमं प्राणसंयोगस्वरूपमपरन्ततः
તેનું ચિંતન કરીને અને બિંદુ સમાન ધ્યાન કરીને, ક્રમશઃ સાત રીતે આગળ વધવું; પ્રથમ પ્રાણ-સંયોગનું સ્વરૂપ, ત્યારબાદ અનુગામી અવસ્થાઓ।
Verse 35
अ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रीं शिखायै ह्रं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गोविन्दलोकमध्यगामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वियोज्याकृष्य सङ्गृह्येति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डमण्डलवह्निभ्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हृदयादिक्रमोच्चारविसृष्टं मन्त्रसञ्ज्ञकं पूरकं कुम्भकं कृत्वा व्यादाय वदनं मनाक्
ચિહ્નિત હસ્તપ્રત પાઠોમાં મંત્રપદોના ભેદ જોવા મળે છે—“ૐ હ્રીં શિખાયૈ હ્રં ફડ્” વગેરે; તેમજ “ગોવિંદલોકના મધ્યમાં ગયો”, “અલગ કરી ખેંચી એકત્ર કર્યું”, અને “કુંડ તથા મંડળની અગ્નિઓને (નમસ્કાર)” જેવા પાઠ. હૃદયાદિ ક્રમથી ઉચ્ચારિત થઈ જે જપધ્વનિ પ્રસરે તેને ‘મંત્ર’ કહે છે; પછી પૂરક અને કુંભક કરીને મોં થોડું ખોલવું।
Verse 36
सुषुम्णानुगतं नादस्वरूपन्तु तृतीयकं सप्तमे कारणे त्यागात्प्रशान्तविखरं लयः
ત્રીજી (અવસ્થા) સુષુમ્ણામાં પ્રવહતું નાદસ્વરૂપ આંતરિક ધ્વનિ છે. સાતમા કારણ-સ્તરે તેને પણ ત્યજી દેવાથી લય થાય છે—જ્યાં સર્વ ચંચળતા શાંત થાય અને વિખેરાવ અટકે છે।
Verse 37
शक्तिनादोर्ध्वसञ्चारस्तच्छक्तिविखरं मतं प्राणस्य निखिलस्यापि शक्तिप्रमेयवर्जितं
શક્તિ-નાદથી ઉત્પન્ન થતો ઊર્ધ્વસંચાર તે જ શક્તિનો ‘શિખર/વીખર’ માનવામાં આવ્યો છે. અને સર્વવ્યાપી પ્રાણ પણ શક્તિના કોઈ માપ-માન (પ્રમેય)થી રહિત છે।
Verse 38
तत्कालविखरं षष्ठं शक्त्यतीतञ्च सप्तमं तदेतद् योजनास्थानं विखरन्तत्त्वसञ्ज्ञकं
છઠ્ઠું ‘તત્કાલ-વીખર’ અને સાતમું ‘શક્ત્યતીત’ કહેવાય છે. આ જ સ્થિતિ-વ્યવસ્થા (યોજના-સ્થાન) ‘વીખરન્-તત્ત્વ’ નામે ઓળખાય છે।
Verse 39
पूरकं कुम्भकं कृत्वा व्यादाय वदनं मनाक् शनैर् उदीरयन् मूलं कृत्वा शिष्यात्मनो लयं
પૂરક અને કુંભક કરીને, મોં થોડું ખોલીને, ધીમે ધીમે રેચન/ઉદીરણ કરવું. ‘મૂલ’ને આધાર બનાવી શિષ્યના આત્મભાવનો લય (સમાધિમાં વિલીન) કરાવવો।
Verse 40
हकारे तडिदाकारे षडध्वजप्राणरूपिणि उकारं परतो नाभेर्वितस्तिं व्याप्य संस्थितं
વિદ્યુત્-આકારવાળા ‘હ’ અક્ષરમાં, જે ષડધ્વમાં પ્રવર્તતા પ્રાણરૂપ છે, તેના પરે નાભિમાં વિતસ્તિ-પ્રમાણ વ્યાપીને સ્થિત ‘ઉ’ અક્ષરનું સ્થાપન કરવું।
Verse 41
ततः परं मकारन्तु हृदयाच्चतुरङ्गुलं ओङ्कारं वाचकं विष्णोस्ततो ऽष्टाङ्गुलकण्ठकं
પછી હૃદયથી ચાર અંગુલ ઉપર ‘મ’ અક્ષરનું સ્થાપન કરવું; ત્યારબાદ વિષ્ણુનો વાચક ‘ૐ’ હૃદયથી આઠ અંગુલ ઉપર કણ્ઠસ્થાને સ્થાપવું।
Verse 42
चतुरङ्गुलतालुस्थं मकारं रुद्रवाचकं तद्वल्ललाटमध्यस्थं विन्दुमीश्वरवाचकं
ચાર અંગુલ-પ્રમાણે તાલુસ્થ ‘મ’ અક્ષર રુદ્રવાચક છે; તેમજ લલાટમધ્યસ્થ બિંદુ ઈશ્વરવાચક છે।
Verse 43
नादं सदाशिवं देवं ब्रह्मरन्ध्रावसानकं शक्तिं च ब्रह्मरन्ध्रस्थां त्यजन्नित्यमनुक्रमात्
બ્રહ્મરંધ્રમાં અવસાન પામતા સદાશિવ-દેવરૂપ નાદનું ક્રમશઃ ધ્યાન કરીને, પછી બ્રહ્મરંધ્રસ્થ શક્તિ સાથેનું તાદાત્મ્ય પગલે પગલે ત્યજી, આ સાધના નિત્ય કરવી।
Verse 44
दिव्यं पिपीलिकास्पर्शं तस्मिन्नेवानुभूय च द्वादशान्ते परे तत्त्वे परमानन्दलक्षणे
ત્યાં જ પિપિલિકાના સ્પર્શ સમાન દિવ્ય સ્પર્શનો અનુભવ કરીને, સાધક દ્વાદશાંત નામના પરતત્ત્વે પહોંચે છે, જેના લક્ષણ પરમાનંદ છે।
Verse 45
भावशून्ये मनो ऽतीते शिवे नित्यगुणोदये विलीय मानसे तस्मिन् शिष्यात्मानं विभावयेत्
જ્યારે મન સર્વ વિકલ્પોથી શૂન્ય, મનથી પર અને નિત્ય શુભ ગુણોના ઉદયરૂપ એવા શિવમાં લીન થાય, ત્યારે ગુરુ શિષ્યને તેમાં પ્રતિષ્ઠિત પોતાના આત્મસ્વરૂપનું ચિંતન કરાવે।
Verse 46
विमुञ्चन् सर्पिषो धारां ज्वालान्ते ऽपि परे शिवे योजनिकास्थिरत्वाय वौषडन्तशिवाणुना
તે ઘીનો અવિચ્છિન્ન પ્રવાહ જ્વાળાના અગ્રભાગમાં પણ પરમ શિવને અર્પણ કરે; અને એક યોજન સુધી સ્થિરતા રહે તે માટે ‘વૌષટ્’અંત શિવમંત્રથી સમાપ્તિ કરે।
Verse 47
वौषडन्तशिवात्मनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दत्वा पूर्णां विधानेन गुणापदानमचरेत् ॐ हां आत्मने सर्वज्ञो भव स्वाहा ॐ हां आत्मने परितृप्तो भव स्वाहा ॐ ह्रूं आत्मने अनादिबोधो भव स्वाहा ॐ हौं आत्मने स्वतन्त्रो भव स्वाहा ॐ हौं आत्मनलुप्तशक्तिर्भव स्वाहा ॐ हः आत्मने अनन्तशक्तिर्भवस्वाहाइत्थं षड्गुणमात्मानं गृहीत्वा परमाक्षरात्
વિધિ પ્રમાણે પૂર્ણાહુતિ આપી ગુણાપદાન (ષડ્ગુણ-પ્રતિષ્ઠા) કરવી—“ૐ હાં આત્મને સર્વજ્ઞો ભવ સ્વાહા।” “ૐ હાં આત્મને પરિતૃપ્તો ભવ સ્વાહા।” “ૐ હ્રૂં આત્મને અનાદિબોધો ભવ સ્વાહા।” “ૐ હૌં આત્મને સ્વતંત્રો ભવ સ્વાહા।” “ૐ હૌં આત્મને અલુપ્તશક્તિર્ભવ સ્વાહા।” “ૐ હઃ આત્મને અનંતશક્તિર્ભવ સ્વાહા।” આમ ષડ્ગુણયુક્ત આત્માને ગ્રહણ કરી પરમાક્ષરથી પ્રવર્તવું।
Verse 48
विधिना भावनोपेतः शिष्यदेहे नियोजयेत् तीव्राणुशक्तिसम्पातजनितश्रमशान्तये
વિધિ અનુસાર યોગ્ય ભાવના સાથે, તીવ્ર સૂક્ષ્મ શક્તિઓના આઘાતથી ઉત્પન્ન થયેલા શ્રમને શાંત કરવા માટે તેને શિષ્યના દેહ પર નિયોજિત કરવું।
Verse 49
शिष्यमूर्धनि विन्यस्येदर्घ्यादमृतविन्दुकं प्रणमय्येशकुम्भादीन् शिवाद्दक्षिणमण्डले
અર્ઘ્યજળમાંથી લીધેલો ‘અમૃત’નો બિંદુ શિષ્યના મસ્તક પર મૂકીને, પછી મંડળમાં શિવના જમણા ભાગમાં આવેલા ઈશ, કુંભાદિ વગેરેને શિષ્ય દ્વારા પ્રણામ કરાવવો।
Verse 50
सौम्यवक्त्रं व्यवस्थाप्य शिष्यं दक्षिणमात्मनः त्वयैवानुगृहीतो ऽयं मूर्तिमास्थाय मामकीं
સૌમ્ય મુખ રાખીને શિષ્યને પોતાના જમણા ભાગે સ્થાપિત કરી જાણો—આ માત્ર તારા જ અનુગ્રહથી અનુગૃહીત થયો છે; મારી જ મૂર્તિ (સન્નિધિ) ધારણ કરીને।
Verse 51
देवे वह्नौ गुरौ तस्माद्भक्तिं चाप्यस्य वर्धय इति विज्ञाप्य देवेशं प्रणम्य च गुरुः स्वयं
અતએવ દેવ, વહ્નિ (અગ્નિ) અને ગુરુ પ્રત્યે પણ તેની ભક્તિ વધાર—એમ દેવેશને નિવેદન કરીને ગુરુએ સ્વયં પ્રણામ કર્યો।
Verse 52
ं हुं आत्मन्निति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हौं आत्मन्निति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हैं आत्मन्निति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवदक्षिणमण्डले इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भक्तिं नाथास्य वर्धयेति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रेयस्तवास्त्विति ब्रूयादाशिषं शिष्यमादरात् ततः परमया भक्त्या दत्वा देवे ऽष्टपुष्पिकां पुत्रकं शिवकुम्भेन संस्नाप्य विसृजेन्मखं
(પાઠભેદ) ક્યાંક ‘ṃ huṃ આત્મન્’; ક્યાંક ‘oṃ hauṃ આત્મન્’; અને ક્યાંક ‘oṃ haiṃ આત્મન્’ છે. કેટલાક પાઠોમાં ‘શિવના દક્ષિણ મંડળમાં’ ઉમેરાયું છે; અને કેટલાકમાં ‘હું આ નાથની ભક્તિ વધારું’ છે. પછી શિષ્યને આદરથી આશીર્વાદ કહે—‘તારું શ્રેય થાઓ.’ ત્યારબાદ પરમ ભક્તિથી દેવને અષ્ટપુષ્પિકા અર્પણ કરીને, શિષ્ય-પુત્રકને શિવકુંભથી સ્નાન કરાવી, મખ (યજ્ઞવિધિ)નું વિસર્જન/સમાપન કરવું।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes stepwise ritual engineering: sandhāna-mantras, mantra-endings (phaḍ/namo/svāhā/vauṣaṭ), specific mudrās, prāṇāyāma sequencing (pūraka–kumbhaka–recaka), and exact homa counts (25, then 5 and 8, culminating in pūrṇāhuti) to effect pāśa-viyojana and adhikāra-samarpana to Sadāśiva.
By mapping bodily, sonic, and fire-ritual procedures onto Śaiva metaphysics: bonds (pāśa) are ritually loosened and ‘burnt’, the disciple is led through laya up to dvādaśānta, and the self is stabilized via guṇāpadāna—presenting liberation as a disciplined transformation enacted through Agamic precision.