Adhyaya 86

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां प्रतिष्ठाकलाशोधनं नाम पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः अथ षडशीतितमो ऽध्यायः विद्याविशोधनविधानं ईश्वर उवाच सन्धानमथ विद्यायाः प्राचीनकलया सह कुर्वीत पूर्ववत् कृत्वा तत्त्वं वर्णय तद्यथा

આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેયમાં નિર્વાણ-દીક્ષા વિભાગમાં ‘પ્રતિષ્ઠા-કલશ-શોધન’ નામનો પંચ્યાસી અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે છ્યાસી અધ્યાય ‘વિદ્યા-વિશોધન-વિધાન’ આરંભે છે. ઈશ્વરે કહ્યું—હવે પ્રાચીન કલასთან સહીત વિદ્યાનું સन्धान પૂર્વવત્ કરવું; કરીને તેનું તત્ત્વ યથાવત્ વર્ણવો, એટલે આ રીતે।

Verse 2

ॐ हों क्षीमिति सन्धानं राग्श् च शुद्धविद्या च नियतिः कलया सह कालो मया तथाविद्या तत्त्वानामिति सप्तकं

‘ઓં હોં ક્ષીમ’—આ સन्धानની સંજ્ઞા છે. તેમજ રાગ અને શુદ્ધવિદ્યા; કલાસહિત નિયતિ; કાળ; માયા; તથા અવિદ્યા—આ રીતે તત્ત્વોનું સપ્તક કહેવાયું છે।

Verse 3

रलवाः शषसाः वर्णाः षड् विद्यायां प्रकीर्तिताः पदानि प्रणवादीनि एकविंशतिसङ्ख्यया

ષડ્વિદ્યા-પદ્ધતિમાં ‘ર, લ, વ’ વગેરે વર્ણો તથા ‘શ, ષ, સ’ વર્ગના વર્ણો પ્રકીર્તિત છે; અને પ્રણવ (ઓં) આદિ પવિત્ર પદો એકવીસ સંખ્યામાં નિર્દિષ્ટ છે।

Verse 4

पूर्ववत् धृत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः इं शिवाय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वचोगुह्याय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सद्योजाताय मूर्तये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ निधाय सर्वाधिपतय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ रुद्राणां भुवनानाञ्च स्वरूपमथ कश्यपे प्रथमो वामदेवः स्यात्ततः सर्वभवोद्भवः

‘પૂર્વવત્ ધૃત્વા’—એવું ચિહ્નિત હસ્તપ્રતમાં પાઠ છે; ‘ઇં શિવાય’, ‘વચોગુહ્યાય’, ‘સદ્યોજાતાય મૂર્તયે’ તથા ‘અથ નિધાય સર્વાધિપતયે’—આ પણ તે જ પાઠ છે. હે કશ્યપ, હવે હું રુદ્રો અને ભુવનોનું સ્વરૂપ કહું છું—પ્રથમ વામદેવ; તેમાંથી સર્વ ભાવનો ઉદ્ભવ થાય છે.

Verse 5

वज्रदेहः प्रभुर्धाता क्रविक्रमसुप्रभाः वटुः प्रशान्तनामा च परमाक्षरसञ्ज्ञकः

તે વજ્રસમાન દેહવાળો, પ્રભુ અને ધાતા છે; જેના વિક్రమ પ્રચંડ છે અને પ્રભા અતિ તેજસ્વી છે; તે દિવ્ય વટુ છે; ‘પ્રશાંત’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; અને ‘પરમાક્ષર’ એવી પરમ અવિનાશી અક્ષરસંજ્ઞાથી પણ ઓળખાય છે.

Verse 6

शिवश् च सशिवो बभ्रुरक्षयः शम्भुरेव च अदृष्टरूपनामानौ तथान्यो रूपवर्धनः

અને તે ‘શિવ’, ‘સશિવ’, ‘બભ્રુ’, ‘અક્ષય’ તથા ‘શંભુ’ પણ છે; તે ‘અદૃષ્ટરૂપનામા’—જેનુ રૂપ અને નામ અપ્રકટ છે—એમ પણ કહેવાય છે; અને બીજું નામ ‘રૂપવર્ધન’—રૂપ/તેજ વધારનાર—પણ છે.

Verse 7

मनोन्मनो महावीर्यश्चित्राङ्गस्तदनन्तरं कल्याण इति विज्ञेयाः पञ्चविंशतिसङ्ख्यया

‘મનોન્મન’, ‘મહાવીર્ય’, ‘ચિત્રાંગ’ અને ત્યારપછી ‘કલ્યાણ’—આ નામો જાણવાં યોગ્ય છે; આ રીતે પચ્ચીસની સંખ્યા પૂર્ણ થાય છે.

Verse 8

मन्त्रो घोरामरौ वीजे नाड्यौ द्वे तत्र ते यथा पूषा च हस्तिजिह्वा च व्याननागौ प्रभञ्जनौ

તે (વિધાન)માં મંત્રના બે બીજ ‘ઘોર’ અને ‘અમર’ છે; અને ત્યાં બે નાડીઓ—‘પૂષા’ તથા ‘હસ્તિજિહ્વા’; તેમજ (વાયુ) ‘વ્યાન’, ‘નાગ’ અને ‘પ્રભંજન’ છે.

Verse 9

विषयो रूपमेवैकमिन्द्रिये पादचक्षुषी शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च त्रय एते गुणाः स्मृताः

પાદ અને નેત્ર—આ બે ઇન્દ્રિયોના વિષય રૂપ જ છે. શબ્દ, સ્પર્શ અને રૂપ—આ ત્રણ ગુણો (ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય) તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 10

अवस्थात्र षुप्तिश् च रुद्रो देवस्तु कारणं विद्यामध्यगतं सर्वं भावयेद्भवनादिकं

સુપ્તિ નામની અવસ્થામાં પણ દેવ રુદ્ર જ કારણતત્ત્વ છે. વિદ્યાના મધ્યમાં સ્થિત સર્વને દેહાદિથી આરંભ થતા પ્રકટ જગતરૂપે ભાવવું જોઈએ.

Verse 11

ताडनं छेदनं तत्र प्रवेशञ्चापि योजनं आकृष्य ग्रहणं कुर्याद्विद्यया हृत्प्रदेशतः

ત્યાં વિદ્યાના દ્વારા તાડન અને છેદન કરવું; તેમજ પ્રવેશ અને યોજન (સ્થાપન) પણ કરવું. પછી હૃદય-પ્રદેશથી (લક્ષ્યને) આકર્ષી ગ્રહણ કરવું.

Verse 12

आत्मन्यारोप्य सङ्गृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत् रुद्रं कारणमावाह्य विज्ञाप्य च शिशुं प्रति

પ્રથમ તેને પોતાના પર આરોપિત કરીને, કલાને સંಗ್ರહી કુંડમાં નિવેશ કરવો. પછી રુદ્રને કારણતત્ત્વરૂપે આવાહન કરીને, શિશુ પ્રત્યે વિધિવત્ વિજ્ઞાપન/ઉપદેશ કરવો.

Verse 13

पित्रोरावहनं कृत्वा हृदये ताडयेच्छिशुं प्रविश्य पूर्वमन्त्रेण तदात्मनि नियोजयेत्

પિતા અને માતા—બન્નેનું આવાહન કરીને, શિશુના હૃદય-પ્રદેશે તાડન કરવું. પછી પૂર્વમંત્રથી પ્રવેશ કરીને, તે (આહૂત તત્ત્વ)ને શિશુના આત્મામાં નિયોજિત/પ્રતિષ્ઠિત કરવું.

Verse 14

आकृष्यादाय पूर्वोक्तविधिनाअत्मनि योजयेत् वामया योजयेत् योनौ गृहीत्वा द्वादशान्ततः

તેને આકર્ષી લઈને, પૂર્વોક્ત વિધિ પ્રમાણે પોતાના અંદર યોજે. વામ નાડી/હાથથી દ્વાદશાંતમાંથી પ્રવાહ પકડી યોનિસ્થાને તેનું નિયોજન કરે.

Verse 15

बुद्ध इति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आवाहनं कुर्यादिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुर्वीत देहसम्पत्तिं जन्माधिकारमेव च भोगं लयन्तथा श्रोतःशुद्धितत्त्वविशोधनं

કેટલાક હસ્તપ્રતોમાં ‘બુદ્ધ’ એવો પાઠ છે, અને કેટલાકમાં ‘આવાહન કરવું જોઈએ’ એવો પાઠ છે. આ વિધિમાં દેહસમ્પત્તિ, જન્માધિકારની સ્થાપના, ભોગ તથા લય, તેમજ શ्रोतઃશુદ્ધિ અને તત્ત્વવિશોધન કરવું.

Verse 16

निःशेषमलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये निष्कृत्यैव विधानेन यजेत शतमाहुतीः

મલિન કર્મ વગેરે પાશરૂપ બંધનનો સંપૂર્ણ નિવૃત્તિ માટે, નિર્ધારિત વિધાન પ્રમાણે પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને અગ્નિમાં સો આહુતિઓ અર્પણ કરવી.

Verse 17

अस्त्रेण पाशशैथिल्यं मलशक्तिं तिरोहितां छेदनं मर्दनं तेषां वर्तुलीकरणं तथा

અસ્ત્ર-મંત્રથી પાશો શૈથિલ્ય પામે છે; મલશક્તિ નિષ્પ્રભ અને તિરોહિત થાય છે; તેમજ તેમનું છેદન, મર્દન અને વર્તુલીકરણ પણ થાય છે.

Verse 18

दाहं तदक्षराभावं प्रायश्चित्तमथोदितं रुद्राण्यावाहनं पूजा रूपगन्धसमर्पणं

પછી પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્દિષ્ટ છે—અક્ષરાભાવ (અક્ષરલોપ/અપૂર્ણતા) માટે દાહ (હોમ) કરવો; ત્યારબાદ રુદ્રાણીનું આવાહન, પૂજા, અને રૂપ તથા ગંધનું સમર્પણ કરવું.

Verse 19

ॐ ह्रीं रूपगन्धौ शुल्कं रुद्र गृहाण स्वाहा संश्राव्य शाम्भवीमाज्ञां रुद्रं विसृज्य कारणं विधायात्मनि चैतन्यं पाशसूत्रे निवेशयेत्

“ૐ હ્રીં—રૂપ અને ગંધને દક્ષિણા રૂપે અર્પણ કરું છું; હે રુદ્ર, ગ્રહણ કરો; સ્વાહા।” આમ શામ્ભવીની આજ્ઞા સંભળાવી રુદ્રને વિસર્જિત કરવો, આત્મામાં કારણતત્ત્વ સ્થાપવું અને પછી પાશસૂત્ર (વિધિ-રજ્જુ)માં ચૈતન્યનું નિવેશન કરવું।

Verse 20

विन्दुं शिरसि विन्यस्य विसृजेत् पितरौ ततः दद्यात् पूर्णां विधानेन समस्तविधिपूरणीं

(વિધિ) બિંદુને શિરસ પર ન્યાસ કરીને, પછી બે પિતરો (પિતૃદેવો)નું વિસર્જન કરવું. ત્યારબાદ વિધાન મુજબ સર્વ વિધિઓ પૂર્ણ કરનાર ‘પૂર્ણા’ આહુતિ અર્પણ કરવી।

Verse 21

पूर्वोक्तविधिना कार्यं विद्यायां ताडनादिकं स्ववीजन्तु विशेषः स्यादिति विद्या विशोधिता

પૂર્વોક્ત વિધાન મુજબ વિદ્યામાં (મંત્રમાં) તાડન વગેરે ક્રિયાઓ કરવી; પરંતુ વિશેષતા એ છે કે તે પોતાના બીજાક્ષર સાથે સંયુક્ત કરીને કરવામાં આવે છે. આ રીતે વિદ્યા શુદ્ધ થાય છે।