Adhyaya 69

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये देवयात्रोत्सवकथनं नाम अष्टषष्टितमो ऽध्यायः अर्चिकैर् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अथोनसप्ततितमो ऽध्यायः स्नानविधानं अग्निर् उवाच ब्रह्मन् शृणु प्रवक्षामि स्नपनोत्सवविस्तरं प्रासादस्याग्रतः कुम्भान्मण्डपे मण्डले न्यसेत्

આ રીતે આદિમહાપુરાણના આગ્નેય ભાગમાં “દેવયાત્રોત્સવકથન” નામનો અષ્ટષષ્ટિતમ અધ્યાય પૂર્ણ થયો. (ચિહ્નિત પાંડુલિપિમાં “અર્ચિકૈર્…” એવો પાઠાંતર છે.) હવે ઓગણસિત્તેરમો અધ્યાય—“સ્નાનવિધાન” આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—હે બ્રહ્મન, સાંભળો; હું સ્નપનોત્સવની વિસ્તૃત વિધિ કહું છું. પ્રાસાદની આગળ મંડપમાં મંડલ પર કુંભો સ્થાપિત કરવો.

Verse 2

कुर्याद् ध्यानार्चनं होमं हरेरादौ च कर्मसु सहस्रं वा शतं वापि होमयेत् पूर्णया सह

કર્મોના આરંભે હરિ માટે ધ્યાન, અર્ચન અને હોમ કરવો. સહસ્ર અથવા શત આહુતિઓ અર્પણ કરી શકાય; અને પૂર્ણાહુતિ (પૂર્ણયા) સાથે સમાપ્તિ કરવી.

Verse 3

स्नानद्रव्याण्यथाहृत्य कलशांश्चापि विन्यसेत् अधिवास्य सूत्रकण्ठान् धारयेन्मण्डले घटान्

પછી સ્નાનદ્રવ્યો લાવી કલશો પણ યોગ્ય રીતે ગોઠવવા. તેમને અધિવાસ/સંસ્કાર કરીને મંડલમાં ઘટ સ્થાપિત કરવા અને તેમના કંઠ પર સૂત્રમાળા ધારણ કરાવવી.

Verse 4

चतुरस्रं पुरं कृत्वा रुद्रैस्तं प्रविभाज्येत् मध्येन तु चरुं स्थाप्य पार्श्वे पङ्क्तिं प्रमार्जयेत्

ચોરસ પુર (પરિસર) બનાવી તેને રુદ્રોના અનુસાર વિભાગોમાં વહેંચવો. પછી મધ્યમાં ચરુ સ્થાપી, બંને બાજુની પંક્તિ/રેખાઓને કાળજીપૂર્વક શુદ્ધ કરી ચિહ્નિત કરવી.

Verse 5

शालिचूर्णादिनापूर्य पूर्वादिनवकेषु च कुम्भमुद्रां ततो बध्वा घटं तत्रानयेद् बुधः

પૂર્વ વગેરે નવ સ્થાનોમાં ચોખાના ચૂર્ણ વગેરે ભરીને, પછી કુંભ-મુદ્રા બાંધી, વિદ્વાન સાધકે ત્યાં ઘટ/કલશ લાવવો.

Verse 6

पुण्डरीकाक्षमन्त्रेण दर्भांस्तांस्तु विसर्जयेत् अद्भिः पूर्णं सर्वरत्नयुतं मध्ये न्यसेद् घटं

પુંડરીકાક્ષ-મંત્રથી તે દર્ભાઓનું વિસર્જન કરવું; અને મધ્યમાં જળથી પૂર્ણ તથા સર્વરત્નયુક્ત ઘટ/કલશ સ્થાપવો.

Verse 7

यवव्रीहितिलांश् चैव नीवरान् श्यामकान् क्रमात् कुलत्थमुद्गसिद्धार्थांस्तच्छुक्तानष्टदिक्षु च

યવ, વ્રીહિ (ધાન) અને તલ; પછી ક્રમે નીવાર અને શ્યામક; તેમજ કુલત્થ, મુદગ અને સિદ્ધાર્થ (સફેદ રાઈ)—છાલসহ—આઠ દિશાઓમાં વિન્યસ્ત કરવું.

Verse 8

ऐन्द्रे तु नवके मध्ये घृतपूर्णं घटं न्यसेत् पलाशाश्वत्थन्यग्रोधविल्वोदुम्बरशीर्षां

ઐન્દ્ર કર્મમાં નવકના મધ્યમાં ઘીથી પૂર્ણ ઘટ/કલશ સ્થાપવો; અને તેના પર પલાશ, અશ્વત્થ, ન્યગ્રોધ, બિલ્વ તથા ઉદુમ્બરના શિખર-અંકુર/ડાળીઓનો ગુચ્છ મૂકવો.

Verse 9

जम्बूशमीकपित्थानां त्वक्कषायैर् घटाष्टकं आग्नेयनवके मध्ये मधुपूर्णं घटं न्यसेत्

જાંબુ, શમી અને કપિત્થની છાલના કષાયથી આઠ ઘટ તૈયાર કરવાના; ‘આગ્નેય’ નવક-વિન્યાસના મધ્યમાં મધુથી ભરેલો ઘટ સ્થાપવો।

Verse 10

गोशृङ्गनश्वगङ्गागजेन्द्रदशनेषु च तीर्थक्षेत्रखलेष्वष्टौ मृत्तिकाः स्युर्घटाष्टके

ઘટાષ્ટક માટે આઠ પ્રકારની પવિત્ર મૃત્તિકા હોવી જોઈએ: ગાયના શિંગમાંથી, ઘોડામાંથી, ગંગામાંથી, ગજેન્દ્રના દાંતમાંથી, તથા તીર્થ, પવિત્ર ક્ષેત્ર અને ખલ (ધાન્ય મઢાણનું સ્થાન)માંથી—આ રીતે આઠ।

Verse 11

प्रविभावयेदिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः याम्ये तु नवके मध्ये तिलतैलघटं न्यसेत् नारङ्गमथ जम्बीरं खर्जूरं मृद्विकां क्रमात्

‘પ્રવિભાવયેત્’—એવો ખ, ગ, ઘ-ચિહ્નિત ત્રણ પાંડુલિપિઓનો પાઠ છે. યામ્ય નવકના મધ્યમાં તલતેલથી ભરેલો ઘટ સ્થાપવો; અને ક્રમે નારંગી, જંબીર (લીંબુ), ખજૂર તથા મૃદ્વિકા (કિસમિસ) અર્પણ/સ્થાપિત કરવી।

Verse 12

नारिकेलं न्यसेत् पूगं दाडिमं पनसं फलं नैरृते नवके मध्ये क्षीरपूर्णं घटं न्यसेत्

નારિકેળ, પૂગ (સુપારી), દાડિમ (દાડમ) અને પનસ (કઠફળ) ફળ સ્થાપિત કરવાં; તથા નૈઋત્ય નવકના મધ્યમાં દૂધથી ભરેલો ઘટ સ્થાપવો।

Verse 13

कुङ्कुमं नागपुष्पञ्च चम्पकं मालतीं क्रमात् मल्लिकामथ पुन्नागं करवीरं महोत्पलं

ક્રમથી: કુંકુમ (કેસર), નાગપુષ્પ, ચંપક, માલતી; પછી મલ્લિકા, પુન્નાગ, કરવીર અને મહોત્પલ (મહાન ઉત્પલ/કમળ)।

Verse 14

पुष्पाणि चाप्ये नवके मध्ये वै नारिकेलकम् नादयेमथ सामुद्रं सारसं कौपमेव च

પુષ્પો પણ અર્પણ કરી, નવક-વિન્યાસના મધ્યમાં નાળિયેર સ્થાપિત કરવું. ત્યારબાદ સામુદ્ર શંખ, સારસ શંખ અને કૌપ શંખનો નાદ કરવો.

Verse 15

वर्षजं हिमतोयञ्च नैर्झरङ्गाङ्गमेव च उदकान्यथ वायव्ये नवके कदलीफलं

વર્ષાજળ, હિમપિગળેલું જળ, ઝરણાનું જળ અને ગંગાજળ—આ મુખ્ય જળો છે. તેમજ વાયવ્ય-સંબંધિત નવકમાં કદળી (કેળા)નું ફળ જણાવાયું છે.

Verse 16

सहदेवीं कुमारीं च सिंहीं व्याघ्रीं तथामृतां विष्णुपर्णीं शतशिवां वचां दिव्यौषधीर्न्यसेत्

સહદેવી, કુમારી (ઘૃતકુમારી), સિંહી, વ્યાઘ્રી, અમૃતા (ગુડૂચી), વિષ્ણુપર્ણી, શતશિવા અને વચા—આ દિવ્ય ઔષધિઓ સ્થાપિત કરવી.

Verse 17

पूर्वादौ सौम्यनवके मध्ये दधिघटं न्यसेत् पत्रमेलां त्वचं कुष्ठं बालकं चन्दनद्वयं

પૂર્વથી આરંભ કરીને સૌમ્ય નવક-વિન્યાસમાં મધ્યમાં દહીંનો ઘટ સ્થાપિત કરવો; તેમજ પત્ર-એલા, દાલચીનીની છાલ, કુષ્ઠ, બાલક અને બે પ્રકારના ચંદન મૂકવા.

Verse 18

लतां कस्तूरिकां चैव कृष्णागुरुमनुक्रमात् सिद्धद्रव्याणि पूर्वादौ शान्तितोयमथैकतः

ક્રમ મુજબ લતા, કસ્તૂરી અને કૃષ્ણ-અગુરુ લેવું. પૂર્વાદિ ક્રમે સિદ્ધ દ્રવ્યો ગોઠવી, પછી શાંતિ-તોય સાથે એકત્ર સંયોજવું.

Verse 19

चन्द्रतारं क्रमाच्छुक्लं गिरिसारं त्रपु न्यसेत् घनसारं तथा शीर्षं पूर्वादौ रत्नमेव च

ક્રમ પ્રમાણે શ્વેત ‘ચંદ્ર-તારા’ ચિહ્ન સ્થાપિત કરવું; પછી ગિરિસાર (ખનિજ દ્રવ્ય) અને ત્રપુ (ટિન) મૂકવું. તેમ જ ઘનસાર (કપૂર) મૂકી મસ્તક પર ચિહ્ન/લેપન કરવું, અને પૂર્વાદિ દિશાઓમાં રત્ન પણ સ્થાપવું.

Verse 20

घृतेनाभ्यर्ज्य चोद्वर्त्य स्नपयेन्मूलमन्त्रतः गन्धाद्यैः पूजयेद्वह्नौ हुत्वा पूर्णाहुतिं चरेत्

ઘીથી અભ્યંગ કરી અને પછી ઉદ્વર્તન/મર્દન કરીને, મૂળમંત્રના જપથી સ્નાપન કરવું. ત્યારબાદ ગંધાદિ દ્રવ્યો વડે અગ્નિની પૂજા કરી, આહુતિ આપી પૂર્ણાહુતિ કરવી.

Verse 21

बलिञ्च सर्वभूतेभ्यो भोजयेद्दत्तदक्षिणः देवैश् च मुनिभिर्भूपैर् देवं संस्थाप्य चेश्वराः

સર્વભૂતોને બલિ અર્પણ કરીને, નિર્ધારિત દક્ષિણા આપી (આમંત્રિતોને) ભોજન કરાવવું. પછી દેવની સ્થાપના કરીને, યજમાન/આચાર્યગણ દેવો, મુનિઓ અને રાજાઓ સાથે (સંતોષ કરાવી) વિધિ પૂર્ણ કરે.

Verse 22

घोषसारमिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः देवैश् च मुनिभिः सार्धमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दिव्यैश् च बलिभिर्धूपैर् देवमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः बभूवुः स्थापित्वेत्थं स्नपनोत्सवकं चरेत् अष्टोत्तरसहस्रेण घटानां सर्वभाग् भवेत्

‘ઘોષસારમ્’—આ પાઠ ખ, ગ, ઘ-ચિહ્નિત ત્રણ પુસ્તકોમાં છે; ‘દેવૈશ્ચ મুনિભિઃ સાર್ಧમ્’—આ પાઠ ઙ-ચિહ્નિત પુસ્તકમાં છે; ‘દિવ્યૈશ્ચ બલિભિર્ધૂપૈર્દેવમ્’—આ પાઠ ઘ-ચિહ્નિત પુસ્તકમાં છે. આ રીતે સ્થાપના કર્યા પછી સ્નપન-ઉત્સવ કરવો; એક હજાર આઠ કલશો વડે વિધિ સર્વાંગપૂર્ણ થાય છે.

Verse 23

यज्ञावभृथस्नानेन पूर्णसंस्नापनं कृतम् गौरीलक्ष्मीविवाहादि चोत्सवं स्नानपूर्वकम्

યજ્ઞના અવભૃથ-સ્નાનથી પૂર્ણ સંસ્નાપન સિદ્ધ થાય છે. તેમ જ ગૌરી-લક્ષ્મી-વિવાહ વગેરે ઉત્સવો પણ સ્નાનને પૂર્વકર્મ રાખીને જ કરવાં જોઈએ.